Bu ifade bir imtina kalıbıdır; yani bir mü'minin bir mü'mini, kasten, öldürmesi imkânsız ve yakışıksızdır. Bu haber, bu fiilin yasaklığının ne kadar şiddetli olduğunu ve imanla ne kadar çelişkili olduğunu bildirmektedir. Böyle bir fiil ancak ya kâfirden ya da imanı büyük ölçüde eksilmiş ve bundan daha büyük bir tehlikeye maruz kalacağı korkulan fasıktan çıkar. Zira sahih iman, mü'minin, Allah'ın aralarında iman kardeşliği kurduğu kardeşini öldürmesini engeller. Bu kardeşliğin gereği, onu sevmek, ona dost olmak ve kardeşinin başına gelen zararı gidermektir. Öldürmekten daha büyük bir zarar var mıdır? Nitekim Peygamber ﷺ'in şu sözü bunu doğrulamaktadır: "Benden sonra birbirinizin boynunu vurarak küfre dönmeyin." Buradan anlaşılır ki öldürme, amelî bir küfürdür ve Allah'a şirkten sonra en büyük günahtır. "Bir mü'minin bir mü'mini öldürmesi hiçbir surette caiz değildir" anlamındaki ayet, tüm hallere şamil genel bir ifadedir. Bu nedenle Allah Teâlâ, hata sonucu öldürmeyi istisna etmiştir: "Ancak hata ile (öldürürse başka)" [Kur'an: "Ancak hata ile öldürmesi müstesnadır."]. Öldürmeyi kasteden olmayan hata eden kişi günahkâr değildir ve Allah'ın yasaklarına cüret etmiş de değildir. Ancak yaptığı fiil çirkin bir fiildir ve görünüşü bile çirkinliğini göstermeye yeterlidir. Bu yüzden, kasdetmese de, Allah Teâlâ kefareti ve diyeti emretmiştir: "Kim bir mü'mini hata ile öldürürse" [Kur'an: "Kim bir mü'mini hata ile öldürürse…"]. Katil erkek de olsa kadın da olsa, hür de olsa köle de olsa, küçük de olsa büyük de olsa, akıllı da olsa deli de olsa, müslüman da olsa kâfir de olsa hüküm değişmez; bunu genelleme ifade eden "men" (kim) kelimesi gösterir. "Men" kelimesinin bu yerde kullanılmasının sırlarından biri budur. Cümlenin bağlamı "eğer onu öldürürse" demeyi gerektirirdi; ancak bu ifade "men"in kapsadığını kapsamaz. Öldürülen erkek de olsa kadın da olsa, küçük de olsa büyük de olsa hüküm aynıdır; bunu şart bağlamındaki belirsizlik (tenkir) ifadesi göstermektedir. Bu durumda katil üzerine, malından verilmek üzere, "mü'min bir köle azat etmek" kefaret olarak gerekir. Bu hüküm, bazı âlimlerin görüşüne göre, küçük ve büyük, erkek ve kadın, sağlam ve kusurlu kölelerin hepsini kapsar. Ancak hikmet, kusurlu bir kölenin kefarette azat edilmesinin yeterli olmamasını gerektirir. Çünkü azat etmenin amacı azat edilenin yararınadır. Kölenin kendi menfaatlerine sahip olması gerekir. Azat edildiğinde zarar görüyor ve köleliği daha yararlı oluyorsa, böyle birinin azadı caiz değildir. Ayrıca "tahrir rakabe" (köle azat etme) ifadesi de bunu göstermektedir; çünkü tahrir, menfaatleri başkasına ait olan birini, o menfaatlerin kendisine ait olması için kurtarmaktır. Menfaati olmayan birinde tahrir tasavvur edilemez. Bunu iyice düşün; zira bu açıktır. Diyete gelince, hata ve benzeri kasıt (şibhu'l-amd) durumlarında diyet, katilin akıllası (asabesi) üzerine vacip olur. "Maktulün ehline teslim edilmek üzere" ifadesi, onların gönüllerini hoş etmek içindir. Buradaki "ehli" ile kastedilen, maktulün mirasçılarıdır; zira mirasçılar ölenin bıraktığı malı miras alırlar, diyet de bıraktığı mal kapsamına girer. Diyetin ayrıntıları fıkıh kitaplarında çok sayıdadır. "Ancak sadaka olarak bağışlarlarsa" ifadesi ise, maktulün mirasçılarının diyeti bağışlamasıdır; bu durumda diyet düşer. Bu ifadede, Allah'ın bağışlamayı sadaka olarak adlandırması