Allah Teâlâ şöyle haber veriyor: Kitabı, kulu ve Resûlü olan (Muhammed ﷺ)'e hak ile indirmiştir. Yani indirilişinde şeytanlardan korunmuş olarak, ona bâtılın girmesi mümkün olmayacak şekilde indirmiştir. Hak ile inmiş ve hakkı da içermektedir; haberleri doğrudur, emir ve yasakları adalettir. [Kur'an: "Rabbinin sözü doğruluk ve adalet bakımından tamamlanmıştır."] (En'âm, 115) Ayrıca onu insanlar arasında hükmetmesi için indirdiğini bildirmiştir. Başka bir âyette ise şöyle buyurulmuştur: [Kur'an: "Sana da insanlara indirileni açıklaman için Zikri indirdik."] (Nahl, 44) Bu âyetin, insanlar arasında ihtilaf ve anlaşmazlık konularında hüküm vermeyi ifade ettiği, diğerinin ise dinin bütün asıllarını ve fürûuunu açıklamayı ifade ettiği düşünülebilir. Ya da iki âyetin de anlamının aynı olduğu, dolayısıyla buradaki "insanlar arasında hüküm vermenin" kan, namus, mal ve diğer bütün haklarda ve akaid ile bütün hüküm meselelerinde hükmetmeyi kapsadığı da düşünülebilir. "Allah'ın sana gösterdiği ile" sözü ise, yani hevâna göre değil, Allah'ın sana öğrettiği ve ilham ettiği ile demektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "O, hevâsına göre konuşmaz. Bu, kendisine vahyolunan bir vahiyden başkası değildir."] (Necm, 3-4) Bu, Peygamber ﷺ'in Allah'tan tebliğ ettiği bütün hükümlerde ve diğer konularda masum olduğuna delildir. Ayrıca hâkimde ilim ve adaletin bulunmasının şart olduğuna da delildir; çünkü "Allah'ın sana gösterdiği ile" buyurmuş, "gördüğün ile" dememiştir. Allah, insanlar arasında hüküm vermeyi Kitabı bilmeye bağlamıştır. Allah, adalet ve hakkaniyeti içeren hükmü emrettikten sonra, adaletin zıddı olan zulüm ve haksızlıktan da onu men etmiş ve şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Hainlerin savunucusu olma."] Yani, hıyanetini bildiğin kimseyi savunma; ister haksız bir iddiada bulunan, ister üzerindeki bir hakkı inkâr eden olsun, bunun hıyanetini bilsen de zannetsen de savunma. Bu âyette, batıl bir davada hasım olmanın ve batılı savunanın dinî ve dünyevî davalarda vekâlet etmesinin haram olduğuna delil vardır. Âyetin mefhumu ise zulmü bilinmeyen kimse için davada vekâlet almanın caiz olduğunu gösterir. [Kur'an: "Allah'tan bağışlanma dile."] Yani senden sadır olmuşsa, o günahtan istiğfar et. [Kur'an: "Şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir."] Yani, kendisinden bağışlanma dileyen, tövbe edip yönelen kimsenin büyük günahını bağışlar ve ondan sonra salih amele muvaffak kılar; bu da sevabın ve azabın kalkmasının sebebidir. [Kur'an: "Kendilerine hıyanet edenleri savunma."] "İhtiyan" ve "hıyanet" kelimeleri, cinayet, zulüm ve günah anlamına gelir. Bu, cezayı hak etmiş, had veya ta'zir cezasına çarptırılmış kimse hakkında da savunmadan nehyi kapsar; yani onun işlediği hıyaneti veya bunun şer'î cezasını savuşturmak için savunulmaz. [Kur'an: "Şüphesiz Allah, hainlik eden ve çok günah işleyen hiçbir kimseyi sevmez."] Yani çok hıyanet eden ve çok günahkâr olanı sevmez. Sevgi yok olunca zıddı olan buğz sabit olur. Bu ifade, önceki nehyin gerekçesi gibidir. Sonra bu hainlerden şöyle bahsedilmiştir: [Kur'an: "İnsanlardan gizlenirler, fakat Allah'tan gizlenemezler; O, onlarla birlikte iken, Allah'ın razı olmadığı sözleri gece gizlice kurarlarken de." (Nisâ, 108)] Bu, imanın