Bu âyetler ve sûrenin sonundaki âyet, mirası düzenleyen âyetlerdir. Bunlar, Abdullah İbn Abbas'ın Sahîh-i Buhârî'de sabit olan şu hadisiyle birlikte, farâiz hükümlerinin büyük çoğunluğunu, hatta hepsini kapsar; ileride göreceğiniz gibi. Ancak bunlarda babaannelerin (ve annelerin annelerinin) mirası zikredilmemiştir. Bununla birlikte, Mugîre İbn Şu'be ve Muhammed İbn Mesleme'den rivayet edildiğine göre Nebî ﷺ, nine için altıda bir (suds) vermiştir; bu konuda âlimler de icma etmiştir. Allah Teâlâ'nın, "Allah çocuklarınız hakkında size tavsiyede bulunur." buyruğunda geçen "evlatlarınız" kelimesi, ey anne babalar, sizin yanınızdaki emanetlerdir ki Allah bunlar hakkında sizi vasiyet etmiştir. Böylece onların dinî ve dünyevî maslahatlarını gözetmeniz, onları öğretip terbiye etmeniz, fesatlardan korumanız, Allah'a itaate ve takvaya sürekli bağlılığa yönlendirmeniz gerekir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ey iman edenler! Kendinizi ve ailelerinizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun."] (Tahrîm: 6). Dolayısıyla çocuklar, anne babaları katında vasiyet edilmiş kimselerdir. Ya bu vasiyeti yerine getirirler ya da onu zayi ederek tehdide ve azaba müstahak olurlar. Bu da, Allah Teâlâ'nın kullarına anne babadan daha merhametli olduğunu gösterir; çünkü anne babanın tam bir şefkat sahibi olmasına rağmen onlara da vasiyette bulunmuştur. Sonra Allah Teâlâ onların miras paylaşımının nasıl olacağını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: "Erkeğe iki kadının payı kadar verilir." Yani, sulb (öz) çocuklar ve oğulun çocukları, erkeğe iki kadının payı kadar olmak üzere mirası alırlar; bunu, yanlarında sahibi olan bir farz hissedarı bulunmadığı veya farzların geriye bıraktığı kalan mal için yaparlar. Âlimler bu konuda icma etmişlerdir; öz çocuklar bulunduğu sürece mirasın onlara ait olduğu ve oğulun çocuklarına hiçbir şey düşmediği hususunda da icma vardır. Bu, erkek ve kız çocukların bir arada bulunduğu durumdur. Burada iki hâl vardır: Erkeklerin tek başına bulunması, hükmü ileride gelecektir. Kızların tek başına bulunması ise, Allah'ın "Eğer iki kızdan fazla kadın varsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır; eğer tek bir kız ise yarısı onundur." buyruğuyla zikredilmiştir. Burada "kadın" ifadesiyle öz kızlar veya oğulun kızları kastedilmiştir; üç veya daha fazla olmaları hâlinde, bu icmâ ile sabittir. Tek kız (öz kız ya da oğulun kızı) için yarısı vardır; bu da icmâdır. Şimdi şu soru sorulabilir: İki kız için üçte iki olduğu, icmâdan sonra, nereden çıkarılır? Cevap şudur: Bu, "Eğer tek kız ise yarısı onundur." buyruğunun mefhumundan çıkarılır. Yani kız sayısı ikiye çıkarsa farz yarıdan kalkar ve ondan sonra geriye sadece üçte iki kalır. Ayrıca "Erkeğe iki kadının payı kadar verilir." buyruğu da, bir erkek ve bir kız bıraktığında erkeğin üçte ikiyi alacağını ve Allah'ın bunun iki kız payı gibi olduğunu bildirdiğini gösterir; bu da iki kızın üçte ikiyi aldığını ortaya koyar. Yine, kız kardeşiyle birlikte üçte bir alan kız, kendisine daha zararlı olan erkek kardeşiyle birlikte aldığına göre, kız kardeşiyle birlikte almasının daha evla olduğu anlaşılır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın iki kız kardeş hakkındaki buyruğu: "Eğer iki kız kardeş varsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır." (Nisâ: 176) iki kız kardeşe dair açık bir nastır. Uzak akraba olan iki kız kardeş üçte ikiyi