البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة يس · الآية ٨٣

﴿فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾

Fa subhânal lazî biyadihî malakûtu kulli şai-inv-va ilaihi turca’ûn

“Her şeyin hükümranlığı elinde olan ve sizin de kendisine döneceğiniz Allah münezzehtir”

Ya-Sin 36:83 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Bu kerime âyetlerde, ölümden sonra dirilişi inkâr edenlerin şüphesi zikredilmekte ve bu şüphenin en kâmil, en güzel ve en açık cevabı verilmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {İnsan görmedi mi ki} Dirilişi inkâr eden ve onda şüphe eden insan, onun vuku bulduğuna tam bir kesinlik veren bir olayı görmedi mi? Bu olay, insanın ilk yaratılışıdır. {Bir nutfeden} onu çeşitli safhalardan geçirir, yavaş yavaş büyütür; nihayet yaşlanır, aklı kemale erer ve düzene girer. {Sonra o, apaçık bir hasım oluverir.} İlk yaratılışı bir nutfeden iken bu iki hâl arasındaki farka bakılsın ve bilinsin ki, insanı yokluktan var eden Allah, dağılıp parçalandıktan sonra onu iade etmeye elbette daha da kadirdir. {Bize bir misal de getirdi} Hiç kimsenin getirmemesi gereken bir misal: Yaratıcının kudretini yaratılmışın kudretine kıyaslamak ve yaratılmışın kudretine uzak görünen şeyin Yaratıcının kudretine de uzak olduğunu düşünmek. Bu misali şu söz açıklar: {Çürümüş kemikleri kim diriltecek, dedi} O insan şöyle der: Onları, çürüyüp dağıldıktan sonra kim diriltebilir? Bu, inkâr anlamında bir soru olup, kimsenin onları diriltemeyeceğini ifade eder. Şüphenin ve misalin özü budur: Bu iş, insan kudretinin alıştığı çerçeveye göre son derece uzak görünmektedir. Bu sözü söyleyen insanın bu sözü, yaratılışını unutmasından kaynaklanan bir gafletidir. Eğer kendi yaratılışına, bir zamanlar hiçbir şey olmadığı hâlde var olduğu gerçeğine dikkat etseydi, bu misali getirmezdi. Allah Teâlâ bu uzak görme şüphesine, kâfi ve yeterli bir cevapla karşılık vererek buyurur: {De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek.} Bu, yalnızca tasavvur edildiğinde bile, ilk defa yaratanın ikinci defa iade etmeye kadir olduğunu, hiçbir şüphe bırakmayacak kesinlikte bilmeyi sağlar; kudret açısından bu iş daha kolaydır. {Ve O, her türlü yaratmayı bilendir.} Bu, Allah'ın sıfatlarından ikinci bir delildir: Allah'ın ilmi, bütün mahlûkatını bütün hâllerinde ve bütün zamanlarda kuşatmıştır. Yer, ölülerin bedenlerinden ne eksilttiğini ve neyi bıraktığını bilir; gaybı ve şahadeti bilir. Kul bu büyük ilmi kabul ettiğinde, Allah'ın ölüleri kabirlerinden diriltmesinin bundan çok daha büyük ve yüce olduğunu anlar. Sonra üçüncü bir delil zikredilir: {O ki, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkarmıştır; işte siz ondan tutuşturuyorsunuz.} Nemliliğin en yüksek derecede olduğu yeşil ağaçtan, birbirine zıt ve birbirinden çok farklı olan kuru ateşi çıkardığına göre, ölüleri kabirlerinden çıkarması da bunun gibidir. Sonra dördüncü bir delil getirir: {Gökleri ve yeri, genişliği ve büyüklüğüyle yaratan, onların benzerlerini yaratmaya kadir değil midir?} Yani onları, bizzat kendileri olarak iade etmeye. {Evet} Elbette kadirdir; çünkü gökleri ve yeri yaratmak, insanları yaratmaktan daha büyüktür. {O, her şeyi yaratandır, bilendir.} Bu beşinci delildir: Allah Teâlâ, yaratandır; önceki ve sonraki, küçük ve büyük bütün mahlûkat O'nun yaratışının ve kudretinin eserleridir ve O'nun yaratmayı dilediği hiçbir mahlûk O'na karşı koyamaz. Ölüleri iade etmesi, yaratışının eserlerinden yalnızca bir fertdir. Bu yüzdendir ki buyurur: {O'nun bir şeyi dilediğinde emri, ona sadece "Ol!" demesidir, o da hemen oluverir.} Şart bağlamında gelen nekre, her şeyi kapsar. Yani hiçbir engelle karşılaşmadan, hemen gerçekleşir. {Her şeyin hükümranlığı elinde olan Allah'ı tenzih ederim.} Bu altıncı delildir: Allah Teâlâ, her şeyin sahibi ve mâlikidir; yukarıdaki ve aşağıdaki âlemde bulunan her şey O'nun mülküdür, O'nun boyun eğmiş ve tedbir edilmiş kullarıdır; onlar üzerinde kaderi hükümleri, şer'i hükümleri ve cezâ hükümleri ile tasarruf eder. Onları öldükten sonra yeniden diriltmesi, cezâ hükmünü onlar hakkında yerine getirmek için, mülkünün tamamlanmasındandır. Bu yüzden buyurur: {Ve O'na döndürüleceksiniz.} Bunda hiçbir kuşku ve tereddüt yoktur; zira bu konuda kesin deliller ve parlak kanıtlar birbirini takip etmektedir. Kelamında hidayet, şifa ve nur kılan Allah'ın şanı yücedir.

