البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة النساء · الآية ١٤٧

﴿مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا﴾

Mâ yafa’lul lâhu bi ’azâbikum in şakartum va âmantum va kânal lâhu şâkiran ’alîma

“Şükreder ve inanırsanız, Allah size niçin azabetsin? Allah şükrün karşılığını verir ve bilir”

An-Nisa 4:147 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ, münafıkların akıbetini bildirmektedir: Onlar azabın en alt derekelerinde ve cezanın en kötü hâlindedirler. Çünkü onlar, diğer kâfirlerle Allah'ı inkâr etme ve peygamberlerine düşmanlık etme konusunda ortak olmakla kalmamış, bunun yanında hile ve aldatmacayı da eklemişlerdir. Müminlere karşı pek çok düşmanlık türünü, kimsenin farkına varmayacağı ve hissetmeyeceği bir biçimde uygulayabilmişlerdir. Bunun sonucunda kendilerine İslam hükümlerinin uygulanmasını sağlamış ve hak etmedikleri şeylere ulaşmışlardır. İşte bu ve benzeri sebeplerle en şiddetli azabı hak etmişlerdir. Bu azaptan kurtaracak bir kurtarıcıları yoktur ve cezalarının bir kısmını dahi savacak bir yardımcıları bulunmaz. Bu hüküm, tövbe ederek kötülüklerinden Allah'ın affettiği kimseler hariç, her münafık için geçerlidir. {Ve ıslah ettiler} yani zahirlerini ve bâtınlarını düzelttiler. {Allah'a sarıldılar} ve faydalarını celbetmek, zararlarını def etmek için yalnız O'na sığındılar. {Dinlerini Allah'a has kıldılar}; yani İslam, iman ve ihsan olan dinlerini yalnızca Allah için yaptılar. Zahir ve bâtın amellerinde Allah'ın rızasını gözettiler ve riyadan ile nifaktan uzak durdular. Bu vasıfları taşıyanlar {işte onlar müminlerle beraberdir}; yani dünyada, berzahta ve kıyamet gününde. {Allah da müminlere büyük bir mükâfat verecektir} ki, onun hakikatini Allah'tan başkası bilmez; bu, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir insan kalbinin tasavvur etmediği bir mükâfattır. Şunu da düşün: {ve ıslah ettiler} ifadesinin içinde zaten bulunmasına rağmen, sarılmak ve ihlâs özellikle zikredilmiştir. Çünkü Allah'a sarılmak ve ihlâs, ıslahın bir parçasıdır; ancak bu makamda ikisine duyulan ihtiyaç çok büyüktür. Zira bu zor durum, kalplere nifakın yerleşmesine imkân verir ve onu ancak Allah'a sıkı sıkıya sarılmak ile sürekli O'na yönelip muhtaç olmakla def etmek mümkün olur. Ayrıca ihlâs, nifakla tam bir zıtlık içindedir. Bu iki vasfı zikretmek, hem onların faziletini hem de zahir ve bâtın amellerin bunlara bağlı olduğunu hem de bu makamda bunlara duyulan ihtiyacın büyüklüğünü göstermek içindir. Bir de şuna bak: Bu kimselerin müminlerle beraber olduğu belirtildikten sonra, "Allah onlara büyük bir mükâfat verecek" denmemiş, bunun yerine {Allah müminlere büyük bir mükâfat verecektir} buyurulmuştur. Oysa bağlam bu kimselerle ilgilidir. Bu, Kur'an'ın şerefli bir kaidesidir: Allah, bağlam belirli bir ferdi konu aldığında ve o ferde bir sevap veya ceza bildirmek istediğinde, bu hüküm kendisiyle birlikte o cinse dahil olan diğerlerini de kapsıyorsa, mükâfatı genel hükmün karşılığı olarak zikreder. Böylece hükmün sadece o özel duruma ait olduğu zannedilmez. Bu, Kur'an'ın güzel sırlarındandır. Dolayısıyla tövbe eden münafık müminlerle birliktedir ve onların sevabı ona da vardır. Ardından Allah Teâlâ, kendi sonsuz zenginliğini, geniş hilmini, rahmetini ve ihsanını bildirerek şöyle buyurmuştur: {Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap etmekle ne yapsın?} Oysa Allah şükredeni mükâfatlandıran ve bilendir. Kendisi uğrunda ağır yükleri üstlenen ve amellerde sürekli çalışanlara bol sevap ve geniş ihsan verir. Kim Allah için bir şeyi terk ederse, Allah ona ondan daha hayırlısını verir. Bununla birlikte, zahirinizi ve bâtınınızı, amellerinizi, bunlardan çıkan ihlâs ve samimiyeti ya da bunun tersini bilir. Allah sizden tövbe etmenizi, yönelmenizi ve kendisine dönmenizi ister. Tövbe edip O'na yöneldiğinizde, azabınızla ne yapsın? Çünkü O, azabınızla intikam almaz ve cezanızdan bir fayda beklemez. Asi olan yalnızca kendisine zarar verir; tıpkı itaat edenin amelinin de yalnızca kendi yararına olduğu gibi. Şükür ise kalbin boyun eğmesi ve Allah'ın nimetini kabul etmesi, dilin şükredilen zata övgüde bulunması, organların O'na itaat ederek amel etmesi ve nimetleri O'nun isyanı için kullanmamaktır.

