Allah, mü'min kullarını sarhoş oldukları hâlde namaza yaklaşmaktan nehyediyor, ne dediklerini bilinceye kadar. Bu yasak, camii gibi namaz yerlerine yaklaşmayı da kapsar, zira sarhoş olan kimsenin camiye girmesi mümkün değildir. Ayrıca namazın kendisini de kapsar; çünkü aklı karışan ve ne söylediğini bilmeyen sarhoşun namaz ya da başka bir ibadet yapması caiz değildir. Bu yüzden Allah bu hükmü, sarhoşun ne söylediğini bilmesi durumuna kadar sınırlandırmıştır. Bu âyet-i kerîme, içkinin mutlak olarak haram kılınmasıyla neshedilmiştir. Çünkü içki ilk başta haram değildi. Sonra Allah, kullarına onun haramlığına dair şu âyetle işaret etti: [Bakara: 219] "Sana içki ve kumar hakkında soruyorlar. De ki: Onlarda büyük bir günah ve insanlar için bazı faydalar vardır; ancak günahları faydalarından daha büyüktür." Sonra namaz vakti geldiğinde içkiden nehyetti, nitekim bu âyette olduğu gibi. Daha sonra da şu âyette her zaman ve her hâlde mutlak olarak haram kıldı: [Mâide: 90] "Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan işi pisliklerdir. Onlardan uzak durun." Âyetin devamı. Yine de namaz vakti geldiğinde içkinin haramlığı daha da şiddetlenir, çünkü namazın asıl maksadı olan ve onun özü ve özü olan huşû ve kalbin hazır bulunması gerçekleştikten sonra, içki bu büyük bozulmayı içerir. Zira içki kalbi sarhoş eder, Allah'ın zikrinden ve namazdan alıkoyar. Bu anlamdan, aşırı uykulu hâlde namaza başlamanın yasak olduğu da çıkarılır; çünkü bu hâlde kişi ne söylediğinin ve ne yaptığının farkında olmaz. Hatta burada, namaza niyetlenen kimsenin düşüncesini meşgul eden her şeyden, mesela iki pislik tutma hâlinden ve yemek gibi bir şeyin özlemi gibi durumlardan uzaklaşması gerektiğine dair bir işaret olabilir; nitekim bu konuda sahih bir hadis gelmiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: { Yolcu olmanız hâli müstesna, cünüp iken de namaza yaklaşmayın }. Yani: Sizden biriniz cünüp olduğu hâlde namaza yaklaşmayın; ancak bu hâlde, yani yolcu olarak camiden geçip orada durmadan gidiyorsanız (başka). { Yıkanıncaya kadar }. Yani yıkandığınızda, bu cünüp için namaza yaklaşmanın men edildiği son noktadır. Dolayısıyla cünüp kimsenin yalnızca camiden geçmesi helal olur. { Eğer hastaysanız veya yolculuktaysanız, yahut sizden biri tuvaletten gelmiş ya da kadınlara dokunmuşsanız, su bulamazsanız, temiz toprakla teyemmüm edin }. Böylece Allah, hasta kimseye su bulunsun ya da bulunmasın, mutlak olarak teyemmümü mübah kılmıştır. Buradaki illet, suyu kullanmanın güç olduğu hastalıktır. Yolculuk da su bulamama ihtimalinin bulunduğu bir durum olduğu için aynı hükümdedir. Yolcu su bulamazsa veya içmek gibi ihtiyacı için gereken suyu bulursa teyemmüm yapabilir. Keza insan idrar, dışkı veya kadınlara dokunma ile hadesten çıkmışsa ve su bulamamışsa, mukim veya yolcu olması fark etmeksizin teyemmüm yapması mübahtır; âyetin umumu bunu gösterir. Özetle: Allah teâlâ teyemmümü iki hâlde mübah kılmıştır: Su bulunmadığı hâlde, bu hem mukim hem yolcu için mutlak olarak geçerlidir. Bir de suyu kullanmanın hastalık gibi bir sebeple zor olduğu hâlde. Müfessirler { ya da kadınlara dokunmuşsanız } ifadesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Acaba bununla kastedilen cima mıdır? O takdirde âyet, cünüp için teyemmümün caiz olduğuna açık bir delildir; nitekim bu konuda sahih