سورة النساء · الآية ١٦٠
﴿فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيرًا﴾
Fabizulmin minal lazîna hâdû harramnâ ’alaihim taiyibâtin uhillat lahum va bisadihim ’an sabîlil lâhi kasîrâ
“Yahudilerin haksızlıklarından, çoklarını Allah yolundan menetmelerinden, yasak edilmişken faiz almaları ve insanların mallarını haksızlıkla yemelerinden ötürü kendilerine helal kılınan temiz şeyleri onlara haram kıldık. Onlardan inkar edenlere, elem verici azab hazırladık”
An-Nisa 4:160 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Ehl-i kitabın Resûlullah ﷺ'e karşı inatçılık ve öneri yoluyla sorduğu bu soru, onların tasdik veya tekzip etmelerini bu soruya bağlamalarıyla ortaya çıkmaktadır. Sordukları şey, Kur'an'ın tıpkı Tevrat ve İncil'in indirildiği gibi bir defada indirilmesiydi. Bu, onların en büyük zulüm ve cahilliğidir. Çünkü Resûl, yönetilen bir kuldur; elinde hiçbir yetki yoktur, her şey Allah'ın elindedir. Dilediğini gönderen ve dilediğini kullarına indiren O'dur. Nitekim Allah Teâlâ, müşriklerin Muhammed ﷺ'den önerilerinin bulunduğu ayetleri zikrettikten sonra Resûl hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "De ki: Rabbim münezzehtir. Ben ancak insan olan bir elçiyim."] [İsrâ: 93]. Aynı şekilde onların hak ile batılı ayıran şeyi, Kitabın bir defada ya da parça parça indirilmesine bağlamaları, delili olmayan, uygunluğu bulunmayan, hatta şüphesi bile olmayan salt bir iddiadır. Peygamberlerin hiçbirinin nübüvvetinde, "Parça parça indirilen bir kitapla gelen peygamber size geldiğinde ona inanmayın, onu tasdik etmeyin" şeklinde bir ifadeye nerede rastlanır? Bilakis bu Kur'an'ın hâllere göre parça parça indirilmesi, onun ulvîliğine ve Allah'ın kendisine indirilen kişiye gösterdiği özen ve itinaya delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "İnkâr edenler dediler ki: Bu Kur'an ona bir defada indirilseydi ya! Böyle yaptık ki onunla kalbini sağlamlaştıralım ve onu ağır ağır okuduk. Sana bir örnek getirmeye kalkıştıklarında, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmişizdir."] [Furkân: 32-33]. Onların bu fâsid itirazını zikrettikten sonra, bunun onların durumundan şaşırtıcı olmadığını bildirmiştir. Çünkü onların, iman ettiklerini iddia ettikleri Resûl'e karşı yaptıklarından daha büyük çirkin öncüllere sahip olduklarına dair daha önce de örnekler vardır: Allah'ı gözle görmek istemeleri, gözleriyle görmedikleri mucizeleri gördükleri halde buzağıyı ilah edinip ona tapmaları, kitapları Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçınmaları, öyle ki başlarının üzerine Tur Dağı kaldırılmış, inanmazlarsa üzerlerine düşeceği tehdit edilmiş ve bunun üzerine gizlice, zorunlu imana benzer bir iman ile kabul etmişlerdir. Secde ederek bağışlanma dileyerek girmekle emrolundukları kapıdan girmekten kaçınmaları, böylece sözle fiili birbirine aykırı kılmaları. Cumartesi günü haddi aşanların haddi aşmaları ve Allah'ın onları korkunç bir cezayla cezalandırması. Üzerlerine ağır bir kesin söz alınmasına rağmen onu arkalarına atmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberlerini haksız yere öldürmeleri. Mesih İsa'yı öldürdük ve haça gerdik demeleri; oysa onu ne öldürmüşler ne de haça germişlerdir, bilakis onlara benzetilmiş, başkasını öldürüp haça germişlerdir. Kalplerinin kapalı olduğunu, söylediklerini anlamadıklarını ve kavramadıklarını iddia etmeleri; insanları Allah yolundan alıkoymaları, onları hakkı