Allah Teâlâ, kullarına yalnız kendisine ibadet etmelerini emreder; O'nun ortağı yoktur. Bu, O'nun kulluk boyunduruğu altına girmek, emir ve yasaklarına sevgi, alçakgönüllülük ve samimiyetle boyun eğmek demektir; bu da bütün zahirî ve bâtınî ibadetlerde böyledir. Ayrıca O'na, küçük veya büyük hiçbir şekilde ortak koşmayı yasaklar. Ne bir melik, ne bir peygamber, ne bir veli, ne de başka bir yaratık, kendilerine fayda ya da zarar, ölüm, hayat ve diriliş üzerinde bir güç sahibi değildir. Bilakis, vâcip olan, mutlak kemâlin her yönden kendisinde bulunduğu Allah'a ibadeti ihlâsla yapmaktır. O'nun tam tedbir sahibi olduğunu, bu tedbirde hiçbir kimsenin O'na ortak olmadığını ve yardımcı olmadığını bilmektir. Allah, kendisine ibadet edilmesini ve O'nun hakkının yerine getirilmesini emrettikten sonra, kullarının haklarını da en yakından başlayarak yerine getirmelerini emreder. Nitekim şöyle buyurmuştur: {Ana babaya iyilik edin.} Yani, onlara güzel sözle, nazik hitapla ve güzel davranışla iyilik edin; emirlerine itaat edin, yasaklarından kaçının, onlara harcama yapın, onlarla ilgili olanlara ikramda bulunun ve sizin ancak onlar sayesinde akrabanız olduğu kimselerle sıla-i rahim yapın. İyiliğin zıddı kötülük etmek ve iyilik yapmamaktır; bunların ikisi de yasaklanmıştır. {Yakın akrabaya} da iyilik edin. Bu, uzak veya yakın bütün akrabaları kapsar. Onlara söz ve fiille iyilik etmek, sözle veya fiille sıla-i rahmi kesmemek gerekir. {Yetimlere} de (iyilik edin). Yani babalarını küçük yaşta kaybetmiş olanlara. Akraba olsun olmasın, bütün Müslümanların onlara karşı hakkı vardır: onları himaye etmek, onlara iyi davranmak, gönüllerini hoş tutmak, dinî ve dünyevî maslahatlarında en güzel şekilde terbiye edip eğitmek. {Yoksullara} da (iyilik edin). Onlar, ihtiyaç ve fakirlik kendilerini yere serdiği, kendilerine ve bakmakla yükümlü oldukları kimselere yetecek bir geçime sahip olamayan kimselerdir. Allah Teâlâ, onların ihtiyaçlarını gidermek, yoksulluklarını kaldırmak ve bunu teşvik edip gücü yettiğince yerine getirmek suretiyle onlara iyilik edilmesini emretmiştir. {Yakın komşuya} da (iyilik edin). Yani hem komşuluk hakkı hem de akrabalık hakkı bulunan yakın komşuya; komşusunun örf çerçevesinde bilinen bir hakkı ve iyiliği vardır. Aynı şekilde {yabancı komşuya} da (iyilik edin), yani akrabalığı olmayan komşuya. Kapısı ne kadar yakınsa hakkı da o kadar güçlüdür. Komşu, komşusunu hediye, sadaka, davet ve söz ile fiilde nezaketle gözetmeli, onu söz ya da fiille incitmekten kaçınmalıdır. {Yanınızdaki arkadaşa} da (iyilik edin). Bazıları bunun yolculukta yoldaş olduğunu, bazıları eşi olduğunu, bazıları ise mutlak anlamda arkadaşı kastettiğini söylemiştir. Bunların en uygunu, mutlak anlamda arkadaştır; çünkü bu hem mukim iken hem de yolculukta olan arkadaşı, hem de eşi kapsar. Arkadaşın arkadaşı üzerinde, sadece Müslüman olmasından öte bir hakkı vardır: dinî ve dünyevî işlerinde ona yardımcı olmak, ona öğüt vermek, kolaylıkta da zorlukta da, isteyerek de istemeyerek de onunla vefalı olmak, kendisi için sevdiğini onun için de sevmek, kendisi için hoşlanmadığını onun için de hoşlanmamak. Arkadaşlık arttıkça hak da pekişir ve artar. {Yolda kalmışa} da (iyilik edin). Bu, gurbet diyarında ihtiyaç içinde olan veya olmayan yabancıdır. Şiddetli ihtiyacı ve vatanının dışında bulunması sebebiyle Müslümanlar üzerinde onun bir hakkı vardır: onu gitmek istediği yere ya da hedefinin bir kısmına ulaştırmak, ona ikram etmek ve onu rahatlatmak. {Sağ ellerinizin altındakilere} da (iyilik