{وإن من شيعته لإبراهيم} ... kıssanın sonuna kadar. Yani: Nuh aleyhisselamın şiyasından ve onun peygamberlik, risalet, insanları Allah'a davet etme ve duaya icabet konusunda yolunda olan kimselerden biri İbrahim Halilullah aleyhisselamdır. {İzi cae rabbehu bi kalbin selim} Şirkten, şüphelerden ve hakkı tasavvur etmeyi ve ona göre amel etmeyi engelleyen şehvetlerden selim bir kalple (gelmişti). Kulun kalbi selim olduğunda her kötülükten korunur ve her hayra kavuşur. Onun selametinden biri de insanların aldatmasından ve hasetlerinden, ahlâkın diğer kötülüklerinden selim olmasıdır. Bu yüzden insanlara Allah adına nasihat etti ve babasıyla kavminden başladı, dedi ki: {İz kale li ebihi ve kavmihi ma ta'budun} Bu, inkâr anlamında bir istifhamdır ve onları delille bağlamaktır. {E innen ifken aliheten dune'llahi turîdun} Yani: Allah'tan başka, ilah olmayan, ibadete layık olmayan yalan ilâhları mı ibadet ediyorsunuz? Onun yanında başkasını ibadet ettiğinizde, Rabbu'l-âlemin size ne yapacağını ne sanıyorsunuz? Bu, şirklerinde ısrar etmeleri halinde onlara cezayla korkutmadır. Rabbu'l-âlemin hakkında, onlara ortaklar ve denkler edinecek kadar hangi noksanlığı zannettiniz? İbrahim aleyhisselam putlarını kırmak ve bunu başarmak istedi. Onların bir bayramlarına gittikleri bir gafil anı fırsat bilip, onlarla birlikte çıktı. {Fe nazara nazrat fi'n-nucûm * Fe kale innî sekîm} Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: "İbrahim aleyhisselam üç yalandan başka yalan söylemedi: {İnnî sekîm} sözü, {Bel feâlehu kebîruhum hâzâ} [Enbiyâ: 36] sözü ve eşi hakkında söylediği 'O benim kardeşimdir' sözü." Maksat şu ki, onlardan geri kaldı ki putlarına hile yapma fırsatı bulsun. {Fe} bu sebeple {tevellav anhu müdbirîn} onlar ondan arkalarını dönüp gittiler. Fırsatı bulunca, {Fe râğa ilâ âlihetihim} yani gizlice ve kurnazca hızla onlara yöneldi. {Fe kale} onlarla alay ederek dedi ki: {Elâ te'kulûn * Mâ lekum lâ tentikûn} Yani: Yiyebilen ya da konuşabilen hayvanlardan daha aşağı olan bunlara nasıl ibadet etmek yakışır? Bunlar yemez ve konuşmaz cansız şeylerdir. {Fe râğa aleyhim darbeen bi'l-yemîn} Yani: Kuvvet ve çevikliğiyle onlara vurmaya başladı, öyle ki onları parça parça etti. Yalnız onların büyüğünü bıraktı, belki ona dönerler diye. {Fe akbelû ileyhi yezifûn} Yani: Hızla ve telaşla koştular, onunla kavga etmek istediler. Araştırıp şöyle dediler: {Men fe'ale hâzâ bi âlihetinâ innehu le mine'z-zâlimîn} [Enbiyâ: 59] Onlara şöyle denildi: {Semi'nâ fetâ yezkuruhum yukalü lehu İbrâhîm} [Enbiyâ: 60] yani: Onları anan, adına İbrahim denilen bir genç işittik. Şöyle diyordu: {Ve tâllâhi le ekîdenne esnâmekum ba'de en tevellev müdbirîn} [Enbiyâ: 57] yani: Vallahi, arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka tuzak kuracağım. Onu azarlayıp kınadılar. O da dedi ki: {Kale bel feâlehu kebîruhum hâzâ fes'elûhum in kânû yentikûn * Fe rece'û ilâ enfusihim fe kâlû innekum entumu'z-zâlimûn * Summe nukisû alâ rü'usihim lekad alimte mâ hâüleyi yentikûn * Kale e fe ta'budûne min dûni'llâhi mâ lâ yenfeukum şey'en ve lâ yedurrukum} [Enbiyâ: 63-66] ayeti. Buradaki {Kale} ifadesi: {E ta'budûne mâ tenhitûn} yani: Kendi ellerinizle