سورة النساء · الآية ١٥٩
﴿وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا﴾
Va im min ahlil kitâbi illâ layu’minanna bihî kabla mavtihî va yavmal kiyâmati yakûnu ’alaihim şahîdâ
“Kitap ehlinden, ölmeden önce, İsa'ya inanmayacak yoktur. O, gerektiği gibi inanmadıklarından, kıyamet günü onların aleyhine şahit olur”
An-Nisa 4:159 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Ehl-i kitabın Resûlullah ﷺ'e karşı inatçılık ve öneri yoluyla sorduğu bu soru, onların tasdik veya tekzip etmelerini bu soruya bağlamalarıyla ortaya çıkmaktadır. Sordukları şey, Kur'an'ın tıpkı Tevrat ve İncil'in indirildiği gibi bir defada indirilmesiydi. Bu, onların en büyük zulüm ve cahilliğidir. Çünkü Resûl, yönetilen bir kuldur; elinde hiçbir yetki yoktur, her şey Allah'ın elindedir. Dilediğini gönderen ve dilediğini kullarına indiren O'dur. Nitekim Allah Teâlâ, müşriklerin Muhammed ﷺ'den önerilerinin bulunduğu ayetleri zikrettikten sonra Resûl hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "De ki: Rabbim münezzehtir. Ben ancak insan olan bir elçiyim."] [İsrâ: 93]. Aynı şekilde onların hak ile batılı ayıran şeyi, Kitabın bir defada ya da parça parça indirilmesine bağlamaları, delili olmayan, uygunluğu bulunmayan, hatta şüphesi bile olmayan salt bir iddiadır. Peygamberlerin hiçbirinin nübüvvetinde, "Parça parça indirilen bir kitapla gelen peygamber size geldiğinde ona inanmayın, onu tasdik etmeyin" şeklinde bir ifadeye nerede rastlanır? Bilakis bu Kur'an'ın hâllere göre parça parça indirilmesi, onun ulvîliğine ve Allah'ın kendisine indirilen kişiye gösterdiği özen ve itinaya delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "İnkâr edenler dediler ki: Bu Kur'an ona bir defada indirilseydi ya! Böyle yaptık ki onunla kalbini sağlamlaştıralım ve onu ağır ağır okuduk. Sana bir örnek getirmeye kalkıştıklarında, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmişizdir."] [Furkân: 32-33]. Onların bu fâsid itirazını zikrettikten sonra, bunun onların durumundan şaşırtıcı olmadığını bildirmiştir. Çünkü onların, iman ettiklerini iddia ettikleri Resûl'e karşı yaptıklarından daha büyük çirkin öncüllere sahip olduklarına dair daha önce de örnekler vardır: Allah'ı gözle görmek istemeleri, gözleriyle görmedikleri mucizeleri gördükleri halde buzağıyı ilah edinip ona tapmaları, kitapları Tevrat'ın hükümlerini kabul etmekten kaçınmaları, öyle ki başlarının üzerine Tur Dağı kaldırılmış, inanmazlarsa üzerlerine düşeceği tehdit edilmiş ve bunun üzerine gizlice, zorunlu imana benzer bir iman ile kabul etmişlerdir. Secde ederek bağışlanma dileyerek girmekle emrolundukları kapıdan girmekten kaçınmaları, böylece sözle fiili birbirine aykırı kılmaları. Cumartesi günü haddi aşanların haddi aşmaları ve Allah'ın onları korkunç bir cezayla cezalandırması. Üzerlerine ağır bir kesin söz alınmasına rağmen onu arkalarına atmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberlerini haksız yere öldürmeleri. Mesih İsa'yı öldürdük ve haça gerdik demeleri; oysa onu ne öldürmüşler ne de haça germişlerdir, bilakis onlara benzetilmiş, başkasını öldürüp haça germişlerdir. Kalplerinin kapalı olduğunu, söylediklerini anlamadıklarını ve kavramadıklarını iddia etmeleri; insanları Allah yolundan alıkoymaları, onları hakkı kabul etmekten engellemeleri ve kendi sapkınlık ve