Arapça metin

هذه الآيات الكريمات، فيها [ذكر] شبهة منكري البعث، والجواب عنها بأتم جواب وأحسنه وأوضحه، فقال تعالى: { أولم ير الإنسان } المنكر للبعث و الشاك فيه، أمرا يفيده اليقين التام بوقوعه، وهو ابتداء خلقه { من نطفة } ثم تنقله في الأطوار شيئا فشيئا، حتى كبر وشب، وتم عقله واستتب، { فإذا هو خصيم مبين } بعد أن كان ابتداء خلقه من نطفة، فلينظر التفاوت بين هاتين الحالتين، وليعلم أن الذي أنشأه من العدم، قادر على أن يعيده بعد ما تفرق وتمزق، من باب أولى. { وضرب لنا مثلا } لا ينبغي لأحد أن يضربه، وهو قياس قدرة الخالق بقدرة المخلوق، وأن الأمر المستبعد على قدرة المخلوق مستبعد على قدرة الخالق. فسر هذا المثل [بقوله]: { قال } ذلك الإنسان { من يحيي العظام وهي رميم } أي: هل أحد يحييها؟ استفهام إنكار، أي: لا أحد يحييها بعد ما بليت وتلاشت. هذا وجه الشبهة والمثل، وهو أن هذا أمر في غاية البعد على ما يعهد من قدرة البشر، وهذا القول الذي صدر من هذا الإنسان غفلة منه، ونسيان لابتداء خلقه، فلو فطن لخلقه بعد أن لم يكن شيئا مذكورا فوجد عيانا، لم يضرب هذا المثل. فأجاب تعالى عن هذا الاستبعاد بجواب شاف كاف، فقال: { قل يحييها الذي أنشأهآ أول مرة } وهذا بمجرد تصوره، يعلم به علما يقينا لا شبهة فيه، أن الذي أنشأها أول مرة قادر على الإعادة ثاني مرة، وهو أهون على القدرة إذا تصوره المتصور، { وهو بكل خلق عليم }. هذا أيضا دليل ثان من صفات الله تعالى، وهو أن علمه تعالى محيط بجميع مخلوقاته في جميع أحوالها، في جميع الأوقات، ويعلم ما تنقص الأرض من أجساد الأموات وما يبقى، ويعلم الغيب والشهادة، فإذا أقر العبد بهذا العلم العظيم، علم أنه أعظم وأجل من إحياء الله الموتى من قبورهم. ثم ذكر دليلا ثالثا { الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذآ أنتم منه توقدون } فإذا أخرج [النار] اليابسة من الشجر الأخضر، الذي هو في غاية الرطوبة، مع تضادهما …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