alıyorsa, yakın olan iki kız çocuğu bunu daha evla olarak alır. Nebî ﷺ, Sahîh'te de belirtildiği gibi, Sa'd'ın iki kızına üçte iki vermiştir. Şimdi şu soru sorulabilir: "İki kadından fazla" ifadesinin faydası nedir? Denir ki: Bunun faydası, Allah'ın bilmesi, üçte iki olan farzın kız sayısı iki'den fazla olmakla artmadığını, aksine iki ve daha fazlasında aynı kaldığını bildirmektir. Bu âyet kerime, bir tane öz kız ile bir veya birden fazla oğul kızı bulunduğunda, öz kız için yarısının olduğunu ve kızlara veya oğul kızlarına Allah'ın farz kıldığı üçte ikinin içinden altıda birin (suds) kalacağını; bu altıda birin oğul kızına veya oğul kızlarına verileceğini gösterir. Bu yüzden bu altıda bire "üçte ikinin tamamlayıcısı" denir. Aynı şekilde, oğul kızı, kendisinden aşağı inen oğul kızlarıyla birlikte bulunduğunda da durum böyledir. Âyet ayrıca, kızlar veya oğul kızları üçte ikiyi tamamen doldurduğunda, onların altında kalan oğul kızlarının düşeceğini gösterir; çünkü Allah onlar için üçte ikiden fazlasını farz kılmamıştır ve bu pay tamamlanmıştır. Eğer düşmezlerse, üçte ikiden fazlasının onlara farz kılınması gerekir ki bu da nassa aykırıdır. Bütün bu hükümler âlimler arasında icmâ ile kabul edilmiştir; hamd Allah'a mahsustur. "Bıraktığından" ifadesi, mirasçıların ölenin bıraktığı her şeyi aldığını gösterir: Gayrimenkul, eşya, altın, gümüş ve diğer her şey; hatta ölümünden sonra vacip olan diyet ve zimmetlerdeki borçlar dahi. Sonra Allah Teâlâ anne babanın mirasını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: "Anne babanın her biri için, eğer ölenin çocuğu varsa, bıraktığından altıda bir (suds) vardır." Yani öz çocuk veya oğulun çocuğu, erkek de olsa kız da olsa, bir de olsa çok da olsa. Anne, çocuklardan biriyle birlikte altıda birden fazlasını almaz. Baba ise erkek çocuklarla birlikte altıda birden fazlasını hak etmez. Çocuk kız veya kızlar ise ve farzdan sonra bir şey kalmamışsa -mesela anne baba ve iki kız gibi- baba için asabe olarak bir pay kalmaz. Kız veya kızların farzından sonra bir şey kalırsa, baba farz olarak altıda birini, geri kalanı da asabe olarak alır; çünkü "Farzları ehline verin, geriye kalan en yakın erkeğindir." hükmüyle farzları ehline bıraktık. Baba, kardeş, amca ve diğerlerinden önce gelir. "Eğer ölenin çocuğu yoksa ve ona anne babası mirasçı oluyorsa, annenin payı üçte birdir." Yani geri kalan baba içindir; çünkü Allah, malı baba ve anneye tek bir ifadeyle nispet etmiş, sonra annenin payını belirlemiştir. Bu da geri kalanın babaya ait olduğunu gösterir. Bundan anlaşılır ki çocuk yokken baba için sabit bir farz yoktur; baba, malın tamamını veya farzların bıraktığını asabe olarak miras alır. Ancak anne baba ile birlikte eşlerden biri bulunursa -ki bunlara "Umeriyyeteyn" denir- eş kendi farzını alır, sonra anne kalanın üçte birini, baba ise geri kalanı alır. Bunu, "Eğer anne babası ona mirasçı oluyorsa, annesinin payı üçte birdir." buyruğu da göstermektedir; yani anne babanın mirasçı olduğu malın üçte biri. Bu iki durumda ise, ya koca, anne ve baba varken altıda bir, ya da hanım, anne ve baba varken dörtte bir olur. Dolayısıyla âyet, çocuk yokken annenin malın tamamının üçte birini alacağını göstermez ki bu iki durum bundan istisna edilsin denilebilsin. Bunu açıklayan şey şudur: Koca veya hanımın aldığı, borçluların aldığı gibi, asıl maldan alınır; geri kalan ise anne baba arasında paylaşılır. Eğer annenin malın üçte birini