Mekke'de bulunduklarında Müslümanlar namaz kılmakla ve zekât vermekle, yani yoksulları gözetmekle emrolunmuşlardı. Bu, nisap ve şartları belli olan bilinen zekât değildi; çünkü o ancak Medine'de farz kılındı. Düşmanlarla cihad etmeleri ise emrolunmamıştı. Bunun birkaç hikmeti vardır: Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın hikmetinin, kullarına şeriatı onları zorlamayacak bir biçimde koymasıdır; en önemliden başlayarak, en kolaydan en zora doğru ilerler. Bir diğeri de şudur: Sayılarının azlığına ve düşmanlarının çokluğuna rağmen onlara savaş farz kılınsaydı, bu İslam'ın yok olmasına yol açardı. Böylece daha küçük olan maslahata değil, en büyük maslahata riayet edilmiş oldu. Bunun dışında başka hikmetler de vardır. Bazı mü'minler, o durumda savaşın farz kılınmasını isterlerdi; oysa o hâlde bu uygun değildi. O durumda uygun olan, o vakitte kendilerine emredilen şeyleri yerine getirmekti: tevhid, namaz, zekât ve benzerleri. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Eğer onlara öğüt verildiği şeyi yapsalardı, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha sağlam olurdu."] [Nisâ: 66]. Hicret edip Medine'ye gelince ve İslam kuvvetlenince, savaş kendisine uygun vaktinde onlara farz kılındı. Bunun üzerine daha önce savaşı isteyen bir grup, insanlardan korkarak, zayıflık ve güçsüzlük göstererek dediler ki: { Rabbimiz, niçin bize savaşı farz kıldın? } Bu sözde sıkıntıları, Allah'a karşı itirazları vardır. Oysa onlara yakışan, bunun tersi olan tutum idi: Allah'ın emrine teslim olmak ve O'nun emirlerine sabretmek. Fakat onlardan istenen tutumu tersine çevirdiler ve dediler ki: { Bizi yakın bir süreye kadar ertelemeyecek misin? } Yani: "Savaşın farz kılınmasını şimdiki vakitten sonraya, biraz daha geciktirmez misin?" Bu hâl, ağır başlı olmayan ve işlerde vaktinden önce acele eden kimselerin başına çok gelir. Böyle kimse, vakti gelince de çoğunlukla sabredemez ve yükünü taşıyamaz; sabrı az olur. Sonra Allah, savaştan geri kalmaya yol açan bu hâlden onlara öğüt vererek buyurdu ki: { De ki: Dünya metaı azdır; ahiret ise takva sahipleri için daha hayırlıdır. } Yani dünya lezzetlerinden faydalanmak ve rahatlığı azdır. Allah'ın yolunda kısa bir süre ağır yükleri taşımak, nefislere kolay gelir ve hafifler; çünkü çektikleri sıkıntının uzun sürmeyeceğini bilirlerse, bu onlara kolaylaşır. Dünya ile ahireti karşılaştırdığında, ahiret kendi zatı, lezzetleri ve süresi bakımından ondan daha hayırlıdır. Zatı bakımından: Peygamber ﷺ'in sahih bir hadiste buyurduğu gibi, "Cennette bir kamçı yerinin, dünya ve içindekilerden hayırlı olması" (vardır). Lezzetleri bakımından ise kederlerden arınmıştır. Hatta akla gelen veya düşüncede canlanan her lezzet tasavvuru, cennet lezzeti onun da ötesindedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Hiçbir nefis, onlar için gözlerin aydınlanacağı ne nimetler gizlendiğini bilemez."] [Secde: 17]. Allah, peygamberi diliyle şöyle buyurmuştur: "Salih kullarım için, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insanın kalbinden geçmediği nimetler hazırladım." Dünya lezzetlerine gelince, bunlar her türlü kederle karışıktır. Eğer dünya lezzetleri ile onlara eşlik eden çeşitli acılar, kederler ve üzüntüler karşılaştırılsa, aralarında hiçbir yönden bir oran kalmaz. Süre bakımından ise dünya sona erecek bir yerdir ve insanın ömrü dünyaya göre çok azdır. Ahiret ise nimetleri devamlı olan bir yurttur ve ehli orada ebedî kalacaktır. Akıllı kimse bu iki yurdu düşünür ve gerçeklerini hakkıyla tasavvur ederse, tercih edilmeye, bunun için çalışılmaya ve bunu elde etmek için gayret edilmeye daha layık olanı anlar. Bu yüzden buyurdu ki: { Ahiret, takva sahipleri için daha hayırlıdır. } Yani şirkten ve bütün haramlardan sakınanlar için. { Size bir kıl kadar bile haksızlık yapılmaz. } Yani ahiret yurdu için yaptığınız çaba, eksiksiz ve tam olarak karşınıza çıkacaktır. Sonra bildirdi ki, takdirden kaçış fayda vermez ve oturup kalmak kişiye bir şey kazandırmaz. Buyurdu ki: { Nerede olursanız olun, ölüm sizi bulur. } Yani hangi