zayıflığı ve yakînin eksikliğindendir; yani onların yanında insanlardan korkmak, Allah'tan korkmaktan daha büyük olur. Bu yüzden mübah ve haram yollarla rezil olmamak için çabalarlar; fakat bununla birlikte Allah'a büyük günahlarla karşı çıkmış ve O'nun onları görüp gözetlediğini umursamamışlardır. [Kur'an: "O, onlarla her hâlinde ilmiyle beraberdir."] Özellikle suçluyu aklamak, suçsuzu suçlamak ve bunun için Peygamber ﷺ'e gidip, gizledikleri şeyi yaptırmak için çalışmak gibi, O'nun razı olmadığı sözleri gizlice kurduklarında... Böylece birkaç cinayeti bir araya getirmişler; gökleri ve yeri yaratan Rab'den, onların sırlarını ve içlerini bilen Allah'tan çekinmemişlerdir. Bu yüzden Allah Teâlâ onları şöyle tehdit etmiştir: [Kur'an: "Allah, yaptıklarını kuşatıcıdır."] Yani Allah bunları ilmiyle kuşatmıştır; buna rağmen onları hemen cezalandırmamış, onlara süre vermiş, tövbeye çağırmış ve şiddetli cezayı gerektiren günahlarında ısrar etmemeleri konusunda uyarmıştır. [Kur'an: "Ey sizler! Bu dünya hayatında onlar adına savunuculuk ettiniz; peki kıyamet gününde Allah onlar adına kim savunacak? Ya da onların vekili kim olacak?"] Yani: Farz edelim ki bu dünya hayatında onlar adına savunma yaptınız ve sizin korktuğunuz utanç ve rezaletten bir kısmı, savunmanızla onlardan uzaklaştırıldı; ama bu onlara ne fayda sağlar? Kıyamet gününde, delil kendilerine ulaştığında, dilleri, elleri ve ayakları yaptıklarına şahitlik ettiğinde, onların adına Allah'a kim savunma yapabilir? [Kur'an: "O gün Allah, onlara hak olan cezalarını tam olarak verecek ve Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir."] (Nûr, 25) Peki, gizliyi ve daha gizliyi bilen Allah'a karşı kim onlar adına savunma yapabilir? Ya da inkârın mümkün olmadığı şahitleri kim onlara karşı ortaya koyabilir? Bu âyet, nefsin Allah'ın emirlerini terk etmesi veya yasaklarını işlemesi sonucunda dünyevî menfaatler zannedilen şeyler ile ahiretteki sevap kaybı veya cezalar arasında karşılaştırma yapılmasına yönelik bir irşattır. Allah'ın emrini terk etmeye nefsi kendisini sevk eden kimse, şöyle demelidir: "İşte tembellik ve ihmalle emri terk ettin; peki bundan hangi fayda elde ettin? Ahiret sevabından ne kaybettin? Bu terkin sonucunda ne tür bir mutsuzluk, mahrumiyet, hayal kırıklığı ve zarar ortaya çıktı?" Aynı şekilde nefsi, haram şehvetlere çağırdığında da ona şöyle demelidir: "Farz et ki istediğini yaptın; ama bu lezzet geçici olacak, ardından keder, üzüntü, pişmanlık, sevabın kaybı ve azabın gelmesi olacak. Bunun bir kısmı bile, akıllı birini ondan uzak tutmaya yeter." Bu, kulun tefekkür etmesinin en faydalı şeylerinden biridir ve gerçek aklın özüdür. Akıllı olduğunu iddia eden fakat öyle olmayan kimseye karşı ise, o cahilliği ve zulmü nedeniyle hazır olan lezzeti ve anlık rahatlığı tercih eder; sonuçları ne olursa olsun. Yardım yalnız Allah'tandır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Kim bir kötülük işler veya nefsine zulmeder, sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhametli bulur."] Yani kim günahlara cüret eder ve günaha dalarsa, sonra Allah'tan tam bir istiğfarla bağışlanma dilerse; bu istiğfar, günahı kabul etmeyi, ona pişman olmayı, ondan vazgeçmeyi ve bir daha dönmemeye kararlı olmayı gerektirir. Bu kimseye, va'dinden