البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة يس · الآية ٨١

﴿أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَىٰ أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ ۚ بَلَىٰ وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ﴾

Ava laisal lazî halakas samâvâti val arda bikâdirin ’alâ ai-yahluka mislahum balâ va huval hallâkul ’alîm

“Gökleri ve yeri yaratan, kendilerinin benzerini yaratmaya kadir olmaz mı? Elbette olur; çünkü O, yaratan ve bilendir”

Ya-Sin 36:81 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Bu kerime âyetlerde, ölümden sonra dirilişi inkâr edenlerin şüphesi zikredilmekte ve bu şüphenin en kâmil, en güzel ve en açık cevabı verilmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {İnsan görmedi mi ki} Dirilişi inkâr eden ve onda şüphe eden insan, onun vuku bulduğuna tam bir kesinlik veren bir olayı görmedi mi? Bu olay, insanın ilk yaratılışıdır. {Bir nutfeden} onu çeşitli safhalardan geçirir, yavaş yavaş büyütür; nihayet yaşlanır, aklı kemale erer ve düzene girer. {Sonra o, apaçık bir hasım oluverir.} İlk yaratılışı bir nutfeden iken bu iki hâl arasındaki farka bakılsın ve bilinsin ki, insanı yokluktan var eden Allah, dağılıp parçalandıktan sonra onu iade etmeye elbette daha da kadirdir. {Bize bir misal de getirdi} Hiç kimsenin getirmemesi gereken bir misal: Yaratıcının kudretini yaratılmışın kudretine kıyaslamak ve yaratılmışın kudretine uzak görünen şeyin Yaratıcının kudretine de uzak olduğunu düşünmek. Bu misali şu söz açıklar: {Çürümüş kemikleri kim diriltecek, dedi} O insan şöyle der: Onları, çürüyüp dağıldıktan sonra kim diriltebilir? Bu, inkâr anlamında bir soru olup, kimsenin onları diriltemeyeceğini ifade eder. Şüphenin ve misalin özü budur: Bu iş, insan kudretinin alıştığı çerçeveye göre son derece uzak görünmektedir. Bu sözü söyleyen insanın bu sözü, yaratılışını unutmasından kaynaklanan bir gafletidir. Eğer kendi yaratılışına, bir zamanlar hiçbir şey olmadığı hâlde var olduğu gerçeğine dikkat etseydi, bu misali getirmezdi. Allah Teâlâ bu uzak görme şüphesine, kâfi ve yeterli bir cevapla karşılık vererek buyurur: {De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek.} Bu, yalnızca tasavvur edildiğinde bile, ilk defa yaratanın ikinci defa iade etmeye kadir olduğunu, hiçbir şüphe bırakmayacak kesinlikte bilmeyi sağlar; kudret açısından bu iş daha kolaydır. {Ve O, her türlü yaratmayı bilendir.} Bu, Allah'ın sıfatlarından ikinci bir delildir: Allah'ın ilmi, bütün mahlûkatını bütün hâllerinde ve bütün zamanlarda kuşatmıştır. Yer, ölülerin bedenlerinden ne eksilttiğini ve neyi bıraktığını bilir; gaybı ve şahadeti bilir. Kul bu büyük ilmi kabul ettiğinde, Allah'ın ölüleri kabirlerinden diriltmesinin bundan çok daha büyük ve yüce olduğunu anlar. Sonra üçüncü bir delil zikredilir: {O ki, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkarmıştır; işte siz ondan tutuşturuyorsunuz.} Nemliliğin en yüksek derecede olduğu yeşil ağaçtan, birbirine zıt ve birbirinden çok farklı olan kuru ateşi çıkardığına göre, ölüleri kabirlerinden çıkarması da bunun gibidir. Sonra dördüncü bir delil getirir: {Gökleri ve yeri, genişliği ve büyüklüğüyle yaratan, onların benzerlerini yaratmaya kadir değil midir?} Yani onları, bizzat kendileri olarak iade etmeye. {Evet} Elbette kadirdir; çünkü gökleri ve yeri yaratmak, insanları yaratmaktan daha büyüktür. {O, her şeyi yaratandır, bilendir.} Bu beşinci delildir: Allah Teâlâ, yaratandır; önceki ve sonraki, küçük ve büyük bütün mahlûkat O'nun yaratışının ve kudretinin eserleridir ve O'nun yaratmayı dilediği hiçbir mahlûk O'na karşı koyamaz. Ölüleri iade etmesi, yaratışının eserlerinden yalnızca bir fertdir. Bu yüzdendir ki buyurur: {O'nun bir şeyi dilediğinde emri, ona sadece "Ol!" demesidir, o da hemen oluverir.} Şart bağlamında gelen nekre, her şeyi kapsar. Yani hiçbir engelle karşılaşmadan, hemen gerçekleşir. {Her şeyin hükümranlığı elinde olan Allah'ı tenzih ederim.} Bu altıncı delildir: Allah Teâlâ, her şeyin sahibi ve mâlikidir; yukarıdaki ve aşağıdaki âlemde bulunan her şey O'nun mülküdür, O'nun boyun eğmiş ve tedbir edilmiş kullarıdır; onlar üzerinde kaderi hükümleri, şer'i hükümleri ve cezâ hükümleri ile tasarruf eder. Onları öldükten sonra yeniden diriltmesi, cezâ hükmünü onlar hakkında yerine getirmek için, mülkünün tamamlanmasındandır. Bu yüzden buyurur: {Ve O'na döndürüleceksiniz.} Bunda hiçbir kuşku ve tereddüt yoktur; zira bu konuda kesin deliller ve parlak kanıtlar birbirini takip etmektedir. Kelamında hidayet, şifa ve nur kılan Allah'ın şanı yücedir.