vermiş olsaydık, kocanın bulunduğu meselede annenin babadan fazla almasına, hanımın bulunduğu meselede ise babanın annenin aldığından yarım altıda bir fazla almasına yol açardık; bunun ise benzeri yoktur, çünkü bilinen husus annenin babayla eşit olması ya da babanın annenin aldığının iki katını almasıdır. "Eğer ölenin kardeşleri varsa, annesinin payı altıda birdir." Bu kardeşler ister ana-baba bir, ister baba bir, ister ana bir olsun, erkek de olsalar kız da, mirasçı olsunlar veya baba ya da dede yüzünden mahcup olsunlar fark etmez. Ancak en az iki kişi olmaları şarttır. Buna karşı, "kardeşler" lafzının çoğul olarak gelmesi bir sorun oluşturur. Buna verilen cevap şudur: Maksat yalnızca birden fazla olmaktır, çoğulluk değil; bu da iki kişiyle de gerçekleşir. Bazen çoğul lafız kullanılıp iki kişi kastedilir; nitekim Allah Teâlâ, Dâvûd ve Süleyman hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Biz onların hükmüne şahit olanlardık."] [Enbiyâ: 78] Nisâ suresinde kardeşler hakkında da şöyle buyurmuştur: {Eğer bir erkek veya kadın, anası bir olan bir kardeş veya kız kardeş bırakarak kalâle yoluyla mirasçı olursa, bunlardan her birine altıda bir düşer. Eğer kardeşler bundan fazla iseler, üçte birde ortaktırlar.} Burada çoğul lafzı kullanılmış, ancak icmaya göre iki ve daha fazlası kastedilmiştir. Buna göre, bir kimse anne, baba ve kardeşler bırakırsa, anneye altıda bir düşer, geri kalan da babaya ait olur; böylece kardeşler babanın hakkını engellediği gibi anneyi de üçte birden mahrum ederler. [Ancak diğer ihtimale göre anneye üçte bir düşer, geri kalan babaya aittir.] Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Yapılan vasiyet ve borçtan sonra.} Yani bu hisseler, paylar ve miraslar, ölenin üzerindeki Allah'a ait veya insanlara ait borçlar ödendikten ve ölenin ölümünden sonra yapmış olduğu vasiyetler yerine getirildikten sonra geriye kalan terekeden hak edilir ve mirasçılara verilir. Vasiyet, borçtan sonra geldiği halde, onun önemine dikkat çekmek için önce zikredilmiştir; çünkü mirasçılar için vasiyeti yerine getirmek zor olabilir. Yoksa borçlar vasiyetten önce gelir ve asıldan ödenir. Vasiyet ise mirasçı olmayan yabancı için üçte birden az veya ona eşit olduğu takdirde geçerlidir. Bunun dışındaki vasiyetler ise ancak mirasçıların izniyle geçerli olur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Babalarınız ve oğullarınız, hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz.} Eğer miras taksimi aklınıza ve tercihinize bırakılsaydı, Allah'ın bildiği zararlar ortaya çıkardı; çünkü akılların eksikliği ve her zaman ve her yerde en uygun ve en iyi olanı bilememesi nedeniyle insanlar hangi çocuğun veya ana-babanın kendilerine daha faydalı ve yakın olduğunu bilemezler; dinî ve dünyevi maksatlarına ancak bu yolla ulaşırlar. {Allah tarafından farz kılınmış bir hükümdür. Şüphesiz Allah bilendir, hikmet sahibidir.} Yani bu farzı, her şeyi ilmiyle kuşatan Allah koymuştur; O'nun koyduğu hükümleri en mükemmel şekilde sağlamlaştırmış ve takdir ettiğini en güzel ölçüde kılmıştır. Akıllar, O'nun her zamana, her yere ve her duruma uygun, salih hükümlerinin benzerini ortaya koyamaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Eğer onların çocuğu yoksa, bıraktıkları malın yarısı sizindir. Eğer onların çocuğu varsa, bıraktıklarınızın dörtte biri onlara aittir... Yaptıkları vasiyet ve borçtan sonra...