Bu, Allah Teâlâ'nın Kur'an'ın durumunu ve ona ve onu getirene karşı onu yalanlayanların durumunu beyan etmesidir. Allah şöyle buyurdu: {Sad. Öğüt sahibi Kur'an'a andolsun.} Yani: Büyük değer ve şeref sahibi olan, kullara, Allah'ın isimleri, sıfatları ve fiilleri hakkında, Allah'ın şer'î hükümleri hakkında ve ahiret ile karşılık hükümleri hakkında ihtiyaç duydukları her şeyi hatırlatan Kur'an'a andolsun. Dinlerinin asılları ve fürûu konusunda onlara öğüt verir. Burada yemin edilen şey (muksemun aleyh) zikredilmeye ihtiyaç duymaz; çünkü gerçek durum, yemin edilen şey ile yemin edilen konunun tek bir şey olduğudur; o da bu Kur'an'dır ve bu yüce vasıfla vasıflandırılmıştır. Kur'an bu vasıfta olunca, kulların ona her ihtiyaçtan üstün olarak zorunlu bir ihtiyacı olduğu bilinir ve onların ona iman ve tasdik ile yaklaşmaları, ondan öğüt alacakları şeyleri çıkarmaya yönelmeleri gerekir. Böylece Allah kimi bu yola hidayet etti; Kur'an'ı ve onu indireni inkâr eden kâfirler ise kabul etmediler ve onlarla birlikte {izzet ve şikak} bulundu. Yani, ona iman etmekten kaçınmak ve büyüklenmek ve ona karşı ayaklanmak; yani onu reddetmek ve iptal etmek konusunda muhalefet ve hasımlık, ayrıca onu getirene karşı dil uzatmak. Allah, peygamberleri yalanlayan geçmiş kavimleri helak etmekle onları tehdit etti; helak geldiğinde feryat edip kendilerinden azabı savmak için yardım istediler, ama {kaçış vakti değildi.} Yani: Artık kurtuluş vakti değildi ve başlarına gelen şeyden bir çıkış yolu yoktu. Bu yüzden bunlar, izzetlerinde ve muhalefetlerinde ısrar edip de onlara gelenin kendilerine de gelmemesi için sakınsınlar. {Aralarından bir uyarıcının kendilerine gelmesine şaştılar.} Yani: Bu yalanlayıcılar, şaşılacak olmayan bir konuda şaştılar: Aralarından bir uyarıcının kendilerine gelmesine; oysa bu, ondan doğrudan öğrenebilmeleri, onu hakkıyla tanıyabilmeleri ve onun kendi kavimlerinden olması nedeniyle kavmiyetçi bir gururun onları ona uymaktan alıkoymaması için bir nimetti. Bu ise onlar üzerine şükretmeyi ve ona tam bir teslimiyeti gerektiren bir şeydir. Ama onlar durumu tersine çevirdiler; inkâr ederek şaşırdılar ve küfürleri ve zulümleri sebebiyle dediler ki: {Bu bir sihirbaz, yalancıdır.} Onlara göre suçu ise şudur: {Tanrıları tek bir tanrı mı yaptı?} Yani: Ortaklar ve eşler edinmeyi nasıl yasaklayabilir ve ibadetin yalnızca Allah'a ihlasla yapılmasını nasıl emredebilir? {Şüphesiz bu} getirdiği {şey, hayret edilecek bir şeydir.} Yani: Batıl ve bozuk olduğu için insanı hayrete düşürür. {Aralarındaki ileri gelenler ise çıkıp gittiler.} Yani: Sözleri kabul edilen ileri gelenler, kavimlerini içinde oldukları şirke sımsıkı bağlanmaya teşvik ederek gittiler: {Yürüyün ve tanrılarınız hakkında sabredin.} Yani: Onların üzerinde devam edin, nefslerinizle onlara ve onlara ibadete sabretmek konusunda mücadele edin; hiçbir engelleyici sizi bundan alıkoymasın ve hiçbir engelleyici sizi onların ibadetinden çevirmesin. {Şüphesiz bu} Muhammed'in getirdiği, onlara ibadetin yasaklanması {bir maksat güdülen şeydir.