Allah Teâlâ, kullarını yaratılışta, rızıklandırılmada ve tedbirinde bir araya getirdiğini; dünyada toplu bulunduklarını ve kıyamet meydanında da toplanacaklarını zikrettikten sonra, dünyada iman ve küfür, takva ve fücur bakımından ayrıldıkları gibi, karşılıklarına göre de onları ayırdığını bildirdi. Şöyle buyurdu: {Kâfir olanlar da topluluklar hâlinde cehenneme sürülürler.} Yani sert bir şekilde sürülürler; acı veren kırbaçlarla, katı ve sert zebanilerce dövülerek, en kötü hapishaneye ve en korkunç yere götürülürler. Cehennem, her türlü azabı toplayan, her bedbahtlığın kendisinde hazır bulunduğu, her sevincin ondan uzaklaştığı yerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "O gün onlar, cehennem ateşine doğru itilerek sürüklenirler."] (Tûr, 13) Yani onlar cehenneme doğru itilirler; çünkü oraya girmekten kaçınırlar. Cehenneme gruplar hâlinde, {zümer} yani ayrı ayrı topluluklar hâlinde sürülürler; her topluluk, amelleri ve çalışmaları benzeyen topluluk ile birlikte olur. Birbirlerine lanet ederler ve birbirlerinden uzaklaşırlar. {Nihayet oraya vardıklarında} yani cehennemin meydanına ulaştıklarında, {kapıları açılır} onlar için, yani onların gelişi için ve konaklamaları için. {Cehennemin bekçileri ise onlara şöyle derler} onları ebedî bedbahtlık ve sürekli azapla kutlayarak ve onları bu korkunç yere götüren amelleri hatırlatarak azarlayarak: {Içinizden size peygamberler gelmedi mi?} Yani sizin cinsinizden, sizin tanıdığınız, doğruluklarını bildiğiniz ve onlardan öğrenmeye imkân bulabildiğiniz peygamberler? {Size Rabbinizin ayetlerini okuyorlar ve bu gününüze kavuşacağınızı size uyarıyorlardı.} Yani bu, onlara uymanızı ve bu günün azabından sakınmanızı, takvayı kullanarak korunmanızı gerektiriyordu; oysa sizin hâliniz bunun tersi idi. {Onlar da suçlarını itiraf ederek, Allah'ın delilinin kendilerine ulaştığını kabul ederek derler ki:} {Evet.} Rabbimizin peygamberleri bize ayetlerini ve açık delillerini getirdiler, bize en açık şekilde anlattılar ve bu günden bizi sakındırdılar. {Ama kâfirler hakkında azap sözü gerçekleşti.} Yani küfürleri sebebiyle, Allah'ın ayetlerini inkâr eden ve peygamberlerin getirdiklerini reddeden herkes hakkındaki azap hükmü onlar üzerinde gerçekleşti. Böylece suçlarını itiraf ettiler ve aleyhlerinde hüccetin tamamlandığını kabul ettiler. Bunun üzerine onlara aşağılama ve alçaltma yollu {denilir ki:} {Cehennemin kapılarından girin.} Her topluluk, kendisine uygun ve amellerine denk düşen kapıdan girer. {Orada ebedî kalacaklar.} Asla oradan çıkmayacaklar, azap onlardan bir an bile hafiflemeyecek ve onlara mühlet verilmeyecek. {Büyüklenenlerin barınağı ne kötüdür!} Yani kalacakları yer ne kötüdür; ateş onların yurdudur. Bunun sebebi, hakka karşı büyüklenmeleridir; Allah da onlara amellerinin cinsinden, aşağılanma, zillet ve rezillikle karşılık vermiştir. Sonra cennetlikler hakkında şöyle buyurdu: {Rablerine karşı gelmekten sakınanlar da topluluklar hâlinde cennete götürülürler.} Yani tevhide bağlanarak ve Allah'a itaat ederek, ikram ve izzet içinde sürülürler; devenin en seçkinlerine binmiş elçi heyetleri gibi toplanırlar. {Cennete gruplar hâlinde gidilir,} sevinçli ve müjdeli olarak; her topluluk, amelleri benzeyen topluluk ile birliktedir. {Nihayet oraya vardıklarında} yani o geniş meydanlara ve güzel konaklara ulaştıklarında, cennetin rüzgârı ve esintisi onlara ulaşır, ebedî nimeti başlar. {Kapıları açılır} onlara; ikram olarak, soylu insanlara ikram edilmek üzere. {Cennetin bekçileri ise onlara tebrik ve karşılama olarak derler ki:} {Selâm üzerinize olsun.