} Burada geçen "çocuk" kavramı; varlığı veya yokluğu şart koşulan, erkek veya kadın, bir veya birden fazla, eşten olan veya başka eşten olan, sulbî çocuğu ve erkek evlat çocuğunu kapsar; kız çocuklarının çocukları ise icmaen bu kapsamın dışındadır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Eğer bir erkek veya kadın, kalâle yoluyla mirasçı olursa ve bir erkek kardeşi veya kız kardeşi varsa.} Yani anne bir kardeş kastedilmiştir; nitekim bazı kıraatlerde bu şekildedir. Âlimler, buradaki kardeşlerden maksadın anne bir kardeşler olduğu konusunda icma etmişlerdir. Ölenin baba, dede, oğul, oğulun oğlu, kız evlat ve kız torunu gibi ne bir babası ne de bir çocuğu bulunmuyorsa, bu durum kalâledir. Nitekim Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallahu anh bunu böyle tefsir etmiştir ve bu konuda icma oluşmuştur, elhamdülillah. {Bunların her birine altıda bir düşer.} Yani kardeş ve kız kardeşe. {Eğer bundan fazla iseler,} yani birden fazla iseler, {üçte birde ortaktırlar.} Yani iki veya daha fazla olsalar da üçte birden fazlasını almazlar. {Üçte birde ortaktırlar} ifadesi, erkek ve kadın kardeşlerin eşit olduğunu gösterir; çünkü "ortaklık" lafzı eşitliği gerektirir. "Kalâle" lafzı ise, alt soy ne kadar aşağı insin ve üst soy erkekler ne kadar yukarı çıksın, anne bir kardeşleri düşüren bir durumu gösterir; çünkü Allah onları yalnızca kalâle durumunda mirasçı kılmıştır. Eğer ölen kalâle yoluyla mirasçı olmasaydı, icmaya göre onlar ondan hiçbir şey almazlardı. {Üçte birde ortaktırlar} ifadesi ayrıca, ayni (anne-baba bir) kardeşlerin, Hımâriyye denilen meselede düşeceğini gösterir. Bu mesele şudur: Bir koca, anne, anne bir kardeşler ve ayni kardeşler. Koca yarısını, anne altıda birini, anne bir kardeşler üçte birini alır ve ayni kardeşler düşer. Çünkü Allah üçte biri anne bir kardeşlere nispet etmiştir; eğer ayni kardeşler de onlarla ortak olsaydı, Allah'ın hükmünü ayırdığı şeyi birleştirmiş olurdu. Ayrıca anne bir kardeşler farz sahibi, ayni kardeşler ise asabedir. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Farzları hak sahiplerine verin; geriye kalan, erkek olarak en yakın erkek akrabaya aittir." Farz sahipleri ise Allah'ın hisselerini belirlediği kimselerdir. Bu mesele de onlardan sonra bir şey kalmaz, dolayısıyla ayni kardeşler düşer; doğru olan görüş budur. Ayni veya baba bir kardeşlerin mirası ise şu ayette zikredilmiştir: {Sana fetva soruyorlar. De ki: Allah kalâle hakkında size fetva verir...} [Nisâ: 176]. Tek bir ayni veya baba bir kız kardeşin yarısı vardır; iki kız kardeşin üçte ikisi vardır. Tek bir ayni kız kardeş ile baba bir kız kardeş veya kız kardeşler varsa, ayni kız kardeş yarısını alır, geriye kalan üçte ikinin kalanı, yani altıda bir, baba bir kız kardeş veya kız kardeşlere aittir. Ayni kız kardeşler üçte ikiyi tamamladıklarında baba bir kız kardeşler düşer; tıpkı kızlar ve oğulun kızları meselesinde olduğu gibi. Erkek ve kadın kardeşler birlikte iseler, erkeğe iki kadının payı kadar verilir. Şöyle bir soru sorulabilir: Katilin, köleden, dinini değiştirenden, kısmen köle olandan (mübaaz), hünsadan, kardeşle birlikte dededen, avliyeden, zevi'l-erhamdan, asabenin geri kalanından, baba bir kız kardeşten, kız çocuklarıyla veya oğulun kızlarıyla birlikte olan durumlardan miras hükmü Kur'an'dan çıkarılabilir mi? Cevap: Evet. Bu konuda, üzerinde dikkatle düşünmeyene zor gelen, bütün bu hükümleri gösteren ince işaretler ve uyarılar vardır. Katil ve dinden farklı