… {بلى وهو الخلاق العليم إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون} أي: يأمر بالشيء أمرا واحدا، لا يحتاج إلى تكرار: إذا ما أراد الله أمرا فإنما %~% يقول له "كن" قولة فيكون (1) وقال (2) الإمام أحمد: حدثنا ابن نمير، حدثنا موسى بن المسيب، عن شهر، عن عبد الرحمن بن غنم، عن أبي ذر، رضي الله عنه، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: "إن الله يقول: يا عبادي، كلكم مذنب إلا من عافيت، فاستغفروني أغفر لكم. وكلكم فقير إلا من أغنيت، إني جواد ماجد واجد أفعل ما أشاء، عطائي كلام، وعذابي كلام، إذا أردت شيئا فإنما أقول له كن فيكون". (3) وقوله: {فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء وإليه ترجعون} أي: تنزيه وتقديس وتبرئة من السوء للحي القيوم، الذي بيده مقاليد السموات والأرض، وإليه يرجع الأمر كله، وله الخلق والأمر، وإليه ترجع العباد يوم القيامة، فيجازي كل عامل بعمله، وهو العادل المتفضل. ومعنى قوله: {فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء} كقوله عز وجل: {قل من بيده ملكوت كل شيء} [المؤمنون: 88] ، (4) وكقوله تعالى: {تبارك الذي بيده الملك} [الملك: 1] ، فالملك والملكوت واحد في المعنى، كرحمة ورحموت، ورهبة ورهبوت، وجبر وجبروت. ومن الناس من زعم أن الملك هو عالم الأجساد (5) والملكوت هو عالم الأرواح، والأول هو الصحيح، وهو الذي عليه الجمهور من المفسرين وغيرهم. قال (6) الإمام أحمد: حدثنا حماد، عن عبد الملك بن عمير، حدثني ابن عم لحذيفة، عن حذيفة -وهو ابن اليمان-رضي الله عنه، قال: قمت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم ذات ليلة، فقرأ السبع الطول (7) في سبع ركعات، وكان إذا رفع رأسه من الركوع قال: "سمع الله لمن حمده". ثم قال: "الحمد لذي (8) ذي الملكوت والجبروت والكبرياء والعظمة" وكان ركوعه مثل قيامه، وسجوده مثل ركوعه، فأنصرف وقد كادت تنكسر رجلاي. (9) وقد روى أبو داود، والترمذي في الشمائل، والنسائي، من حديث شعبة، عن عمرو بن مرة، …

Kitapta devam et ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

[يس: 82]

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ١٩/٤٩٠) ↗

التحرير والتنوير

وقرأ الجمهور فيكون مرفوعا على تقدير: أن يقول له كن فهو يكون. وقرأه ابن عامر والكسائي بالنصب عطفا على يقول المنصوب. [83] فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء وإليه ترجعون (83) الفاء فصيحة، أي إذا ظهر كل ما سمعتم من الدلائل على عظيم قدرة الله وتفرده بالإلهية وأنه يعيدكم بعد الموت فينشأ تنزيهه عن أقوالهم في شأنه المفضية إلى نقص عظمته لأن بيده الملك الأتم لكل موجود. والملكوت: مبالغة في الملك (بكسر الميم) فإن مادة فعلوت وردت بقلة في اللغة العربية. من ذلك قولهم: رهبوت ورحموت، ومن أقوالهم الشبيهة بالأمثال «رهبوت خير من رحموت» أي لأن يرهبك الناس خير من أن يرحموك، أي لأن تكون عزيزا يخشى بأسك خير من أن تكون هينا يرق لك الناس، وتقدم عند قوله تعالى: وكذلك نري إبراهيم ملكوت السماوات والأرض في سورة الأنعام [75] . وجملة وإليه ترجعون عطف على جملة التسبيح عطف الخبر على الإنشاء فهو مما شملته الفصيحة. والمعنى: قد اتضح أنكم صائرون إليه غير خارجين من قبضة ملكه وذلك بإعادة خلقكم بعد الموت. وتقديم إليه على ترجعون للاهتمام ورعاية الفاصلة لأنهم لم يكونوا يزعمون أن ثمة رجعة إلى غيره ولكنهم ينكرون المعاد من أصله.

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٢٣/٨٠) ↗