zamanda ve hangi yerde olursanız olun. { Sağlam kalelerde bulunsanız bile. } Yani korunaklı saraylarda ve yüksek konaklarda olsanız bile. Bütün bunlar, Allah yolunda cihada teşvik içindir: Bazen cihadın fazlına ve sevabına teşvik ile, bazen onu terk etmenin cezasından korkutmakla, bazen oturup kalanlara oturmalarının fayda vermeyeceğini bildirmekle, bazen de bu yolu kolaylaştırıp kısaltmakla. Sonra buyurdu ki: { Onlara bir iyilik dokunduğunda, "Bu Allah'tan" derler; bir kötülük dokunduğunda ise, "Bu senin yüzünden" derler. De ki: Hepsi Allah'tandır. Bu topluluğun ne olduğuna bakın ki, neredeyse bir söz anlamıyorlar. * Sana dokunan her iyilik Allah'tandır; sana dokunan her kötülük ise kendi nefsindendir. Seni insanlara peygamber olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter. * Kim Peygamber'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur. Kim yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. } Allah Teâlâ, bilmeyen ve peygamberlerin getirdiklerinden yüz çeviren, onlara karşı çıkan kimseler hakkında haber verir: Onlara bir iyilik, yani bolluk, çok mal, çok çocuk ve sağlık geldiğinde, "Bu Allah'tandır" derler. Başlarına bir kötülük, yani kıtlık, yoksulluk, hastalık, çocuk ve sevdiklerinin ölümü gelirse, "Bu senin yüzündendir" derler; yani "Ey Muhammed, getirdiğin şey yüzünden." Bunlar Allah'ın peygamberiyle uğursuzluk yakıştırmışlardır. Nitekim bunlardan öncekiler de Allah'ın peygamberleriyle böyle uğursuzluk yakıştırmışlardı. Allah, Firavun kavminin Musa'ya şöyle dediğini haber vermiştir: [Kur'an: "Başlarına iyilik geldiğinde, 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi; kötülük gelince ise Musa ve beraberindekilerle uğursuzluk yakıştırırlardı."] [A'râf: 131]. Salih'in kavmi de şöyle demişti: [Kur'an: "Biz seninle ve seninle beraber olanlarla uğursuzluk yakıştırdık."] [Neml: 47]. Yâsîn'in kavmi de elçilerine şöyle demişti: [Kur'an: "Sizinle uğursuzluk yakıştırdık. Eğer vazgeçmezseniz, sizi mutlaka taşlarız."] [Yâsîn: 18]. Kalpleri küfür üzerinde birleşince, sözleri ve işleri de birleşti. Böylece kim, bir kötülüğün olmasını veya bir hayrın kaybolmasını peygamberlerin getirdiği şeye ya da onun bir kısmına bağlarsa, bu büyük yergiye girer. Allah onların cevabında buyurdu ki: { De ki: Hepsi } yani iyilik ve kötülük, hayır ve şer { Allah'tandır } yani O'nun kazasıyla, takdiriyle ve yaratmasıyla. { Bu topluluğun ne olduğuna bakın } yani söyledikleri bu batıl sözü söyleyen bu kavim. { Neredeyse bir söz anlamıyorlar } yani hiçbir sözü tamamen anlamazlar, anlamaya yaklaşmazlar; ya da ancak zayıf bir anlayışla anlarlar. Her hâlükârda bu, onların yerilmesi ve Allah'ı ve Rasûlü'nü anlamamaları yüzünden azarlanmalarıdır; bunun sebebi de küfürleri ve yüz çevirmeleridir. Bu ifadenin içinde ise Allah'tan ve Rasûlü'nden anlayanın övülmesi, bunun teşviki ve buna yardımcı olan şeylerin teşviki vardır: Onların sözlerine yönelmek ve onları düşünmek, buna ulaştıran yollara girmek gibi. Eğer Allah'ı anlamış olsalardı, hayrın, şerrin, iyiliklerin ve kötülüklerin hepsinin Allah'ın kazası ve takdiriyle olduğunu bilirlerdi; bunların hiçbiri bu dışına çıkmaz. Peygamberler de, hem kendileri hem de getirdikleri şey, meydana gelen bir şerrin sebebi olmazlar; çünkü onlar dünya ve ahiret ile dinin ıslahı için gönderilmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ buyurdu ki: { Sana dokunan her iyilik } yani din ve dünya bakımından { Allah'tandır } O'dur ki onunla lütufta bulunur ve sebeplerini kolaylaştırarak onu kolay kılar. { Sana dokunan her kötülük } yani din ve dünya bakımından { kendi nefsindendir } yani günahların ve kazancının sebebiyledir. Allah'ın affettiği ise daha çoktur. Allah Teâlâ, kullarına ihsanının kapılarını açmış, onları lütfuna ve fazlına girmeye çağırmış, günahların O'nun fazlına engel olduğunu bildirmiştir. Kul günah işlediğinde, kendinden başkasını suçlamasın; çünkü Allah'ın fazlının ve ihsanının ulaşmasına engel olan, kendi nefsidir. Sonra Allah, Rasûlü Muhammed ﷺ'in risaletinin genelliğini haber vererek buyurdu ki: { Seni