olanın mirasçı olmadığı, mirasın yakınlıklarına ve dinî ile dünyevî faydalarına göre taksim edilmesindeki ilahi hikmetten anlaşılır. Allah bu hikmete {Hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilemezsiniz} buyruğuyla işaret etmiştir. Katil, mirasbırakanına en büyük zararı verdiğini bilmektedir; dolayısıyla miras sebebinin taşıdığı lehte olan husus, öldürmenin zararına karşı koyamaz; çünkü miras, öldürmenin zıddı olan faydaya bağlanmıştır. Bundan anlaşılır ki öldürme, mirası engelleyen en büyük mânîdir ve Allah'ın {Akrabalar, Allah'ın kitabında birbirlerine daha önceliklidirler} [Enfâl: 75] buyurduğu akrabalık bağını da keser. Ayrıca şer'î bir kaide vardır: "Bir şeyi vaktinden önce acele isteyen, onu vermemekle cezalandırılır." Bununla ve benzeriyle anlaşılır ki, dini mirasbırakanınkinden farklı olanın mirası yoktur. Çünkü mirası gerektiren nesep bağının bulunması ile dinî ayrılığın gerektirdiği engel birbirine karşıt düşer; engel kuvvetlenir ve nesep sebebinin hükmünü önler. Bunu açıklayan şudur: Allah, Müslümanların haklarını, kâfir akrabalarının dünyevi haklarından öncelikli kılmıştır; Müslüman öldüğünde malı, kendisine daha layık ve daha hak sahibi olana geçer. Bu nedenle {Akrabalar, Allah'ın kitabında birbirlerine daha önceliklidirler} ayeti, dinleri aynı olduğunda geçerlidir. Dinleri farklı olduğunda ise dinî kardeşlik, sadece nesebî kardeşlikten önce gelir. İbnu'l-Kayyim, "Celetü'l-Efhâm" adlı eserinde şöyle demiştir: "Miras ayetindeki bu manayı düşün; Allah, mirası 'kadın' değil 'eş' lafzına bağlamıştır. Nitekim {Bıraktığınız malın yarısı eşlerinizindir} buyurmuştur. Bu, mirasın ancak eşlik sebebiyle, yani benzerlik ve uygunluğu gerektiren evlilik bağıyla gerçekleştiğine işarettir. Mümin ile kâfir arasında ne benzerlik ne de uygunluk vardır; dolayısıyla aralarında miras gerçekleşmez. Kur'an'ın kelimelerinin ve terkiplerinin sırları, âlemlerin akıllarının üstündedir." [Alıntı sonu.] Köle ise ne miras alır ne de miras bırakır. Miras bırakmaması açıktır; çünkü bırakacağı bir malı yoktur, sahip olduğu her şey efendisinindir. Miras almaması ise, sahip olamaması sebebiyledir; çünkü sahip olabilseydi o mal efendisine ait olurdu ve efendisi ölenle yabancı olurdu. Bu durumda {Erkeğe iki kadının payı kadar} [Nisâ: 11], {Bıraktığınız malın yarısı eşlerinizindir} ve {Her birine altıda bir düşer} gibi ayetlerdeki hükümler, mülk edinmesi mümkün olanlar içindir. Köle ise bunu yapamaz; dolayısıyla onun miras hakkı olmadığı bilinir. Yarı hür, yarı köle olan kimsenin hükümleri de bölünür. Onda bulunan hürriyet oranında, Allah'ın miras için belirlediği hükümlerden yararlanır; çünkü hürriyet kısmı mülk edinmeye elverişlidir, köleliğe ait kısım ise buna elverişli değildir. Dolayısıyla yarı hür olan kişi miras alır, miras bırakır ve sahip olduğu hürriyet oranında başkalarını mahrum eder. Kul, içinde bulunan sebeplere göre övülür ya da yerilir, sevap görür ya da cezalandırılırsa, bu da böyledir. Hüntâ'ya gelince: Onun erkekliği ya da kadınlığı açık olabilir, ya da belirsiz (müşkil) olabilir. Açık olursa mesele de açıktır. Erkekse, erkeklere ait hükümler geçerlidir ve erkekler hakkında gelen nass onu da kapsar. Kadınsa, kadınlara ait hükümler geçerlidir ve kadınlar hakkında gelen nass onu da kapsar. Belirsizse: Erkek ve kadın olarak mirası eşit olan durumlarda, mesela anne bir kardeşler gibi, mesele açıktır. Ancak mirası erkek ve kadın olma ihtimallerine