kabul etmekten engellemeleri ve kendi sapkınlık ve azgınlıklarına davet etmeleri. Haram mal yemeleri ve faiz almaları, Allah'ın bunlardan nehyetmesine ve bunlar konusunda sert uyarmasına rağmen. İşte bu çirkin işleri yapanların, Muhammed'den Allah'ın üzerlerine gökten bir kitap indirmesini istemelerine şaşırılmaz. Bu yöntem, batıl üzere olan rakibi susturmanın en güzel yollarındandır: Rakip, hakkı reddetmek için kendisinin ve başkalarının şüphe olarak kullanacağı batıl bir itiraz ortaya koyduğunda, onun kötü hâlini ve çirkin fiillerini, en çirkin olanlarını ortaya koyarak, herkesin bu itirazın o alçak vadiden geldiğini bilmesini sağlamak; ve bunun arkasında yatan öncüllerin de olduğunu göstermektir. Aynı şekilde, Muhammed ﷺ'in nübüvvetine yönelttikleri her itiraz, iman ettiklerini iddia ettikleri kimselerin nübüvvetine karşı da benzeriyle, hatta daha güçlüsüyle karşılanabilir; böylece onların şerri kesilmiş ve bâtılları bastırılmış olur. Onların, kendi iman ettikleri peygamberlerin nübüvvetini ispat etmek için kullandıkları her delil, bunun benzeri ve daha güçlüsü, Muhammed ﷺ'in nübüvvetini de delillendirir ve doğrular. Allah'ın onların bu çirkinliklerini saymasının amacı bu karşılaştırmadır; dolayısıyla burada bunu uzatmamış, işaret etmiş ve yerlerine havale etmiştir. Bunu da uygun yerinde başka bir yerde geniş biçimde açıklamıştır. Allah'ın: {Ehl-i kitaptan öyle kimse yoktur ki ölümünden önce ona mutlaka iman etmiş olmasın} buyruğundaki "ölümünden önce" ifadesindeki zamir, Ehl-i kitaba dönebilir. Bu durumda her kitap ehlinden ölüm kendisine gelip gerçeği bizzat gördüğünde İsa aleyhisselâm'a iman edecektir; ancak bu iman, zorunluluk imanıdır ve fayda vermez. Bu tehdit ve uyarının içeriği, onların bu hâlinden ölmeden önce pişman olacakları durumun sürmemesi gerektiğidir. Peki toplanacakları ve kıyamet günündeki hâlleri nasıl olacak?! Ayrıca "ölümünden önce" ifadesindeki zamirin İsa aleyhisselâm'a döndüğü de ihtimaldir. Bu durumda anlam şöyle olur: Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki Mesih'in ölümünden önce ona iman etmesin. Bu, kıyametin yaklaşması ve büyük alametlerinin ortaya çıkmasıyla olacaktır. Çünkü onun bu ümmetin sonunda inmesine dair sahih hadisler çoktur. Deccal'i öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve Ehl-i kitap, müminlerle birlikte ona iman edecektir. Kıyamet günü İsa onlara karşı şahit olacak, amellerini; bunların Allah'ın şeriatına uygun olup olmadığına şahitlik edecektir. O zaman, Kur'an'ın şeriatına ve Muhammed ﷺ'in davet ettiği şeye aykırı olan her şeyin bâtıl olduğuna şahitlik edecektir. Bunu, Mesih aleyhisselâm'ın adaletinin ve doğruluğunun kemaline ve yalnızca hakkı söyleyeceğini bildiğimiz için biliriz. Muhammed ﷺ'in getirdiği şey hak, ondan başkası ise sapkınlık ve batıldır. Sonra Allah Teâlâ, Ehl-i kitaba kendilerine helal olan birçok temiz şeyi haram kıldığını bildirmiştir. Bu bir cezalandırmadır; zulümleri, haddi aşmaları, insanları Allah yolundan alıkoymaları, onları hidayetten engellemeleri, faiz almaları ve bundan nehyedilmiş olmalarına rağmen muhtaç olanları, onlarla alışveriş yaptıkları kimseleri adaletten mahrum etmeleri sebebiyledir. Allah da onları yaptıklarının cinsinden cezalandırmış, helal olmasına yöneldikleri birçok temiz şeyden onları men etmiştir. Bu ümmete konulan haram ise, onları dinlerinde ve dünyalarında zarar veren pisliklerden tenzih etmek içindir.