edin). Yani insanlardan ve hayvanlardan sahip olduklarınıza; ihtiyaçlarını karşılamak, onlara güçlerinin yetmeyeceği yükler yüklememek, taşıyabilecekleri şeyde onlara yardım etmek ve maslahatlarına uygun olarak onları terbiye etmek suretiyle. Bu emirleri yerine getiren kimse, Rabbine boyun eğen, Allah'ın kullarına karşı alçakgönüllü olan, Allah'ın emir ve şeriatına teslim olan kimsedir; bu kimse büyük sevap ve güzel övgüyü hak eder. Bunu yerine getirmeyen kimse ise Rabbinden yüz çeviren, emirlerine boyun eğmeyen, insanlara karşı alçakgönüllü olmayan; bilakis Allah'ın kullarına karşı kibirli, kendiyle övünen, sözüyle böbürlenen kimsedir. Bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz Allah, kibirlenip böbürlenen kimseyi sevmez.} Yani kendiyle övünen, insanlara karşı büyüklenen kimseyi sevmez. {Övünücü} (kimseyi sevmez). Yani kendini övüp takdir eden, Allah'ın kullarına karşı böbürlenerek ve şımararak kendini öven kimse. Bunlarda bulunan kibir ve övünme, onları hakları yerine getirmekten alıkoyar. Bu sebeple Allah onları şöyle yererek anlatır: {Onlar ki cimrilik ederler.} Yani kendilerine farz olan vâcip hakları vermekten kaçınırlar. {İnsanlara da cimriliği emrederler.} Söz ve fiilleriyle bunu yaparlar. {Allah'ın kendilerine lütfettiği şeyi gizlerler.} Yani doğru yolu bulmak isteyen sapıklara yol gösterecek, cahillerin hidayet arayacakları ilmi onlardan saklarlar; onlara bâtılı gösterip hakkı görmelerine engel olurlar. Böylece hem maldan hem ilimden cimrilik etmeyi bir araya getirirler; hem kendi zararlarını hem de başkalarının zararını ararlar. Bunlar kâfirlerin sıfatlarıdır. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Biz kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.} Yani, Allah'ın kullarına karşı kibirlendikleri, Allah'ın haklarını engelledikleri ve başkalarının da bu cimriliğe ve doğru yolu bulamamaya sebep oldukları için, Allah onları acı bir azap ve sürekli bir rezillikle alçaltır. Allah'ım, her türlü kötülükten Sana sığınırız. Sonra Allah, gösteriş ve şöhret için yapılan, Allah'a iman edilmeden yapılan harcamalardan söz eder ve şöyle buyurur: {İnsanlara gösteriş olsun diye mallarını harcayanlar ve ne Allah'a ne de ahiret gününe inananlar.} Yani, onların harcamaları ihlâstan ve Allah'a iman edip O'nun sevabını ummaktan kaynaklanmaz. Bu, şeytanın adımlarından ve işlerindendir; hizbini bunlara davet eder ki cehennemliklerden olsunlar. Bu harcamalar, şeytanın onlara yakın olmasından ve onları buna itmesinden dolayı ortaya çıkar. Bu yüzden Allah şöyle buyurur: {Şeytan kimin arkadaşı olursa, ne kötü arkadaştır!} Yani, arkadaşını helâk etmek isteyen ve bu uğurda en şiddetli çabayı gösteren kötü bir yoldaştır. Allah'ın verdiği malda cimrilik eden ve Allah'ın kendisine lütfettiği şeyi gizleyen kimse nasıl Rabbine isyan eden, günahkâr ve muhalif biri ise; Allah'tan başkası için harcama yapan ve ibadet eden kimse de öyle Rabbine isyan eden, günahkâr ve cezayı hak eden biridir. Çünkü Allah, yalnızca ihlâs üzere kendisine itaat edilmesini ve emrinin yerine getirilmesini emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {Onlara yalnızca, dini Allah'a has kılarak O'na kulluk etmeleri emredildi.} [Kur'an: "Onlara ancak, dini yalnızca Allah'a has kılarak O'na ibadet etmeleri emredildi."] Böylece kabul edilen, sahibini övgüye ve sevaba layık kılan amel budur. Bu yüzden Allah Teâlâ, bunu şöyle buyurarak teşvik eder: {Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiğinden infak etmeleri onlara ne zarar verirdi...}