dönmeyen Allah bağışlanma ve merhamet vaad etmiştir. Böylece ondan sadır olan günah bağışlanır, bunun ardından gelen eksiklik ve ayıp giderilir, daha önce yaptığı salih amelleri kendisine iade edilir ve ömrünün kalan kısmında ona muvaffakiyet verilir. Günahını da, ilerideki tevfikine engel kılmaz; çünkü onu bağışlamıştır, bağışlayınca da ondan doğacak sonuçları bağışlamış olur. Bil ki, mutlak olarak "kötü iş" (amel-i sû) ifadesi, küçük ve büyük bütün günahları kapsar. Ona "sû" denmesinin sebebi, işleyeni cezasıyla üzmesi ve kendisinin de güzel olmayıp kötü olmasıdır. Aynı şekilde mutlak olarak "nefse zulüm" ifadesi, şirk dahil olmak üzere ondan aşağı olan bütün zulümleri kapsar. Ancak ikisi birlikte zikredildiğinde, her birinin kendisine uygun düşen şekilde açıklanması mümkündür. Böylece burada "kötü iş" (amel-i sû), insanları üzen zulüm, yani onların kanlarına, mallarına ve namuslarına yönelik haksızlık olarak açıklanır. "Nefse zulüm" ise Allah ile kul arasındaki zulüm ve günahlar olarak açıklanır. Nefse zulüm, "zulüm" olarak adlandırılmıştır; çünkü kulun nefsi onun mülkü değildir ki dilediği gibi tasarruf etsin; o, Allah Teâlâ'nın mülküdür ve kulun yanında bir emanet olarak konmuştur. Allah ona, bilgi ve amel bakımından dosdoğru yola bağlı kalarak adalet üzere durmasını emretmiştir. Dolayısıyla kulun bu yol dışında çalışması, nefsine zulüm ve hıyanettir; adaletten sapmak, zulmün ve haksızlığın zıddı olan adaletten uzaklaşmaktır. Sonra şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur."] Bu ifade, günah sayılan her küçük ve büyük şeyi kapsar. Kim bir kötülük işlerse, onun dünyevî ve uhrevî cezası kendi üzerinedir; başkasına geçmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez."] Ancak kötülükler ortaya çıkar da buna karşı çıkılmazsa, cezası herkesi kapsar ve günahı yaygınlaşır. Bu durumda da bu ayetin hükmünden çıkmaz; çünkü vacip olan inkârı terk eden kimse de bir kötülük kazanmış olur. Bunda Allah'ın adaletinin ve hikmetinin beyanı vardır: Hiç kimseyi bir başkasının günahıyla cezalandırmaz ve hiç kimseye, işlediği günahtan doğan cezadan daha fazlasını vermez. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.} Yani O'nun bilgisi tamdır ve hikmeti mükemmeldir. Onun ilminden ve hikmetinden biri de şudur: Günahı ve kişiden çıkan fiili, fiili yapmaya sevk eden sebebi, fiilin doğurduğu cezayı bilir. Ayrıca günah işleyenin durumunu da bilir: Nefsinin kötülüğe çağıran arzularına yenilerek günah işlemesi, ama çoğu zaman Rabbine yönelmesi söz konusuysa, Allah onu bağışlayacak ve tövbeye muvaffak kılacaktır. Ama günahı, haramlara cüret ederek, Rabbinin gözetimini hafife alarak ve cezasını önemsemeyerek işlemişse, bu durum bağışlanmadan ve tövbeye muvaffak kılınmaktan uzaktır. Sonra şöyle buyurmuştur: {Kim bir hata veya günah işler} Yani büyük bir günah, {ya da bir suç} Yani bundan aşağı olan bir kabahat, {sonra onu masum birine atarsa} Yani işlediği günahtan dolayı bir başkasını suçlarsa, o kimse bu günahtan uzak olsa bile. {Muhakkak ki o, bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.