hadisler çoktur. Yoksa bununla kastedilen yalnızca elle dokunma mıdır ve bu, şehvetle yapılan ve meninin/mezînin çıkma ihtimali bulunan dokunma ile sınırlı mıdır? O takdirde âyet, bu durumla abdestin bozulduğuna delalet eder. Fakihler { su bulamazsanız } ifadesiyle vakit girince su aramanın vacip olduğuna istidlal etmişlerdir. Dediler ki: Aramayan kimse için "bulamadı" denmez; bulamama ancak aramadan sonra olur. Bununla ayrıca, temiz şeylerden birinin karışmasıyla renk değiştiren suyla temizlenmenin caiz, hatta gerekli olduğuna da istidlal edilmiştir; çünkü bu su da { su bulamazsanız } ifadesinin kapsamındadır. Ancak bu, mutlak su olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; bu konuda tartışma vardır. Bu âyet-i kerîmede, Allah'ın bu ümmete lütfettiği büyük hükmün meşruiyeti vardır: Teyemmüm. Bu konuda âlimler icmâ etmiştir, hamd Allah'a mahsustur. Teyemmüm, yeryüzünde toprak cinsinden olan her temiz şeyle yapılır; tozu olsun olmasın fark etmez. Ancak bunun yalnızca tozlu olanla olduğu da ihtimal dâhilindedir, çünkü Allah { yüzlerinize ve ellerinize sürün } buyurmuştur, tozu olmayan şeyle mesh edilmez. { Yüzlerinize ve ellerinize sürün } ifadesi, teyemmümde meshin yeridir: Tüm yüz ve iki el bileğe kadar; sahih hadisler bunu göstermektedir. Teyemmümün tek darbeyle yapılması müstehaptır; Ammâr hadisi bunu göstermiştir. Hadiste cünüpün teyemmümünün, diğerlerinin teyemmümü gibi, yüz ve iki el ile olduğu da bildirilmiştir. Faide: Bilin ki tıp kaideleri üç esas üzerine döner: Sağlığı zararlı şeylerden korumak, zararlı maddeleri dışarı atmak ve onlardan sakınmak (diyet). Allah teâlâ bunlara kitabında dikkat çekmiştir. Sağlığı korumak ve zararlıdan sakınmak hususunda, yemek ve içmeye emretmiş, bunda israftan kaçınmayı emretmiştir. Yolcu ve hastaya, bedenlerini düzgün kullanarak sağlıklarını korumak için orucu bozmalarına izin vermiştir ve hastayı zarar verecek şeylerden korumuştur. Zararlı maddeleri dışarı atmaya gelince, Allah teâlâ ihrama girmiş olup başı rahatsız olan kişiye, orada toplanan buharları gidermek için başını traş etmesine izin vermiştir. Bunda, bundan daha öncelikli olanların, yani idrarın, dışkının, kusmanın, meninin, kanın ve benzerlerinin dışarı atılmasına bir uyarı vardır. İbnu'l-Kayyim rahimehullah bunu böyle belirtmiştir. Âyette, yüz ve ellerin meshinin genelleştirilmesinin vacip olduğu, vakit daralmadan da teyemmümün caiz olduğu ve ancak vacibin sebebi bulunduğunda su aramakla muhatap olunacağı anlaşılmaktadır. Allah en iyi bilendir. Sonra âyeti şu sözle bitirmiştir: { Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır }. Yani: Mü'min kullarına karşı çok affedici ve çok mağfiret edicidir; emrettiklerini kolaylaştırıp son derece kolay kılmasıyla, kulun onu yerine getirirken zorlanıp sıkıntıya girmemesi sağlanmıştır. Affının ve mağfiretinin bir göstergesi, su kullanılamadığında suyun yerine toprak temizliğini meşru kılarak bu ümmete merhamet etmesidir. Affının ve mağfiretinin bir göstergesi de günahkârlara tövbe ve yönelme kapısını açmış, onları bu kapıya davet etmiş ve günahlarının bağışlanacağını vaat etmiştir. Affının ve mağfiretinin bir başka göstergesi de şudur: Mü'min, yeryüzü kadar günahla gelip de Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan kavuşsa, Allah ona yeryüzü dolusu mağfiretle karşılık verir.