Arapça metin

يخبر تعالى عن مآل المنافقين، أنهم في أسفل الدركات من العذاب، وأشر الحالات من العقاب. فهم تحت سائر الكفار، لأنهم شاركوهم بالكفر بالله ومعاداة رسله، وزادوا عليهم المكر والخديعة، والتمكن من كثير من أنواع العداوة للمؤمنين، على وجه لا يشعر به ولا يحس. ورتبوا على ذلك جريان أحكام الإسلام عليهم، واستحقاق ما لا يستحقونه، فبذلك ونحوه استحقوا أشد العذاب، وليس لهم منقذ من عذابه، ولا ناصر يدفع عنهم بعض عقابه، وهذا عام لكل منافق، إلا من من الله عليهم بالتوبة من السيئات. { وأصلحوا } له الظواهر والبواطن { واعتصموا بالله } والتجأوا إليه، في جلب منافعهم ودفع المضار عنهم. { وأخلصوا دينهم } الذي هو الإسلام والإيمان والإحسان { لله }. فقصدوا وجه الله بأعمالهم الظاهرة والباطنة، وسلموا من الرياء والنفاق، فمن اتصف بهذه الصفات { فأولئك مع المؤمنين } أي: في الدنيا، والبرزخ، ويوم القيامة. { وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيما } لا يعلم كنهه إلا الله، مما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر. وتأمل كيف خص الاعتصام والإخلاص بالذكر، مع دخولهما في قوله: { وأصلحوا } لأن الاعتصام والإخلاص من جملة الإصلاح، لشدة الحاجة إليهما، خصوصا في هذا المقام الحرج الذي يمكن من القلوب النفاق، فلا يزيله إلا شدة الاعتصام بالله، ودوام اللجأ والافتقار إليه في دفعه، وكون الإخلاص مناف كل المنافاة للنفاق، فذكرهما لفضلهما وتوقف الأعمال الظاهرة والباطنة عليهما، ولشدة الحاجة في هذا المقام إليهما. وتأمل كيف لما ذكر أن هؤلاء مع المؤمنين لم يقل: وسوف يؤتيهم أجرا عظيما، مع أن السياق فيهم. بل قال: { وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيما } لأن هذه القاعدة الشريفة - لم يزل الله يبدئ فيها ويعيد، إذا كان السياق في بعض الجزئيات، وأراد أن يرتب عليه ثوابا أو عقابا وكان ذلك مشتركا بينه وبين الجنس الداخل فيه، رتب الثواب في مقابلة الحكم العام …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