azgınlıklarına davet etmeleri. Haram mal yemeleri ve faiz almaları, Allah'ın bunlardan nehyetmesine ve bunlar konusunda sert uyarmasına rağmen. İşte bu çirkin işleri yapanların, Muhammed'den Allah'ın üzerlerine gökten bir kitap indirmesini istemelerine şaşırılmaz. Bu yöntem, batıl üzere olan rakibi susturmanın en güzel yollarındandır: Rakip, hakkı reddetmek için kendisinin ve başkalarının şüphe olarak kullanacağı batıl bir itiraz ortaya koyduğunda, onun kötü hâlini ve çirkin fiillerini, en çirkin olanlarını ortaya koyarak, herkesin bu itirazın o alçak vadiden geldiğini bilmesini sağlamak; ve bunun arkasında yatan öncüllerin de olduğunu göstermektir. Aynı şekilde, Muhammed ﷺ'in nübüvvetine yönelttikleri her itiraz, iman ettiklerini iddia ettikleri kimselerin nübüvvetine karşı da benzeriyle, hatta daha güçlüsüyle karşılanabilir; böylece onların şerri kesilmiş ve bâtılları bastırılmış olur. Onların, kendi iman ettikleri peygamberlerin nübüvvetini ispat etmek için kullandıkları her delil, bunun benzeri ve daha güçlüsü, Muhammed ﷺ'in nübüvvetini de delillendirir ve doğrular. Allah'ın onların bu çirkinliklerini saymasının amacı bu karşılaştırmadır; dolayısıyla burada bunu uzatmamış, işaret etmiş ve yerlerine havale etmiştir. Bunu da uygun yerinde başka bir yerde geniş biçimde açıklamıştır. Allah'ın: {Ehl-i kitaptan öyle kimse yoktur ki ölümünden önce ona mutlaka iman etmiş olmasın} buyruğundaki "ölümünden önce" ifadesindeki zamir, Ehl-i kitaba dönebilir. Bu durumda her kitap ehlinden ölüm kendisine gelip gerçeği bizzat gördüğünde İsa aleyhisselâm'a iman edecektir; ancak bu iman, zorunluluk imanıdır ve fayda vermez. Bu tehdit ve uyarının içeriği, onların bu hâlinden ölmeden önce pişman olacakları durumun sürmemesi gerektiğidir. Peki toplanacakları ve kıyamet günündeki hâlleri nasıl olacak?! Ayrıca "ölümünden önce" ifadesindeki zamirin İsa aleyhisselâm'a döndüğü de ihtimaldir. Bu durumda anlam şöyle olur: Ehl-i kitaptan hiç kimse yoktur ki Mesih'in ölümünden önce ona iman etmesin. Bu, kıyametin yaklaşması ve büyük alametlerinin ortaya çıkmasıyla olacaktır. Çünkü onun bu ümmetin sonunda inmesine dair sahih hadisler çoktur. Deccal'i öldürecek, cizyeyi kaldıracak ve Ehl-i kitap, müminlerle birlikte ona iman edecektir. Kıyamet günü İsa onlara karşı şahit olacak, amellerini; bunların Allah'ın şeriatına uygun olup olmadığına şahitlik edecektir. O zaman, Kur'an'ın şeriatına ve Muhammed ﷺ'in davet ettiği şeye aykırı olan her şeyin bâtıl olduğuna şahitlik edecektir. Bunu, Mesih aleyhisselâm'ın adaletinin ve doğruluğunun kemaline ve yalnızca hakkı söyleyeceğini bildiğimiz için biliriz. Muhammed ﷺ'in getirdiği şey hak, ondan başkası ise sapkınlık ve batıldır. Sonra Allah Teâlâ, Ehl-i kitaba kendilerine helal olan birçok temiz şeyi haram kıldığını bildirmiştir. Bu bir cezalandırmadır; zulümleri, haddi aşmaları, insanları Allah yolundan alıkoymaları, onları hidayetten engellemeleri, faiz almaları ve bundan nehyedilmiş olmalarına rağmen muhtaç olanları, onlarla alışveriş yaptıkları kimseleri adaletten mahrum etmeleri sebebiyledir. Allah da onları yaptıklarının cinsinden cezalandırmış, helal olmasına yöneldikleri birçok temiz şeyden onları men etmiştir. Bu ümmete konulan haram ise, onları dinlerinde ve dünyalarında zarar veren pisliklerden tenzih etmek içindir.