Arapça metin
هذا السؤال الصادر من أهل الكتاب للرسول محمد صلى الله عليه وسلم على وجه العناد والاقتراح، وجعلهم هذا السؤال يتوقف عليه تصديقهم أو تكذيبهم. وهو أنهم سألوه أن ينزل عليهم القرآن جملة واحدة كما نزلت التوراة والإنجيل، وهذا غاية الظلم منهم والجهل، فإن الرسول بشر عبد مدبر، ليس في يده من الأمر شيء، بل الأمر كله لله، وهو الذي يرسل وينزل ما يشاء على عباده، كما قال تعالى عن الرسول، لما ذكر الآيات التي فيها اقتراح المشركين على محمد صلى الله عليه وسلم، قل سبحان ربي هل كنت إلا بشرا رسولا [الإسراء: 93]. وكذلك جعلهم الفارق بين الحق والباطل مجرد إنزال الكتاب جملة أو مفرقا، مجرد دعوى لا دليل عليها، ولا مناسبة، بل ولا شبهة، فمن أين يوجد في نبوة أحد من الأنبياء أن الرسول الذي يأتيكم بكتاب نزل مفرقا فلا تؤمنوا به ولا تصدقوه؟ بل نزول هذا القرآن مفرقا بحسب الأحوال، مما يدل على عظمته واعتناء الله بمن أنزل عليه، كما قال تعالى: وقال الذين كفروا لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة كذلك لنثبت به فؤادك ورتلناه ترتيلا * ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا [الفرقان: 32-33]. فلما ذكر اعتراضهم الفاسد أخبر أنه ليس بغريب من أمرهم، بل سبق لهم من المقدمات القبيحة ما هو أعظم مما سلكوه مع الرسول الذي يزعمون أنهم آمنوا به، من سؤالهم له رؤية الله عيانا، واتخاذهم العجل إلها يعبدونه، من بعد ما رأوا من الآيات بأبصارهم ما لم يره غيرهم. ومن امتناعهم من قبول أحكام كتابهم وهو التوراة، حتى رفع الطور من فوق رؤوسهم، وهددوا أنهم إن لم يؤمنوا أسقط عليهم، فقبلوا ذلك على وجه الإغماض، والإيمان الشبيه بالإيمان الضروري. ومن امتناعهم من دخول أبواب القرية التي أمروا بدخولها سجدا مستغفرين، فخالفوا القول والفعل. ومن اعتداء من اعتدى منهم في السبت، فعاقبهم الله تلك العقوبة الشنيعة. وبأخذ الميثاق الغليظ عليهم، فنبذوه وراء ظهورهم، …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
ثم قال تعالى: {لكن الراسخون في العلم منهم} أي: الثابتون في الدين لهم قدم راسخة في العلم النافع. وقد تقدم الكلام على ذلك في سورة آل عمران. {والمؤمنون} عطف على الراسخين، وخبره {يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك} قال ابن عباس: أنزلت في عبد الله بن سلام، وثعلبة بن سعية. وأسد وزيد بن سعية وأسد بن عبيد، الذين دخلوا في الإسلام، وصدقوا بما أرسل الله به محمدا صلى الله عليه وسلم. وقوله: {والمقيمين الصلاة} هكذا هو في جميع المصاحف الأئمة، وكذا هو في مصحف أبي بن كعب. وذكر ابن جرير أنها في مصحف ابن مسعود: "والمقيمون الصلاة"، قال: والصحيح قراءة الجميع. ثم رد على من زعم أن ذلك من غلط الكتاب (1) ثم ذكر اختلاف الناس فقال بعضهم: هو منصوب على المدح، كما جاء في قوله: {والموفون بعهدهم إذا عاهدوا والصابرين في البأساء والضراء وحين البأس أولئك الذين صدقوا} [البقرة: 177] ، قالوا: وهذا سائغ في كلام العرب، كما قال الشاعر (2) : لا يبعدن قومي الذين همو %~% سم (3) العداة وآفة الجزر النازلين بكل معترك %~% والطيبون معاقد الأزر وقال آخرون: هو مخفوض عطفا على قوله: {بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك} يعني: وبالمقيمين الصلاة. وكأنه يقول: وبإقامة الصلاة، أي: يعترفون بوجوبها وكتابتها عليهم، أو أن المراد بالمقيمين الصلاة الملائكة، وهذا اختيار ابن جرير، يعني: يؤمنون بما أنزل إليك، وما أنزل من قبلك، وبالملائكة. وفي هذا نظر والله أعلم. وقوله: {والمؤتون الزكاة} يحتمل أن يكون المراد زكاة الأموال، ويحتمل زكاة النفوس، ويحتمل الأمرين، والله أعلم. {والمؤمنون بالله واليوم الآخر} أي: يصدقون بأنه لا إله إلا الله، ويؤمنون بالبعث بعد الموت، والجزاء على الأعمال خيرها وشرها. وقوله: {أولئك} هو الخبر عما تقدم {سنؤتيهم أجرا عظيما} يعني: الجنة.
