{Kul} Ey Peygamber, bu inkârcılara de ki: Senden olmayan ve senin elinde bulunmayan bir şeyi istiyorlarsa (bilsinler ki): {Ben ancak bir uyarıcıyım.} Benim görevim budur; emir ise Allah Teâlâ'nındır. Fakat ben size emreder, sizi yasaklar, hayra teşvik eder ve şerden alıkoyarım. Kim hidayete ererse kendisi için ermiştir, kim sapıtırsa zararı yine kendisinedir. {Allah'tan başka ilah yoktur.} Yani hakkıyla ibadet edilip tapınılmaya layık olan, Allah'tan başka hiç kimse yoktur. {Vâhid, Kahhâr} Bu, O'nun uluhiyetinin kesin bir delille sabit kılınmasıdır: O'nun birliği ve her şeyi kahretmesi. Çünkü kahr etmek birliğin gereğidir; kahrında eşit olan iki kahir bulunmaz. Bütün varlıkları kahreden, benzeri olmayan tek olandır ve yalnız O'na ibadet edilmeye layık olan da O'dur; nitekim yalnız O kahir olmuştur. Bunu rububiyet tevhidiyle de şöyle pekiştirmiştir: {Göklerin, yerin ve ikisinin arasında bulunanların Rabbi.} Yani onların yaratıcısı, terbiye edicisi ve her türlü tedbirle onları yöneten O'dur. {El-Azîz} Her şeyi yaratmaya muktedir olan kudret sahibidir; bu kudretiyle büyük mahlukatı yaratmıştır. {El-Gaffâr} Küçük büyük bütün günahları, tevbe edip onlardan vazgeçenler için bağışlayandır. İbadet edilmeye ve sevilmeye layık olan işte budur; yaratmayan, rızık vermeyen, zarar veya fayda sağlayamayan, işlerden hiçbir şeye sahip olmayan, kudret sahibi olmayan ve günahları ve yükleri bağışlama gücü elinde bulunmayan varlıklar ise bu değildir. {Kul} Onları korkutarak, uyararak ve harekete geçirerek de ki: {O büyük bir haberdir.} Yani size bildirdiğim diriliş, yeniden diriliş ve amellere karşılık verilmesi büyük bir haberdir; ona çok önem verilmesi gerekir, ihmal edilmemelidir. Ama {siz ondan yüz çeviriyorsunuz.} Sanki önünüzde hesap, ceza ve sevap yokmuş gibi davranıyorsunuz. Eğer sözümden şüphe eder, haberimde tereddüt ederseniz, ben size hakkında hiçbir bilgim olmayan ve bir kitapta okumadığım haberler bildiriyorum. Bunları olduğu gibi, eksiksiz ve fazlasız haber vermem, sadakatimin en büyük şahididir ve getirdiğim hakikatin en açık delilidir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Yüce meleklerin (Mele-i A'lâ'nın) tartışmaları hakkında benim hiçbir bilgim yoktur.} Yani meleklerin tartışmasından haberim yoktur; {eğer Allah bana öğretmeseydi ve bana vahyetmeseydi.} Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Bana ancak açık bir uyarıcı olduğum vahyolunur.} Yani apaçık uyaran olduğum; Hz. Peygamber'den daha açık ve etkili bir uyarıcı yoktur. Sonra yüce meleklerin tartışmasını anlatmıştır: {Rabbin meleklere: Ben çamurdan bir insan yaratacağım, dediği zaman} —bu bir haber verme şeklindedir— {Onu biçimlendirip tamamladığımda ve ona ruhumdan üflediğimde, ona secde ederek kapanın.} Yani maddesi çamurdur; {onu biçimlendirdiğim}, yani bedeni tamamlanıp bitirildiği zaman, {ona ruhumdan üfleyince} melekler, Rablerine itaat ederek ve Âdem'e (aleyhisselam) saygı göstererek, yaratılışı tamamlanıp ruh üflendiğinde buna hazırlıklı olmuşlardır. Âdem'in bedeni ve ruhu tamamlanıp Allah onu ve melekleri bilgi bakımından imtihan edip fazlını onlara karşı gösterince, Allah onlara secde etmelerini emretti. Hepsi birden secde etti, yalnız İblis secde etmedi. {Kibirlendi} Rabbinin emrine karşı büyüklendi ve Âdem'e üstünlük taslayıp direndi; {Allah'ın bilgisinde kâfirlerden oldu.} Allah onu azarlayarak ve kınayarak buyurdu: {Ellerimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan ne?} Yani onu şerefli kıldım, ikram ettim ve diğer bütün yaratıklardan ayırarak bu özel konumu verdim; bu da ona karşı kibirlenmemeyi gerektirir. {Kibirlendin mi, yoksa yüce olanlardan mı idin?} İblis Rabbine karşı çıkarak ve onu yalanlayarak dedi ki: {Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.