yonttuğunuz ve yaptığınız şeylere mi tapıyorsunuz? Sizi yaratan ve yaptıklarınızı yaratan Allah'ı bırakıp, onlara nasıl ibadet edersiniz? {Kâlû ibnû lehu bunyânen} yani: Yüksek ve yükseltilmiş bir bina yapın, içine ateş yakın dediler. {Fe elkavhu fi'l-cahîm} İbrahim'in putlarını kırmasına karşılık onu cehenneme attılar. {Fe erâdû bihi keydâen} Onu en çirkin şekilde öldürmek istediler. {Fe cealnâhumü'l-esfelîn} Allah onların hilesini kendi boyunlarına geri çevirdi ve ateşi İbrahim'e serin ve selamet kıldı. Onlar bu işi ona yapınca ve ona karşı delili kurup mazeretini ortaya koyunca {Kale innî zâhibun ilâ Rabbî} yani: Rabbime hicret edeceğim, mübarek topraklara, Şam diyarına yöneleceğim. {Seyehdîn} bana dinim ve dünyam için hayırlı olanı gösterecek. Başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {Ve e'tezilükum ve mâ ted'ûne min dûni'llâhi ve ed'û Rabbî aséâ en lâ ekûne bi-diâi Rabbî şakiyyâ} [Meryem: 48]. {Rabbi heb lî} bana öyle bir evlat ver ki {mine's-sâlihîn} salihlerden olsun. Bu, kavminden ümidini kesip onlarda bir hayır görmediğinde gerçekleşti. Allah'a, hayatında ve ölümünden sonra Allah'ın onunla insanlara fayda vereceği salih bir oğlan vermesi için dua etti. Allah duasını kabul etti ve buyurdu ki: {Fe beşşernâhu bi-gulâmin halîm} Bu, şüphesiz İsmail aleyhisselamdır; çünkü onun ardından gelen müjde İshak hakkındadır; Allah'ın İshak'a verdiği müjdede şöyle buyurulmuştur: {Fe beşşernâhâ bi-İshâk ve min verâi İshâk Ya'kûb} [Hûd: 71]. Bu da gösterir ki İshak, kurban edilen (zebih) değildir. Allah, İsmail aleyhisselamı halim olmakla nitelemiştir; bu da sabrı, güzel ahlâkı, geniş gönüllülüğü ve kötülük edene affı içerir. {Fe lemmâ belega} o çocuk {meaha's-saya} onunla birlikte koşacak çağa erişince, yani onunla birlikte çalışabilecek yaşa gelince ve genellikle anne babasının en çok sevdiği yaşa ulaşınca, zahmeti geçmiş ve faydası başlamışken, İbrahim aleyhisselam ona dedi ki: {İnnî era fi'l-menâmi enneni ezbehuk} Yani: Uykuda rüyamda seni kesmekle emrolunduğumu gördüm. Peygamberlerin rüyası vahiydir. {Fe'nzur mâ zâ terâ} Allah'ın emrinin mutlaka yerine getirilmesi gerekir, ne düşünüyorsun? dedi. İsmail, sabreden, sevabını bekleyen, Rabbinden razı olan ve babasına iyilik eden biri olarak dedi ki: {Yâ ebeti'f'al mâ tü'mer} yani: Allah'ın sana emrettiğini yap. {Setecidunî in şâ'allâhu mine's-sâbirîn} Babasına, nefsini sabra hazırladığını bildirdi ve bunu Allah'ın dilemesine bağladı, çünkü Allah'ın dilemesi olmadan hiçbir şey olmaz. {Fe lemmâ eslemâ} yani İbrahim ile oğlu İsmail teslim olunca; İbrahim oğlunu, yüreğinin meyvesini, Rabbinin emrine uymak ve O'nun azabından korkmak için kesmeye kararlı oldu. Oğul da nefsini sabra hazırlamış, Rabbinin itaatinde ve babasının rızasında bu işi kolaylaştırmıştı. {Ve tellehu li'l-cebîn} yani İbrahim, İsmail'i alnı üzerine yatırdı ki onu yatırıp kessin; kesim anında yüzüne bakmamak için yüzüstü yatırdı. {Ve nâdeynâhu} o sarsıcı halde, şaşırtıcı bir durumda: {En yâ İbrâhîm * Kad saddaktü'r-rü'yâ} yani: Emrolunduğun şeyi yerine getirdin; nefsini buna hazırladın ve her sebebi yaptın, geriye sadece boğazına bıçak çekmek kalmıştı. {İnnâ kezâlike