Allah Teâlâ, indirdiği kitabının "en güzel söz" olduğunu bildirmektedir. En güzel söz Allah'ın kelamıdır; Allah'ın kelamından indirilmiş kitapların en güzeli ise bu Kur'an'dır. Bu kitap en güzel olduğuna göre, lafızlarının en fasih ve en açık lafızlar, manalarının ise en yüce manalar olduğu bilinir; çünkü lafız ve mana bakımından en güzel sözdür, güzellikte, uyumda ve hiçbir yönden ihtilaf etmemekte birbirine benzer. Öyle ki, onu düşünen her tefekkür sahibi, özellikle gizli manalarındaki uyumu görerek hayrete düşer ve bunun ancak hikmet ve ilim sahibi bir Zât'tan çıkabileceğine kesin olarak hükmeder. Bu yerde "teşabüh"ten kastedilen budur. Ama Allah'ın şu ayetindeki durum farklıdır: [Kur'an: "O, sana kitabı indiren Zât'tır. Onda muhkem ayetler vardır ki, onlar kitabın esasıdır; diğerleri ise müteşabihtir."] (Âl-i İmrân: 7) Burada "müteşabih" olanlar, birçok insanın anlayışında karışıklık yaratan ayetlerdir ve bu karışıklık ancak onların muhkem ayetlere döndürülmesiyle giderilir. Nitekim ayet, teşabühü kitabın bir kısmına tahsis etmiştir. Burada ise bütün Kur'an'ı güzellik bakımından birbirine benzer kılmıştır; çünkü "en güzel söz" buyurmuştur, o da sûre ve ayetlerden oluşmaktadır ve hepsi, belirttiğimiz gibi, birbirine benzemektedir. "Mesânî" kelimesi, onda kıssaların, hükümlerin, vaadin ve tehdidin, hayır ehlinin ve şer ehlinin sıfatlarının tekrar edildiğini; Allah'ın isim ve sıfatlarının da tekrarlandığını ifade eder. Bu, Kur'an'ın yüceliğinin ve güzelliğinin bir göstergesidir. Allah Teâlâ, insanların kalpleri temizleyen, ahlakı tamamlayan bu manalara ihtiyaç duyduğunu bilmiş; bu manaların kalpler için, ağaçları sulayan su gibi olduğunu bildirmiştir. Ağaçlar suyla sulanmadan uzun süre kaldıkça kurur, hatta helâk olabilir; sulandıkça ise güzelleşir ve faydalı meyveler verir. Kalp de Allah'ın kelamındaki manaların sürekli tekrarlanmasına ihtiyaç duyar. Eğer Kur'an'ın tamamında bir mana yalnızca bir kez tekrarlansaydı, kalbe tesir etmez ve bir sonuç vermezdi. Bu yüzden ben bu tefsirde bu kerîm yolu izledim; onun da tefsiri olan (Kur'an'a) uyarak, hiçbir yerde başka bir yere havale görmezsin. Her yerde tefsiri, benzer öteki yerlere bakmadan, tam ve bağımsız bir mana ile verilmiştir. Bazı yerler diğerlerinden daha geniş ve daha faydalıdır. Kur'an okuyan ve manalarını düşünen kişinin de böyle yapması gerekir: Kur'an'ın hiçbir yerini tefekkür etmeden bırakmamalıdır; çünkü bunun sonucunda ona çok büyük bir hayır ve bol bir fayda hâsıl olur. Kur'an-ı Azîm bu yücelik ve azametiyle, akıl sahibi hidayet bulmuş kimselerin kalplerinde tesir bırakmıştır. Bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar."] Çünkü Kur'an'da korkutucu ve ürkütücü bir uyarı vardır. "Sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar" yani rağbet ve teşvik ifadeleri geldiğinde yumuşarlar. Kur'an bazen onları hayır amellerine rağbetlendirir, bazen de kötü amellerden korkutur. "Bu" ifadesi, yani Allah'ın Kur'an'ın etkisi hakkında zikrettiği bu durum, "Allah'ın hidayetidir": yani kullarına yönelik bir hidayettir ve onun Allah'ın kullarına olan fazlının ve ihsanının bir parçasıdır. [Kur'an: "Onunla dilediğini hidayete erdirir."] Yani bu sebeple, kullarından dilediğini hidayete erdirir. Ayrıca "bu" ifadesinin şu anlamı da taşıyabileceği ihtimal edilir: Size tarif ettiğimiz bu Kur'an, Allah'ın hidayetidir; Allah'a ulaştıran hiçbir yol yoktur ki ondan başka olsun. [Kur'an: "Allah, onunla rızasına tabi olanları selâmet yollarına iletir."] (Mâide: 16) Yani niyeti iyi olan kullarından dilediğini onunla hidayete erdirir. [Kur'an: "Allah kimi saptırırsa, onun için hiçbir yol gösterici yoktur."] Çünkü Allah'a ulaştıran hiçbir yol yoktur ki, o da Allah'ın tevfikinden ve O'nun kitabına yönelmekten ibaret olmasın. Bu gerçekleşmediğinde hidayete giden hiçbir yol kalmaz; orada ancak apaçık sapkınlık ve bedbahtlık vardır.