} Ateşin unsurunun çamur unsurundan üstün olduğunu iddia etmiştir. Bu, fasit bir kıyastır. Çünkü ateş unsuru şer ve bozgunculuğun, yükselmenin, hafifliğin ve coşkunluğun kaynağıdır; çamur unsuru ise ağırbaşlılığın ve tevazunun, çeşit çeşit ağaç ve bitkilerin çıkmasının kaynağıdır. Çamur ateşi söndürür ve yener; ateş ise kendisini ayakta tutacak bir maddeye muhtaçtır, çamur ise kendi başına ayaktadır. Bu, kavmin şeyhinin, Allah'ın sözlü emrine karşı çıkmak için yaptığı kıyastır; batıl ve fasit oluşu açıkça ortaya çıkmıştır. Hakkı karşılarına alan öğrencilerinin kıyasları ise bundan çok daha batıl ve fasittir. Allah ona buyurdu: {Öyleyse oradan in;} yani gökten ve o kerîm makamdan. {Çünkü sen kovulmuşsun.} Yani uzaklaştırılmış ve rahmetten kovulmuş birisin. {Ve şüphesiz lanetim, din gününe kadar üzerinedir.} Yani kovulmam ve uzaklaştırılmam; {sonsuza dek} demektir. İblis dedi ki: {Rabbim, insanların diriltileceği güne kadar bana süre ver.} Âdem'e ve zürriyetine karşı şiddetli düşmanlığından dolayı, Allah'ın dilediği kimseleri saptırabilmek için bu süreyi istemiştir. Allah, hikmeti bunu gerektirdiği için duasını kabul ederek buyurdu: {Sen, bilinen vaktin gününe kadar süre verilenlerdensin;} yani nesil tamamlanıp imtihan bitinceye kadar. İblis'in süre verildiğini anlayınca, kötülüğünden dolayı Rabbine, Âdem'e ve zürriyetine olan şiddetli düşmanlığını açığa vurdu ve dedi ki: {Öyleyse izzetine andolsun ki hepsini azdıracağım.} Burada "ba" harfinin yemin için olması ihtimali vardır; bu durumda Allah'ın izzetine yemin ederek hepsini azdıracağını söylemiştir. {Ancak içlerinden ihlaslı kulların hariç.} Allah'ın onları onun hilesinden koruyacağını bilmektedir. Bir de "ba" harfinin yardım talebi için olması ihtimali vardır: Her yönden aciz olduğunu, Allah'ın dilemesi olmadan kimseyi saptıramayacağını bilince, Allah'ın izzetiyle Âdem'in zürriyetini azdırmak için yardım istemiştir; o gerçekten Allah'ın düşmanıdır. Ey Rabbimiz, biz aciz ve kusurlu kullarız; her nimeti Sana borçlu olduğumuzu kabul eder, şerefli kıldığın ve ikram ettiğin Âdem'in zürriyetiyiz. Bu yüzden Senin büyük izzetine, kudretine ve her yaratığa olan geniş rahmetine sığınıyoruz; o rahmetinle bize dinî ve dünyevî nimetlerden ulaştırdıklarını ulaştırdın, bizden çeşitli belaları uzaklaştırdın. Ona karşı mücadelemizde, düşmanlığında ve şerrinden ve şirkinden korunmamızda bize yardım etmeni diliyoruz. Duamızı kabul edeceğine dair Sana güveniyoruz ve Sana olan vaadine iman ediyoruz. Bize şöyle dedin: {Rabbiniz şöyle buyurdu: Bana dua edin, duanızı kabul edeyim.} [Kur'an: "Bana dua edin, size icabet edeyim." (Gâfir: 60)] Sen emrettiğin gibi Sana dua ettik; vadettiğin gibi bizi kabul buyur. {Şüphesiz sen vaadine aykırı davranmazsın.} [Kur'an: "Şüphesiz sen vaadinden dönmezsin." (Âl-i İmrân: 194)] Allah şöyle buyurdu: {Hak ve hakikat budur, hak söylerim:} Yani hak benim sıfatımdır, hak benim sözümdür: {Andolsun, cehennemi senden ve sana uyanlardan hepsiyle dolduracağım.} Resûl insanlara delili açıklayıp yolu aydınlattıktan sonra Allah ona şöyle buyurdu: {De ki: Ben bunun karşılığında sizden bir ücret istemiyorum} yani davet ettiğim şey karşılığında; {ben kendini zorlayanlardan da değilim.} Bana ait olmayan bir şeyi iddia etmem, bilgim olmayan şeyin ardına düşmem; yalnızca bana vahyolunana uyarım. {Bu} yani bu vahiy ve Kur'an {ancak âlemler için bir öğüttür.} Dinî ve dünyevî maslahatlarından faydalanacakları her şeyi bununla hatırlarlar; bu, onunla amel edenler için şeref ve yücelik, inatçılar üzerine ise bir delildir. Bu yüce sure, hikmetli zikri, büyük haberi, Kur'an'ı yalanlayan ve ona karşı çıkan, getirdiğini yalanlayan kimselere karşı delil ve burhanları, Allah'ın ihlaslı kullarının haberlerini ve takva sahiplerinin ile azgınların karşılığını içermektedir. Bu nedenle surenin başında Kur'an'ın zikr sahibi olduğuna yemin etmiş, sonunda ise onun âlemler için bir öğüt olduğunu vasıflandırmıştır. Aradaki kısımlarda da onu çokça hatırlatmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: {Kulumuz Eyyûb'ü an} [Sâd: 17] —bazı kıraatlerde "kullarımızı an" şeklindedir— {Bizden bir rahmet ve öğüt olarak} [Enbiyâ: 84] {Bu bir öğüttür} [Sâd: 49]. Allah'ım, bize bilmediklerimizi öğret, unuttuklarımızı hatırlat; gaflet unutması ve terk unutması olarak. {Ve andolsun, onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz.} Yani onun haberini; bu da azabın kendilerine ineceği ve sebeplerin kendilerinden kesileceği zamandır.