neczi'l-muhsinîn} Ibadetimizde iyilik yapan, rızamızı nefislerinin arzularına önceleyenlere böyle karşılık veririz. {İnne hâzâ} İbrahim aleyhisselamı imtihan ettiğimiz bu {lehuve'l-belâu'l-mübîn} yani açık olan bir belâdır; bununla İbrahim'in safiyeti ve Rabbine olan tam sevgisi ve halilliği ortaya çıktı. Çünkü Allah İsmail'i İbrahim'e bağışlayınca ona şiddetli bir sevgi duydu; o Rahmân'ın halilidir ve halillik en yüksek sevgi türüdür, ortaklığı kabul etmez ve kalbin bütün parçalarının sevgiliye bağlanmasını gerektirir. Kalbinin bir parçası oğlu İsmail'e bağlanınca, Allah sevgisini halis kılmak ve halilliğini denemek istedi; sevgisini sevgiliye karıştıran kişiyi kesmesini emretti. İbrahim Allah'ın sevgisini önceleyip nefsinin arzusuna tercih edince ve onu kesmeye kararlı olunca, kalpteki karıştırıcı şey ortadan kalkınca, kesmenin artık faydası kalmadı. Bunun için buyurdu ki: {İnne hâzâ lehuve'l-belâu'l-mübîn * Ve fedeynâhu bi-zibhın azîm} yani: Onun yerine büyük bir koç kurban edildi, İbrahim onu kesti. Bu kurban büyüktü; çünkü İsmail'in fidyesi idi, yüce ibadetlerden biriydi ve kıyamete kadar kurban ve sünnet oldu. {Ve tereknâ aleyhi fi'l-âhirîn * Selâmun alâ İbrâhîm} Yani: Ona, öncekilerde olduğu gibi, sonrakilerde de doğru bir övgü bıraktık. İbrahim'den sonraki her zaman onu sevilen, saygı gösterilen ve övülen biri olarak anar. {Selâmun alâ İbrâhîm} yani ona selam ve tahiyyesi vardır; tıpkı {Kulu'l-hamdu lillâhi ve selâmun alâ ibâdihi'l-lezîne's-tafâ} [Neml: 59] ayetinde olduğu gibi. {Kezâlike necziy'l-muhsinîn} Allah'a ibadette ve kullarına muamelede iyilik edenlere böyle karşılık veririz: Onların sıkıntılarını giderir, sonlarını güzel ve övgüye layık kılarız. {İnnehu min ibâdinâ'l-mü'minîn} Allah'ın iman etmeyi emrettiği şeylere iman edenlerdendir; imanı yakîn derecesine ulaşmış olanlardandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Ve kezâlike nurî İbrâhîme melekûte's-semâvâti ve'l-ard ve li-yekûne mine'l-mûkinîn} [En'âm: 75]. [Ensâm: 75]. { Ve onu İshak ile bir peygamber olarak müjdeledik, o salihlerdendir }. Bu, İshak'a verilen ikinci müjdedir; İshak'ın arkasından Yakub da gelecektir. Böylece onun varlığı, devamlılığı, soyunun var olacağı ve onun salihlerden bir peygamber olacağı müjdelenmiştir. Dolayısıyla bu, birden fazla müjdedir. { Onu ve İshak'ı da bereketlendirdik }, yani onlara bereket indirdik. Bereket, ilimlerinde, amellerinde ve soylarında artış ve çoğalmadır. Allah, bu iki kişinin soyundan üç büyük ümmet yaydı: İsmail'in soyundan gelen Arap ümmeti, İsrailoğulları ümmeti ve İshak'ın soyundan gelen Rum ümmeti. { Onların soyundan iyi davranan da vardır, kendisine apaçık zulmeden de }, yani onların arasında salih olan da vardır, kötü olan da; adil olan da vardır, küfrü ve şirkiyle zulmü belli olan da. Bunun, bir yanlış anlamayı önleme amacıyla söylendiği de olabilir. Çünkü { Onu ve İshak'ı da bereketlendirdik } denildiğinde, soylarında bereket bulunduğu anlaşılır; bereketin tam olması için soyun tamamının iyi olması gerektiği düşünülebilir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların arasında hem iyi davranan hem de zulmeden bulunduğunu bildirmiştir. Allah en iyisini bilir.