} Yani sırtına masum birine karşı bir iftira ve açık bir günah yüklemiş olur. Bu da bunun büyük günahlardan ve helak edici şeylerden olduğunu gösterir. Çünkü bu davranış birçok fesadı bir araya getirir: Hata ve günah işlemek, sonra bunu işlememiş birine atmak, ardından çirkin bir yalan söyleyip kendini aklamak ve masumu suçlamak. Bunun doğurduğu dünyevi ceza ise, üzerine düşmesi gereken kişiden savuşturulur ve hak etmeyen birine uygulanır. Bunun doğurduğu bir diğer sonuç ise masum kişi hakkında insanların konuşmasıdır. Bunun gibi, Allah'tan afiyet dileyeceğimiz ve her türlü şerden koruma isteyeceğimiz diğer fesatlar da vardır. Sonra Allah, Resulünü, kendisini saptırmak isteyenlerden koruyup esirgemesiyle ilgili lütfunu zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {Eğer Allah'ın sana lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle kalkışırdı.} Bu ayetlerin nüzul sebebi hakkında müfessirler şunu zikretmişlerdir: Medine'de bir aile hırsızlık yapmıştı. Hırsızlıkları ortaya çıkınca rezil olmaktan korktular ve çaldıkları malı, bundan masum birinin evine koydular. Hırsız, kavminden yardım isteyerek Allah Resulü'ne ﷺ gelmelerini ve insanların önünde arkadaşlarını aklamasını istemelerini sağladı. Dediler ki: "O hırsızlık yapmadı; hırsızlığın bulunduğu evin sahibi ise masumdur." Allah Resulü ﷺ, arkadaşlarını aklamaya meyletti. Bunun üzerine Allah, bu ayetleri o olayı hatırlatmak ve açıklamak, Resulü'nü hainleri savunmaktan sakındırmak için indirdi. Çünkü batılı birini savunmak da bir sapkınlıktır. Sapkınlık iki çeşittir: İlimde sapkınlık, yani hakkı bilmemek; amelde sapkınlık ise gerekeni yapmayıp başka şeyi yapmaktır. Allah, Resulünü bu sapkınlık türünden korudu [tıpkı amellerdeki sapkınlıktan koruduğu gibi]. Ayrıca hilelerinin ve tuzaklarının her hilekârda olduğu gibi kendilerine döneceğini bildirdi ve şöyle buyurdu: {Onlar ancak kendilerini saptırırlar.} Çünkü bu tuzak ve hile, istedikleri sonucu vermemiş, onlara yalnızca hayal kırıklığı, mahrumiyet, günah ve zarar getirmiştir. Bu, Resulü ﷺ için büyük bir nimettir; hem amel bakımından, yani gerekeni yapmaya muvaffak kılınması ve her haramdan korunması bakımından, hem de bu nimeti içerir. Sonra ona ilim bakımından verdiği nimeti zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {Allah sana Kitabı ve hikmeti indirdi.} Yani sana bu büyük Kur'an'ı ve her şeyin açıklamasını, öncekilerin ve sonrakilerin ilmini içeren hikmetli zikri indirdi. Hikmet ise ya, selef âlimlerinden bazılarının "Sünnet de Kur'an gibi ona indirilmiştir" dediği sünnettir; ya da hükümlerinin ötesindeki şeriat sırlarını bilmek, şeyleri yerli yerine koymak ve her şeyi kendi ölçüsüne göre düzenlemektir. {Sana bilmediğin şeyleri öğretti.} Bu ifade, Allah'ın öğrettiği her şeyi kapsar. Nitekim Allah onu peygamberlikten önce şöyle nitelemiştir: {Sen, kitabın ve imanın ne olduğunu bilmezdin.} [Şura: 52] {Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletti.} [Duha: 7] Sonra Allah ona vahyetmeye, öğretmeye ve onu olgunlaştırmaya devam etti; öyle ki öncekilerin ve sonrakilerin ulaşmasının imkânsız olduğu bir ilim makamına ulaştı. Mutlak anlamda bütün yaratılmışların en bilgilisi, kemal sıfatlarının en çoğuna sahip ve en mükemmeli oldu. Bunun için şöyle buyurmuştur: {Allah'ın sana lütfu çok büyüktür.} Dolayısıyla Allah'ın Resulü Muhammed ﷺ'e olan lütfu, her yaratılmışa olan lütfundan daha büyüktür. Allah'ın ona verdiği fazilet türleri ise sayılamaz ve tamamen sıralanamaz.