göre farklılaşıyorsa ve bunu bilmenin bir yolu kalmamışsa, ona iki ihtimalin daha çoğunu vermeyiz, çünkü mirasçı olan diğerlerine zulmetme ihtimali vardır; daha azını da vermeyiz, çünkü ona zulmetme ihtimalimiz vardır. Bu sebeple iki durum arasında orta yol izlenmeli ve iki yoldan en adilini seçmek gerekir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Adaletli davranın; bu, takvaya daha yakındır."] [Mâide: 8]. Bu tür durumlarda adaleti sağlamak için bundan daha uygun bir yol bulunmamaktadır. [Kur'an: "Allah hiç kimseyi gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz."] [Bakara: 286]. [Kur'an: "Gücünüz yettiğince Allah'a karşı gelmekten sakının."] [Teğâbün: 16]. Dedenin kardeşlerle, ana-babir bir ya da babir bir kardeşlerle birlikte miras alıp almayacağına gelince: Allah'ın Kitabı, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallahu anh'ın görüşünü desteklemektedir; buna göre dede, ana-babir bir, babir bir ya da anne bir kardeşleri, babanın onları mahrum ettiği gibi mahrum eder. Bunun açıklaması şudur: Kur'an'ın birçok yerinde dede "baba" olarak anılmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: Yakub'a ölüm geldiği zaman oğullarına, "Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?" dediğinde, "İlahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına kulluk edeceğiz" dediklerini hatırla...] [Bakara: 133]. Yusuf aleyhisselam da şöyle demiştir: [Kur'an: "Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum."] [Yusuf: 38]. Allah, dedeye ve onun da dedesine "baba" demiştir. Bu da dedenin babanın yerinde olduğunu, babanın miras aldığını alabileceğini ve babanın mahrum ettiğini mahrum edebileceğini gösterir. Âlimler, babanın bulunmadığı durumda dedenin hükmünün babanın hükmü olduğu konusunda, çocuklarla ve diğer mirasçılarla, yani erkek kardeş çocukları, amcalar ve onların çocuklarıyla birlikte miras ve diğer tüm miras hükümlerinde icma etmişlerdir. Dolayısıyla, babaya ait hükmün aynısı dedenin de, anne bir olmayan kardeşleri mahrum etmesinde geçerli olmalıdır. Oğulun oğlu, sulbî oğul yerinde ise dede niçin baba yerinde olmasın? Baba dedesi, erkek kardeş oğlu ile birlikte olduğunda, âlimler onun erkek kardeş oğlunu mahrum ettiği konusunda ittifak etmişlerdir. O halde ölenin dedesi, kardeşini niçin mahrum etmesin? Kardeşleri dede ile birlikte miras alacak kimseler için ne bir nass, ne bir işaret, ne bir tembih, ne de sahih bir kıyas vardır. Ayrıca el-Avl meselelerinin hükmü Kur'an'dan anlaşılır. Allah Teâlâ, miras sahiplerine belirli paylar takdir etmiştir; bunlar iki halden birindedir: Ya birbirlerini mahrum ederler ya da etmezler. Birbirlerini mahrum ederlerse, mahrum olan düşer, hiçbir şeye hak kazanmaz ve diğerleriyle yarışmaz. Birbirlerini mahrum etmezlerse, ya hisseler mirası tüketmez, ya tam olarak tüketir, ya da hisseler mirası aşar. İlk iki durumda herkes hissesini tam olarak alır. Son durumda, yani hisseler mirası aşarsa, iki ihtimal vardır: Ya mirasçılardan bazılarını Allah'ın kendisine belirlediği hissesinden eksiltip diğerlerinin hisselerini tamamlarız; bu ise sebepsiz bir tercih olur, çünkü birinin eksilmesi diğerinden daha öncelikli değildir. Bu yüzden ikinci ihtimal kesinleşir: Her birine mümkün olduğunca hissesini veririz ve alacaklıların malın değerini aşan borçları gibi aralarında pay ederiz. Bunu sağlayacak tek yol da avldir. Bundan anlaşılır ki Allah, avlin farizlerdeki hükmünü Kitabında beyan