Arapça metin
هذا السؤال الصادر من أهل الكتاب للرسول محمد صلى الله عليه وسلم على وجه العناد والاقتراح، وجعلهم هذا السؤال يتوقف عليه تصديقهم أو تكذيبهم. وهو أنهم سألوه أن ينزل عليهم القرآن جملة واحدة كما نزلت التوراة والإنجيل، وهذا غاية الظلم منهم والجهل، فإن الرسول بشر عبد مدبر، ليس في يده من الأمر شيء، بل الأمر كله لله، وهو الذي يرسل وينزل ما يشاء على عباده، كما قال تعالى عن الرسول، لما ذكر الآيات التي فيها اقتراح المشركين على محمد صلى الله عليه وسلم، قل سبحان ربي هل كنت إلا بشرا رسولا [الإسراء: 93]. وكذلك جعلهم الفارق بين الحق والباطل مجرد إنزال الكتاب جملة أو مفرقا، مجرد دعوى لا دليل عليها، ولا مناسبة، بل ولا شبهة، فمن أين يوجد في نبوة أحد من الأنبياء أن الرسول الذي يأتيكم بكتاب نزل مفرقا فلا تؤمنوا به ولا تصدقوه؟ بل نزول هذا القرآن مفرقا بحسب الأحوال، مما يدل على عظمته واعتناء الله بمن أنزل عليه، كما قال تعالى: وقال الذين كفروا لولا نزل عليه القرآن جملة واحدة كذلك لنثبت به فؤادك ورتلناه ترتيلا * ولا يأتونك بمثل إلا جئناك بالحق وأحسن تفسيرا [الفرقان: 32-33]. فلما ذكر اعتراضهم الفاسد أخبر أنه ليس بغريب من أمرهم، بل سبق لهم من المقدمات القبيحة ما هو أعظم مما سلكوه مع الرسول الذي يزعمون أنهم آمنوا به، من سؤالهم له رؤية الله عيانا، واتخاذهم العجل إلها يعبدونه، من بعد ما رأوا من الآيات بأبصارهم ما لم يره غيرهم. ومن امتناعهم من قبول أحكام كتابهم وهو التوراة، حتى رفع الطور من فوق رؤوسهم، وهددوا أنهم إن لم يؤمنوا أسقط عليهم، فقبلوا ذلك على وجه الإغماض، والإيمان الشبيه بالإيمان الضروري. ومن امتناعهم من دخول أبواب القرية التي أمروا بدخولها سجدا مستغفرين، فخالفوا القول والفعل. ومن اعتداء من اعتدى منهم في السبت، فعاقبهم الله تلك العقوبة الشنيعة. وبأخذ الميثاق الغليظ عليهم، فنبذوه وراء ظهورهم، …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
قال الله تعالى: {بل طبع الله عليها بكفرهم} فعلى القول الأول كأنهم يعتذرون إليه بأن قلوبهم لا تعي ما يقول؛ لأنها في غلف وفي أكنة، قال الله [تعالى] (1) بل هو مطبوع عليها بكفرهم. وعلى القول الثاني عكس عليهم ما ادعوه من كل وجه، وقد تقدم الكلام على مثل هذا في سورة البقرة. {فلا يؤمنون إلا قليلا} أي: مردت قلوبهم على الكفر والطغيان وقلة الإيمان. {وبكفرهم وقولهم على مريم بهتانا عظيما} قال علي بن أبي طلحة، عن ابن عباس: "يعني أنهم رموها بالزنا". وكذا قال السدي، وجويبر، ومحمد بن إسحاق وغير واحد. وهو ظاهر من الآية: أنهم رموها وابنها بالعظائم، فجعلوها زانية، وقد حملت بولدها من ذلك -زاد بعضهم: وهي حائض -فعليهم لعائن الله المتتابعة إلى يوم القيامة. وقولهم: {إنا قتلنا المسيح عيسى ابن مريم رسول