} Yani: Bir kastı vardır; yani bunda uygun olmayan bir niyeti ve amacı vardır. Bu şüphe yalnızca aptallar nezdinde geçerlidir; çünkü doğru ya da yanlış bir söze çağıran kişinin sözü, niyetine dil uzatılarak reddedilmez; onun niyeti ve amelinin kendisine aittir. Söz ancak onu boşa çıkaran ve bozan delil ve kanıtlarla karşılanarak reddedilir. Onların kastı şuydu: Muhammed sizi bu çağrıya yalnızca sizin içinizde başkanlık etmek ve sizin nazarınızda büyük ve uyulan biri olmak için çağırmaktadır. {Bunu son millette işitmedik.} Yani: Son zamanda. Bizim atalarımız da bunu görmediği için, atalarınızın yürüdüğü yolda yürüyün; çünkü bu hak olandır. Muhammed'in çağrıda bulunduğu bu şey, uydurduğu bir uydurma ve iftira ettiği bir yalandan başka bir şey değildir. Bu da ilk şüpheleriyle aynı türden bir şüphedir; çünkü hakkı, en küçük bir sözü dahi reddetmek için delil olmayan bir gerekçeyle reddettiler; bu da onların sapmış atalarının üzerinde olduğu şeye muhalif bir söz olmasıdır. Bu sözde, onun batıl olduğuna delalet eden ne var? {Aramızdan ona mı Zikir indirildi?} Yani: Onu bizden fazla kılan nedir ki Zikir ona bizim yerimize indirilsin ve Allah onu bununla mı seçsin? Bu da bir şüphedir; söylediğini reddetmek için nerede bir burhan vardır? Bütün peygamberler de bu vasıftan başka mıdır; Allah onlara risaletini bağışlar ve onlara yaratılmışları Allah'a çağırmayı emreder. Bu yüzden, onların bu söylediği sözlerden hiçbiri, Peygamber'in getirdiğini reddetmeye elverişli değildi; Allah onların nereden çıktığını bildirdi ve onların {benim zikrimden bir şüphe içinde} olduklarını haber verdi. Yani onlarda ne ilim ne de açık bir delil vardır. Şüpheye düşüp onunla razı olduklarında, açık hak onlara geldiğinde ve kendi şüphelerinde direnmekte kesin olduklarında, hakkı savmak için bu sözleri söylediler; bunu kendi durumlarına dair bir delil üzerine değil, onların tarafından bir tür sataşma olarak yaptılar. Bilinmektedir ki, bu sıfatta olan kişi şüphe ve inat içinde konuşur; onun sözü kabul edilmez ve hakka en küçük bir zarar veremez; sadece sözü yüzünden ona kınama ve yergi yönelir. Bu yüzden Allah onları azapla tehdit etti ve şöyle buyurdu: {Hayır, onlar azabı henüz tatmadılar.} Yani: Bu sözleri söylediler ve bunlara cüret ettiler; çünkü dünyada rahat içinde yaşıyorlardı ve Allah'ın azabından hiçbir şey onlara isabet etmemişti. Eğer azabını tatmış olsalardı cüret etmezlerdi. {Yoksa senin Rabbinin, daima galip ve çok bağışlayıcı olan rahmetinin hazineleri onların yanında mı?} Dilediklerine verirler, dilediklerinden de alıkoyarlar; nitekim {Aramızdan ona mı Zikir indirildi?} dediler. Yani: Bu, Allah'ın fazlı ve rahmetidir; bu onların elinde değildir ki Allah'a karşı ellerini sıkı tutsunlar. {Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasında olanların mülkü onlar mı?} Dilediklerini yapmaya kadir olacak şekilde. {Öyleyse onlara ulaştıracak sebepler vasıtasıyla göğe çıksınlar,} böylece Allah'ın Rasûlü'nden rahmeti kessinler. Bu durumda nasıl konuşabilirler; oysa söyledikleri sözlerle Allah'ın yaratıkları içinde en aciz ve en zayıf olanlardır? Yoksa amaçları, batılı desteklemek ve hakkı yardımsız bırakmak için bir araya gelmek, toplanmak ve yardımlaşmak mı? Gerçekleşen de budur; zira bu maksat onlar için tamamlanmaz; aksine çabaları boşa çıkar ve orduları bozguna uğrar. Nitekim şöyle buyurdu: {Orada, topluluklardan bozguna uğratılmış bir ordudur.}