etmiştir. Bu yöntemin tersiyle red (kalan malın hisselere geri verilmesi) hükmü de bilinir. Hisse sahiplerinin hisseleri mirası tüketmez ve bir kısım artar; bu artan kısmın yakın ya da uzak bir asabeye verilmesi söz konusu değilse, onu hisse sahiplerinden birine vermek sebepsiz bir tercih olur; bunu yakın akrabası olmayan başkasına vermek ise eğrilik ve sapmadır ve Allah'ın: [Kur'an: "Akrabalar, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine diğer mü'minlerden ve muhacirlerden daha önceliklidirler."] [Enfâl: 75] buyruğuna aykırıdır. Bu nedenle kalan mal, hisse sahiplerine hisseleri oranında geri verilmelidir. Eşler akrabalıktan olmadıklarından, takdir edilen hisselerinden fazlasını almaya hak kazanmazlar. [Bu, redi eşlere yapmayan, yani redde çoğunluğun görüşüne göredir. Bu görüşe göre redin illeti, yakın olan hisse sahibi olmaktır. Diğer görüşe göre ise eşler de diğer hisse sahipleri gibidir; avlde hisseleri azalan eşlere, redde de artış yapılır. Bu durumda illet, mirasçı ve hisse sahibi olmaktır. Kitap ve sünnetin delaletinde, sahih kıyasta zahir olan budur. Allah en doğrusunu bilir.] Bunun yanında zevil-erham'ın mirası da bu esasla bilinir: Ölen kişi ne hisse sahibi ne de asabe bırakmışsa ve malı ya İslam beytülmalinin yabancıların menfaatine kullanılması ile ya da kesin mirasçılar olan akrabalarına dönmesi arasında kalmışsa, Allah'ın: "Akrabalar, Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha önceliklidirler" [Enfâl: 75] buyruğu bunu gösterir. Malı başkalarına vermek, kendisine daha öncelikli olanı bırakmak demektir. Bu nedenle zevil-erhamın mirasçı olmaları gerekir. Zevil-erhamın belirli ve kendilerine özgü takdir edilmiş bir hisseleri Allah'ın Kitabı'nda yoktur. Onlarla ölen kişi arasında aracılar vardır ve bu aracılar sebebiyle akraba olmuşlardır. Dolayısıyla, kendileri aracılık ettikleri kişilerin yerine geçerler. Allah en doğrusunu bilir. Geri kalan asabenin mirasına gelince: Oğullar, kardeşler ve onların oğulları, amcalar ve onların oğulları gibi. Nebi sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Farzları (hisse sahiplerini) hak sahiplerine ulaştırın; geriye kalan, erkek olan en yakın erkek akrabaya aittir." Allah Teâlâ da şöyle buyurur: [Kur'an: "Anne babanın ve yakınların bıraktığı şeylerden her birine mirasçılar kıldık."] [Nisâ: 33]. Hisseleri hak sahiplerine verdiğimizde ve geriye bir şey kalmadığında asabe hiçbir şeye hak kazanmaz. Eğer bir şey kalırsa, asabe olanlar, cihetleri ve dereceleri oranında alırlar. Asabenin cihetleri beştir: Evlat, sonra baba, sonra kardeşler ve onların oğulları, sonra amca ve onların oğulları, sonra velâ. Bunlardan cihet olarak en yakın olan öne geçer. Aynı cihetteler ise, derece olarak en yakın olan; eğer aynı derecedeyseler, en güçlü olan, yani ana-babir bir kardeş öne geçer. Her yönden eşit olurlarsa, aralarında paylaşırlar. Allah en doğrusunu bilir. Baba bir ya da anne bir olmayan kız kardeşlerin kız çocukları ya da erkek çocuklarının kız çocuklarıyla birlikte asabe olmaları ve hisselerinden artan kısmı almaları meselesine gelince: Kur'an'da kız kardeşlerin kız çocuklarıyla düşeceklerini gösteren bir ifade yoktur. Durum böyle olunca ve kız çocukları hisselerini aldıktan sonra geriye bir şey kalırsa, bu kalan kısım kız kardeşlere verilir; onlardan daha uzak bir asabeye, mesela erkek kardeş oğluna ya da amcaya ve bunlardan daha uzak olanlara yönelinmez. Allah en doğrusunu bilir.