insanlara peygamber olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter. } Gerçekten Allah'ın peygamberi olduğuna, O'nun yardımıyla desteklenmen, parlak mucizeler ve açık delillerle tasdik edilmen şahittir. Bu, mutlak anlamda en büyük şahitliktir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "De ki: Şahitlik bakımından en büyük şey nedir? De ki: Benimle sizin aranızda şahit Allah'tır."] [En'âm: 19] Buna göre Allah'ın ilminin tam, kudretinin kâmil, hikmetinin büyük olduğu bilinir. Allah, Resûlü'nü pek çok şeyle desteklemiş ve ona büyük bir yardımda bulunmuştur. Bu sebeple kişi, onun Allah'ın Resûlü olduğuna kesin olarak inanır. Aksi halde, eğer (Muhammed) Allah adına bazı sözleri uydurmuş olsaydı, Allah onu sağ eliyle yakalayıp şah damarını koparırdı. {Kim Resûl'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. * Onlar "itaat ederiz" derler; ama senin yanından ayrılınca, içlerinden bir grup, söylediğinin dışında gece planlar yaparlar. Allah onların gizlice planladıklarını yazar. Sen onlardan yüz çevir, Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.} Yani: Resûlullah'ın emir ve yasaklarına itaat eden herkes, { Allah'a itaat etmiş } olur. Çünkü o (Resûl), yalnızca Allah'ın emri, şeriatı, vahyi ve indirdiği ile emreder ve yasaklar. Bu ayette Resûlullah ﷺ'in masumiyetine delil vardır. Zira Allah onun itaatini mutlak olarak emretmiştir. Eğer Allah'tan tebliğ ettiği her şeyde masum olmasaydı, onun itaatini mutlak olarak emretmez ve bunun için onu övmezdi. Bu, ortak haklardan biridir. Haklar üçtür: Allah'a ait olup hiçbir yaratığa ait olmayan hak; O'na ibadet etmek, O'na yönelmek ve bunların gerekleridir. Resûl'e mahsus hak; ona yardım etmek, saygı ve tazim göstermektir. Ortak hak ise Allah'a ve Resûlü'ne iman etmek, onları sevmek ve onlara itaat etmektir. Allah bu hakları şu ayette bir araya getirmiştir: [Kur'an: "Allah'a ve Resûlü'ne iman edesiniz, ona yardım edip saygı gösteresiniz ve sabah akşam O'nu tesbih edesiniz diye."] (Fetih: 9). Kim Resûl'e itaat ederse, Allah'a itaat etmiş olur ve Allah'a itaatin karşılığı olan sevap ve hayır ona da verilir. {Kim yüz çevirirse} yani Allah'a ve Resûlü'ne itaatten yüz çevirirse, bu yalnızca kendisine zarar verir; Allah'a hiçbir zararı dokunmaz. {Biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik} yani onların amellerini ve hallerini koruyasın diye değil; aksine seni tebliğ eden, açıklayan ve nasihat eden biri olarak gönderdik. Sen vazifeni yerine getirdin, ecrin de Allah'a aittir; hidayete ersinler veya ermesinler fark etmez. Nitekim Allah şöyle buyurur: "Öğüt ver; sen ancak öğüt vericisin. Sen onların üzerinde zorba değilsin." (Gâşiye: 21-22). Allah'a ve Resûlü'ne itaatin zahirde ve batında, huzurda ve gıyapta olması gerekir. Huzurda itaat eden ve bağlılık gösteren, yalnız kaldığında ya da kendi türünden insanlarla baş başa kaldığında itaati bırakıp tersine yönelen kimselerin itaati ise fayda vermez ve yarar sağlamaz. Allah'ın hakkında şöyle buyurduğu kimselere benzerler: {Onlar "itaat ederiz" derler} yani senin yanında itaatlerini gösterirler. {Senin yanından ayrılınca} yani çıkıp, kimsenin onları görmediği bir hâle geçince; {içlerinden bir grup, söylediğinin dışında gece planlar yaparlar} yani senin itaatin dışında plan kurar ve tedbir alırlar; onların planı ise ancak günahtan ibarettir. {Söylediğinin dışında} ifadesi, benimsedikleri konunun itaat olmadığına delildir; çünkü "tebyît" geceleyin bir işi, akıl erdirilmiş bir biçimde düşünüp karar vermek demektir. Sonra Allah, yaptıklarından ötürü onları tehdit ederek şöyle buyurur: {Allah onların gizlice planladıklarını yazar.} Yani bunu onlar aleyhine kaydeder ve onlara en tam karşılığını verecektir; bu da onlara bir tehdittir. Sonra Resûl'üne, onlara yüz çevirerek karşılık vermesini, kınamaktan kaçınmasını emretmiştir. Zira Allah'a tevekkül edip dininin yardımı ve şeriatının ikamesi için O'ndan yardım dilerse, onlar ona hiçbir zarar veremezler. Nitekim buyurmuştur: {Sen onlardan yüz çevir, Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.}