الله} أي (2) هذا الذي يدعي لنفسه هذا (3) المنصب قتلناه. وهذا منهم من باب التهكم والاستهزاء، كقول المشركين: {يا أيها الذي نزل عليه الذكر إنك لمجنون} [الحجر: 6] . وكان من خبر اليهود -عليهم لعائن الله وسخطه وغضبه وعقابه-أنه لما بعث الله عيسى ابن مريم بالبينات والهدى، حسدوه على ما آتاه الله من النبوة والمعجزات الباهرات، التي كان يبرئ بها الأكمه والأبرص ويحيي الموتى بإذن الله، ويصور من الطين طائرا ثم ينفخ فيه فيكون طائرا يشاهد طيرانه بإذن الله، عز وجل، إلى غير ذلك من المعجزات التي أكرمه الله بها وأجراها على يديه، ومع هذا كذبوه وخالفوه، وسعوا في أذاه بكل ما أمكنهم، حتى جعل نبي الله عيسى، عليه السلام، لا يساكنهم في بلدة، بل يكثر السياحة هو وأمه، عليهما السلام، ثم لم يقنعهم ذلك حتى سعوا إلى ملك دمشق في ذلك الزمان -وكان رجلا مشركا من عبدة الكواكب، وكان يقال لأهل ملته: اليونان-وأنهوا إليه: أن ببيت المقدس رجلا يفتن الناس ويضلهم ويفسد على الملك رعاياه. فغضب (4) الملك من هذا، وكتب إلى نائبه بالقدس أن يحتاط على هذا …
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
وقد تقدم الكلام على معنى هذا الرفع، وعلى الاختلاف في أن عيسى- عليه السلام- بقي حيا أو أماته الله، عند قوله تعالى: إني متوفيك ورافعك إلي في سورة آل عمران [55] . والتذييل بقوله: وكان الله عزيزا حكيما ظاهر الموقع لأنه لما عز فقد حق لعزه أن يعز أولياءه، ولما كان حكيما فقد أتقن صنع هذا الرفع فجعله فتنة للكافرين، وتبصرة للمؤمنين، وعقوبة ليهوذا الخائن. [159] وإن من أهل الكتاب إلا ليؤمنن به قبل موته ويوم القيامة يكون عليهم شهيدا (159) عطف على جملة وما قتلوه [النساء: 157] . وهذا الكلام إخبار عنهم، وليس أمرا لهم، لأن وقوع لام الابتداء فيه ينادي على الخبرية. وإن نافية ومن أهل الكتاب صفة لموصوف محذوف تقديره: أحد. والضمير المجرور عائد لعيسى: أي ليومنن بعيسى، والضمير في موته يحتمل أن يعود إلى أحد أهل الكتاب، أي قبل أن يموت الكتابي، ويؤيده قراءة أبي بن كعب إلا ليؤمنن به قبل موته. وأهل الكتاب يطلق على اليهود والنصارى فأما النصارى فهم مؤمنون بعيسى من قبل، فيتعين أن يكون المراد بأهل الكتاب اليهود. والمعنى أن اليهود مع شدة كفرهم بعيسى لا يموت أحد منهم إلا وهو يؤمن بنبوته قبل موته، أي ينكشف له ذلك عند الاحتضار قبل انزهاق روحه، وهذه منة من الله بها على عيسى، إذ جعل أعداءه لا يخرجون من الدنيا إلا وقد آمنوا به جزاء له على ما لقي من تكذيبهم، لأنه لم يتمتع بمشاهدة أمة تتبعه. وقيل: كذلك النصراني عند موته ينكشف له أن عيسى عبد الله. وعندي أن ضمير به راجع إلى الرفع المأخوذ من فعل رفعه الله إليه [النساء: 158] ، ويعم قوله أهل الكتاب اليهود، والنصارى، حيث استووا مع اليهود في اعتقاد وقوع الصلب.