} Yani her afetten ve her kötülükten selâm üzerinize olsun. {Temiz oldunuz.} Yani kalbiniz Allah'ı tanımakla, sevmekle ve O'ndan korkmakla, diliniz zikirle, uzuvlarınız itaatle temizlendi. {Bu temizliğinizden dolayı} {ebedî olarak girin oraya.} Çünkü orası temiz bir yurttur ve oraya yalnızca temiz olanlar yakışır. Ateş hakkında {Kapıları açıldı} buyurmuş, cennet hakkında ise {Kapıları açıldı} yerine vav harfiyle {ve açıldı} buyurmuştur. Bu, cehennem ehlinin oraya ulaşır ulaşmaz, hiçbir bekletme ve mühlet verilmeden kapılarının yüzlerine açıldığına işarettir; bu da onların kızgınlığını artırır ve azabını daha şiddetli kılar. Cennet ise yüce ve değerli bir yurttur; oraya herkes ulaşamaz ve ona ancak ona götüren vesileleri yerine getirenler kavuşabilir. Buna rağmen, insanların içeri girebilmesi için, en değerli şefaatçi olan Muhammed ﷺ'in şefaatine ihtiyaç duyulur. Böylece oraya ulaşır ulaşmaz kapılar onlara açılmaz; önce Allah'a Muhammed ﷺ aracılığıyla şefaat dilerler, O da şefaat eder ve Allah bunu kabul eder. Ayetlerde, cehennem ve cennetin kapılarının açılıp kapandığına, her birinin bekçilerinin bulunduğuna ve bunların yalnızca hak edenlerin girdiği, diğer yerler ve evlerden farklı, saf iki yurt olduğuna delil vardır. {Ve cennette yerleşip karar kıldıklarında derler ki:} Rablerine, kendilerine verdiği nimetler, lütuf ve hidayet için hamdederek: {Bize vaadini doğrulayan Allah'a hamdolsun.} Yani iman edip salih amel işlersek cenneti peygamberleri diliyle bize vaat etti; O da bize vaat ettiğini yerine getirdi ve dilediğimizi gerçekleştirdi. {Bize yeryüzünü miras bıraktı.} Yani cennetin arzını. {Cennetten dilediğimiz yerde konaklarız.} Yani dilediğimiz yere iner, dilediğimiz nimetten yararlanırız; hiçbir istediğimiz şey bizden esirgenmez. {Amel edenlerin mükâfatı ne güzeldir!} Yani Rablerine itaat için kısa ve sınırlı bir zamanda gayret edenler; bununla, sürekli ve bâkî büyük bir hayra kavuşmuşlardır. Bu yurt, gerçekte övgüyü hak eden yurttur; Allah, orada seçkin kullarını ikram eder, cömert ve kerim olan Allah onlar için bunu konaklama olarak seçmiş, en yüksek ve en güzel yerini kendi eliyle inşa etmiş ve orayı kendi rahmet ve ikramıyla doldurmuştur; onun bir kısmı bile mahzunu sevindirir, kederi giderir ve safayı tamamlar. {Ve melekleri görürsün} ey o büyük günü gören kişi, {Arşın çevresini kuşatmış, hâlde} yani Rablerine hizmet için durmuşlar, Arşının çevresinde toplanmışlar; O'nun celaline boyun eğmiş, kemaline itiraf etmişler ve cemaline dalmışlardır. {Rablerini hamd ile tesbih ederler.} Yani Allah'ı, celaline yakışmayan ve müşriklerin O'na isnad ettikleri ya da isnad etmedikleri her şeyden tenzih ederler. {Aralarında hak ile hükmolunur} yani ilk ve son insanlar arasında; hakkı kendisinde bulunan kimseye karşı, hiçbir şüphe ve inkâr kalmaksızın. {Ve denilir ki: Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur.} Söyleyeni belirtilmemiştir; bu da bütün yaratılmışların Rablerine hamd ettiklerini, cennet ehli ve cehennem ehli hakkında hükmettiği şeyde O'nun hikmetini övdüklerini gösterir. Bu, lütuf ve ihsanın hamdi, adalet ve hikmetin hamdidir.