Yani: Peygamber'e ﷺ muhalefet eden ve onun getirdiklerine inatla karşı çıkan kimse, {doğru yol kendisine apaçık belli olduktan sonra} Kur'an'ın delilleri ve Peygamber'in ispatları ile, {mü'minlerin yolundan başka bir yolu izlerse} — mü'minlerin yolu, akaid ve amellerindeki yollarıdır — {onu yöneldiği yöne bırakırız} Yani onu ve kendi seçtiğini baş başa bırakırız, ona yardım etmeyiz, hayra muvaffak kılmayız. Çünkü hakkı görmüş, bilmiş, sonra terk etmiştir. Bu yüzden Allah'tan gelen karşılık adalet gereğidir: Onu sapıklığında şaşkın bırakır ve sapıklığı üstüne sapıklık artar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Onlar eğridiklerinde Allah da onların kalplerini eğritti."] [Saff: 5] Ve şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "İlk defa ona iman etmedikleri gibi, biz de onların kalplerini ve gözlerini çeviririz."] [En'am: 110]. Bu ayetin mefhumu şunu gösterir: Peygamber'e karşı gelmeyen, mü'minlerin yoluna uyan, niyeti Allah'ın rızası, Peygamber'ine uyma ve Müslüman cemaatine bağlılık olan kimse; sonra nefsin gereği ve tabiatın galip gelmesi sonucu günah işler veya günaha meyledersе, Allah onu nefsine ve şeytanına bırakmaz; lütfuyla onu telafi eder, koruması ile ona lütufta bulunur ve kötülükten korur. Nitekim Allah, Yusuf aleyhisselam hakkında şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "İşte böyle: Kötülüğü ve fuhşu ondan çevirdik. Çünkü o, kullarımızdan ihlaslı olanlardandı."] [Yusuf: 24]. Yani onun ihlası sebebiyle kötülüğü ondan çevirdik; her ihlaslı kişi için de durum böyledir, illetin genelliğinin gösterdiği gibi. Allah'ın {ve onu cehenneme sokarız} sözü, onu orada büyük bir azaba çarptıracağı anlamındadır. {Ve orası ne kötü bir dönüş yeri} yani varılacak ve dönülecek yerdir. Bu tehdit, ihtilaf ve mü'minlere muhalefet üzerine kurulmuştur; günahın küçüklüğü ve büyüklüğüne göre derecelidir ve bunları yalnızca Allah sayar. Günahın bir kısmı insanı cehennemde ebedî kılar ve tam bir hüsrana sebep olur. Bir kısmı ise bunun altındadır. Bu yüzden ikinci ayetin, bu mutlak hükmün tafsili gibi olduğu anlaşılır. O da şudur: Şirk, Allah Teâlâ tarafından bağışlanmaz; çünkü âlemlerin Rabbi'ne ve O'nun birliğine noksan isnadı içerir. Kendine zarar ve fayda veremeyen bir mahlûku, zarar ve faydanın sahibi olan, her nimetin yalnızca O'ndan olduğu, belaları yalnızca O'nun def ettiği, her yönüyle mutlak kemale ve her türlü itibarla tam zenginliğe sahip olan Allah ile eşitlemektir. Bu yüzden, böyle bir yüceliğe ve azamete sahip olanın dışında ibadeti ihlasla ona özgülememek ve ibadetten bir kısmını, kemal sıfatlarından hiçbir şeyi olmayan, zenginlik sıfatlarından da hiçbir payı bulunmayan mahlûka yöneltmek, en büyük zulüm ve en uzak sapıklıktır. O mahlûk, varlık, kemal ve zenginlik bakımından yokluktan başka bir şey değildir; her yönüyle fakirdir. Şirkin altındaki günah ve isyanlara gelince, bunlar Allah'ın dilemesine bağlıdır: Dilerse rahmeti ve hikmetiyle bağışlar, dilerse adaletiyle ve hikmetiyle azap eder. Bu ayet-i kerime ile bu ümmetin icmâsının hüccet olduğu ve hatadan korunmuş olduğu da istidlal edilmiştir. Gerekçesi şudur: Allah, mü'minlerin yoluna muhalefet edeni hüsran ve ateşle tehdit etmiştir; {mü'minlerin yolu} tamlamalı bir mufredir ve mü'minlerin üzerinde bulunduğu bütün akaid ve amelleri kapsar. Onlar bir şeyin vacipliğinde, müstehabbiyetinde, haramlığında, mekruhluğunda veya mübahlığında ittifak ettiklerinde bu onların yoludur. İcmâ'ları kurulduktan sonra bu konuda onlara muhalefet eden kimse, onların yolundan başkasını izlemiş olur. Bunu, Allah Teâlâ'nın şu sözü de gösterir: [Kur'an: "İnsanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmet sizsiniz; iyiliği emreder, kötülükten alıkoyarsınız."] [Âl-i İmrân: 110]. Delalet yönü şudur: Allah, bu ümmetten olan mü'minlerin yalnızca iyiliği emredeceklerini haber vermiştir. Dolayısıyla onlar bir şeyin vacipliğinde veya müstehap olmasında ittifak ederlerse, bu, emrolundukları şeylerdendir; ayetin nassı gereğince o şeyin iyilik olduğu kesinleşir. İyiliğin ötesinde ise kötülükten başkası yoktur. Aynı şekilde bir şeyden nehyetmekte ittifak ederlerse, o da nehyolundukları şeylerdendir; dolayısıyla kötülük olmaktan başka bir şey olamaz. Buna benzer olarak Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Böylece sizi insanlara şahit olasınız diye orta bir ümmet kıldık."] [Bakara: 143]. Allah, bu ümmeti orta, yani adil ve seçkin kıldığını, insanlar üzerine, yani her konuda şahit olmaları için kıldığını bildirmiştir. Dolayısıyla Allah'ın emrettiği, nehyettiği veya mübah kıldığı bir hüküm üzerine şahitlik ettiklerinde, şahitlikleri korunmuştur; çünkü şahitlik ettikleri şeyi bilen ve şahitliklerinde adil olanlardır. Eğer durum bunun tersi olsaydı, şahitlikleri adil olmaz ve onu bilmiş olmazlardı. Buna benzer olarak Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a ve Peygamber'e döndürün."] [Nisâ: 59]. Bundan şu anlaşılır: Üzerinde ihtilaf etmedikleri, aksine ittifak ettikleri şeyi Kitap ve Sünnet'e döndürmekle emrolunmamışlardır; bu da ancak Kitap ve Sünnet'e uygun olabilir, ona muhalif olamaz. Bu deliller ve benzerleri, bu ümmetin icmâsının kesin ve bağlayıcı bir hüccet olduğunu kesin olarak ifade eder. Bu yüzden Allah, müşriklerin sapıklığının çirkinliğini şu sözle beyan etmiştir: {Onlar O'nun yerine yalnızca dişi (putlar) çağırıyorlar ve ancak...}