sebebiyle mirasçıları affetmeye teşvik vardır; sadaka ise her zaman istenen bir davranıştır. "Eğer öldürülen, sizinle arasında düşmanlık bulunan bir kavimden olup mü'min ise" yani harbî kâfirlerden ise, mü'min olmasına rağmen ehlinin canı ve malı saygı görmediği için, sizin üzerinizde onlara diyet yoktur; yalnızca "mü'min bir köle azat etmek" gerekir. "Öldürülen, aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise, ehline teslim edilmek üzere diyet ve mü'min bir köle azat etmek gerekir." Bu, ehlinin antlaşma ve misaktan doğan dokunulmazlığı sebebiyledir. "Kim (köle azat etmeye) güç bulamazsa" yani köleyi ve onun bedelini bulamazsa, zaruri ihtiyaçlarını ve geçimini aşan, kölenin bedelini karşılayacak bir şeyi yoksa, "ardı ardına iki ay oruç tutması gerekir." Yani bu ikisi arasında mazeretsiz iftar edilmez. Mazeret sebebiyle orucunu bozarsa, hastalık ve hayız gibi mazeretler ardışıklığı bozmaz. Mazeretsiz bozarsa ardışıklık kopar ve orucu baştan tutmak zorunda kalır. "Allah'tan bir tevbe olarak" yani Allah'ın kula merhameti ve rahmeti olarak kula farz kıldığı bu kefaret, kulların kusur ve dikkatsizliklerinin bağışlanmasıdır; tıpkı hata ile öldürenlerin sıkça yaşadığı gibi. "Allah bilendir, hikmet sahibidir" yani ilmi kâmildir, hikmeti kâmildir; yerde ve gökte zerre kadar şey O'na gizli kalmaz, küçüğü de büyüğü de, her zaman ve her yerde. Yarattığı ve koyduğu şeriatlardan hiçbiri hikmetinin dışında kalmaz; bilakis yarattığı ve meşru kıldığı her şey, en yüce hikmeti içerir. Onun ilim ve hikmetinden biri de, katil üzerine, sadır olan fiile uygun bir kefaret farz kılmasıdır. Çünkü katil, saygın bir canın yok olmasına ve varlıktan yokluğa çıkmasına sebep olmuştur. Bu nedenle bir köleyi azat ederek onu insanlara kulluk esaretinden tam hürriyete çıkarması uygundur. Eğer bu köleyi bulamazsa, iki ay ardışık oruç tutarak kendini şehvet ve nefsani lezzetlerin kulu olmaktan çıkarır; kulu ebedi mutluluktan alıkoyan bu esaretten, Allah'a yakınlaşmak için bunları terk ederek Allah'a kulluğa geçer. Allah Teâlâ bu kefareti, sayısı çok ve zor bir süre olarak belirlemiş, bu süreyi ardışık tutmayı vacip kılmıştır. Bu konuda yemek yedirmeyi meşru kılmamıştır, çünkü bu yerde uygun değildir. Zıhar konusunda ise, ileride Allah'ın dilemesiyle geleceği üzere, durum farklıdır. Allah'ın hikmetinden biri de, öldürme halinde, hata olsa bile diyeti farz kılmasıdır; böylece bu diyet, birçok öldürmeden caydırıcı ve herkesi kapsayıcı olur, insanları bu öldürmeyi önleyen sebeplere sarılmaya yöneltir. Allah'ın hikmetinden biri de, hata ile öldürmede diyetin akıllaya (asabeye) vacip kılınmasıdır; bu, âlimlerin icmâıyla sabittir. Çünkü katil bir günah işlemediği için, bu ağır diyeti tek başına taşıması ona zor gelir. Bu yüzden, aralarında yardımlaşma, destek ve maslahatların elde edilmesi ile mefsedetlerin defi için birlikte hareket etmesi uygundur. [Belki de bu, akıllalarının, kendilerinin diyetini ödeyecekleri kişiyi öldürmekten menedilmelerinin sebeplerinden biridir; onlara yükün ağır gelmesinden çekinerek.] Diyetin, kavimlerin hallerine ve güçlerine göre dağıtılmasıyla onlara yük hafifler; ayrıca üç yıl taksitle ödenmesiyle de hafifletilmiştir. Allah'ın hikmeti ve ilmi bir başka yönden de şudur: Katilin velilerinin musibetlerini gidermek için, bu musibetle ilgili olarak, diyeti katilin velileri üzerine farz kılmıştır.