… بربه في جميع أمره، فقال: {إلا الذين تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله وأخلصوا دينهم لله} أي: بدلوا الرياء بالإخلاص، فينفعهم العمل الصالح وإن قل. قال ابن أبي حاتم: أخبرنا يونس بن عبد الأعلى قراءة، أنبأنا ابن وهب، أخبرني يحيى بن أيوب، عن عبيد الله بن زحر، عن خالد بن أبي عمران، عن عمرو بن مرة، عن معاذ بن جبل: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: "أخلص دينك، يكفك القليل من العمل" (4) . {فأولئك مع المؤمنين} أي: في زمرتهم يوم القيامة {وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيما} ثم قال مخبرا عن غناه عما سواه، وأنه إنما يعذب العباد بذنوبهم، فقال: {ما يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم} أي: أصلحتم العمل وآمنتم بالله ورسوله، {وكان الله شاكرا عليما} أي: من شكر شكر له ومن آمن قلبه به علمه، وجازاه على ذلك أوفر الجزاء. قال [علي] (1) بن أبي طلحة عن ابن عباس: {لا يحب الله الجهر بالسوء من القول} يقول: لا يحب الله أن يدعو أحد على أحد، إلا أن يكون مظلوما، فإنه قد أرخص له أن يدعو على من ظلمه، وذلك قوله: {إلا من ظلم} وإن صبر فهو خير له. وقال (2) أبو داود: حدثنا عبيد الله بن معاذ، حدثنا أبي، حدثنا سفيان، عن حبيب، عن عطاء، عن عائشة قالت: سرق لها شيء، فجعلت تدعو عليه، فقال النبي (3) صلى الله عليه وسلم "لا تسبخي عنه" (4) .

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير) (ابن كثير، ت ٧٧٤هـ: ٢/٤٤٢) ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ٧/٦٢٣) ↗

التحرير والتنوير

ما يفعل الله بعذابكم إن شكرتم وآمنتم وكان الله شاكرا عليما (147) تذييل لكلتا الجملتين: جملة إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار مع الجملة المتضمنة لاستثناء من يتوب منهم ويؤمن، وما تضمنته من التنويه بشأن المؤمنين من قوله: وسوف يؤت الله المؤمنين أجرا عظيما [النساء: 146] . والخطاب يجوز أن يراد به جميع الأمة، ويجوز أن يوجه إلى المنافقين على طريقة الالتفات من الغيبة إلى الخطاب ارتفاقا بهم. والاستفهام في قوله: ما يفعل الله بعذابكم أريد به الجواب بالنفي فهو إنكاري، أي لا يفعل بعذابكم شيئا. ومعنى يفعل يصنع وينتفع، بدليل تعديته بالباء. والمعنى أن الوعيد الذي توعد به المنافقون إنما هو على الكفر والنفاق، فإذا تابوا وأصلحوا واعتصموا بالله غفر لهم العذاب، فلا يحسبوا أن الله يعذبهم لكراهة في ذاتهم أو تشف منهم، ولكنه جزاء السوء، لأن الحكيم يضع الأشياء مواضعها، فيجازي على الإحسان بالإحسان، وعلى الإساءة بالإساءة، فإذا أقلع المسيء عن الإساءة أبطل الله جزاءه بالسوء، إذ لا ينتفع بعذاب ولا بثواب، ولكنها المسببات تجري على الأسباب. وإذا كان المؤمنون قد ثبتوا على إيمانهم وشكرهم،. وتجنبوا موالاة المنافقين والكافرين، فالله لا يعذبهم، إذ لا موجب لعذابهم. وجملة وكان الله شاكرا عليما اعتراض في آخر الكلام، وهو إعلام بأن الله لا يعطل الجزاء الحسن عن الذين يؤمنون به ويشكرون نعمه الجمة، والإيمان بالله وصفاته أول درجات شكر العبد ربه.

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٥/٢٤٥) ↗