تفسير الطبري (جامع البيان)
واثقوا ربهم، وكفروا بآيات الله، وقتلوا أنبياءهم، وقالوا البهتان على مريم، وفعلوا ما وصفهم الله في كتابه طيبات من المآكل وغيرها كانت لهم حلالا، عقوبة لهم بظلمهم الذي أخبر الله عنهم في كتابه. كما: حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم} [النساء: 160] الآية، عوقب القوم PageEndV07P677 بظلم ظلموه وبغي بغوه حرمت عليهم أشياء ببغيهم وبظلمهم " وقوله: {وبصدهم عن سبيل الله كثيرا} [النساء: 160] يعني: وبصدهم عباد الله عن دينه وسبله التي شرعها لعباده صدا كثيرا، وكان صدهم عن سبيل الله بقولهم على الله الباطل، وادعائهم أن ذلك عن الله، وتبديلهم كتاب الله وتحريف معانيه عن وجوهه، وكان من عظيم ذلك جحودهم نبوة نبينا محمد صلى الله عليه وسلم وتركهم بيان ما قد علموا من أمره لمن جهل أمره من الناس. وبنحو ذلك كان مجاهد يقول حدثنا محمد بن عمرو، قال: ثني أبو عاصم، قال: ثني عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في قول الله: {وبصدهم عن سبيل الله، كثيرا} [النساء: 160] قال: «أنفسهم وغيرهم عن الحق» حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة , قال: ثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله. وقوله: {وأخذهم الربا} [النساء: 161] وهو أخذهم ما أفضلوا على رءوس أموالهم لفضل تأخير في الأجل بعد محلها. وقد بينت معنى الربا فيما مضى قبل بما أغنى عن إعادته {وقد نهوا عنه} [النساء: 161] يعني عن أخذ الربا. PageEndV07P678 وقوله: {وأكلهم أموال الناس بالباطل} [النساء: 161] يعني: ما كانوا يأخذون من الرشا على الحكم، كما وصفهم الله به في قوله: {وترى كثيرا منهم يسارعون في الإثم والعدوان وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يعملون} [المائدة: 62] وكان من أكلهم أموال الناس بالباطل ما كانوا يأخذون من أثمان الكتب التي كانوا يكتبونها بأيديهم، ثم يقولون: هذا من عند الله، وما أشبه ذلك من المآكل …
التحرير والتنوير
والظاهر أن الله يقذف في نفوس أهل الكتابين الشك في صحة الصلب، فلا يزال الشك يخالج قلوبهم ويقوى حتى يبلغ مبلغ العلم بعدم صحة الصلب في آخر أعمارهم تصديقا لما جاء به النبيء صلى الله عليه وسلم حيث كذب أخبارهم فنفى الصلب عن عيسى- عليه السلام-. وقيل: الضمير في قوله موته عائد إلى عيسى، أي قبل موت عيسى، ففرع القائلون بهذا تفاريع: منها أن موته لا يقع إلا آخر الدنيا ليتم إيمان جميع أهل الكتاب به قبل وقوع الموت، لأن الله جعل إيمانهم مستقبلا وجعله قبل موته، فلزم أن يكون موته مستقبلا ومنها ما ورد في الحديث: أن عيسى- عليه السلام- ينزل في آخر مدة الدنيا ليؤمن به أهل الكتاب ، ولا يخفى أن عموم قوله: وإن من أهل الكتاب يبطل هذا التفسير: لأن الذين يؤمنون به- على حسب هذا التأويل- هم الذين سيوجدون من أهل الكتاب لا جميعهم. والشهيد: الشاهد يشهد بأنه بلغ لهم دعوة ربهم فأعرضوا، وبأن النصارى بدلوا، ومعنى الآية مفصل في قوله تعالى: يوم يجمع الله الرسل الآيات في سورة العقود [109] . [160- 162] 162] فبظلم من الذين هادوا حرمنا عليهم طيبات أحلت لهم وبصدهم عن سبيل الله كثيرا (160) وأخذهم الربوا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما (161) لكن الراسخون في العلم منهم والمؤمنون يؤمنون بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك والمقيمين الصلاة والمؤتون الزكاة والمؤمنون بالله واليوم الآخر أولئك سنؤتيهم أجرا عظيما