Arapça metin

هذه الآيات الكريمات، فيها [ذكر] شبهة منكري البعث، والجواب عنها بأتم جواب وأحسنه وأوضحه، فقال تعالى: { أولم ير الإنسان } المنكر للبعث و الشاك فيه، أمرا يفيده اليقين التام بوقوعه، وهو ابتداء خلقه { من نطفة } ثم تنقله في الأطوار شيئا فشيئا، حتى كبر وشب، وتم عقله واستتب، { فإذا هو خصيم مبين } بعد أن كان ابتداء خلقه من نطفة، فلينظر التفاوت بين هاتين الحالتين، وليعلم أن الذي أنشأه من العدم، قادر على أن يعيده بعد ما تفرق وتمزق، من باب أولى. { وضرب لنا مثلا } لا ينبغي لأحد أن يضربه، وهو قياس قدرة الخالق بقدرة المخلوق، وأن الأمر المستبعد على قدرة المخلوق مستبعد على قدرة الخالق. فسر هذا المثل [بقوله]: { قال } ذلك الإنسان { من يحيي العظام وهي رميم } أي: هل أحد يحييها؟ استفهام إنكار، أي: لا أحد يحييها بعد ما بليت وتلاشت. هذا وجه الشبهة والمثل، وهو أن هذا أمر في غاية البعد على ما يعهد من قدرة البشر، وهذا القول الذي صدر من هذا الإنسان غفلة منه، ونسيان لابتداء خلقه، فلو فطن لخلقه بعد أن لم يكن شيئا مذكورا فوجد عيانا، لم يضرب هذا المثل. فأجاب تعالى عن هذا الاستبعاد بجواب شاف كاف، فقال: { قل يحييها الذي أنشأهآ أول مرة } وهذا بمجرد تصوره، يعلم به علما يقينا لا شبهة فيه، أن الذي أنشأها أول مرة قادر على الإعادة ثاني مرة، وهو أهون على القدرة إذا تصوره المتصور، { وهو بكل خلق عليم }. هذا أيضا دليل ثان من صفات الله تعالى، وهو أن علمه تعالى محيط بجميع مخلوقاته في جميع أحوالها، في جميع الأوقات، ويعلم ما تنقص الأرض من أجساد الأموات وما يبقى، ويعلم الغيب والشهادة، فإذا أقر العبد بهذا العلم العظيم، علم أنه أعظم وأجل من إحياء الله الموتى من قبورهم. ثم ذكر دليلا ثالثا { الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذآ أنتم منه توقدون } فإذا أخرج [النار] اليابسة من الشجر الأخضر، الذي هو في غاية الرطوبة، مع تضادهما …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

… والحركات المختلفات، والآيات الباهرات، وهذه الأرض بما فيها من مهاد ووهاد وأوتاد، وبراري وصحاري وقفار، وبحار وأشجار، ونبات وحيوان، على اختلاف أصنافها ومنافعها، وأشكالها وألوانها؛ {أولم يروا أن الله الذي خلق السماوات والأرض ولم يعي بخلقهن بقادر على أن يحيي الموتى بلى إنه على كل شيء قدير} [الأحقاف: 33] ، وقال تعالى: {أولم ير الإنسان (1) أنا خلقناه من نطفة فإذا هو خصيم مبين وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحيي العظام وهي رميم قل يحييها الذي أنشأها أول مرة وهو بكل خلق عليم الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون أوليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم بلى وهو الخلاق العليم إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء وإليه ترجعون} [يس: 77 -83] . وقوله: {إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد وما ذلك على الله بعزيز} أي: بعظيم ولا ممتنع، بل هو سهل عليه إذا خالفتم أمره، أن يذهبكم ويأتي بآخرين على غير صفتكم، كما قال تعالى: {يا أيها الناس أنتم الفقراء إلى الله والله هو الغني الحميد إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد وما ذلك على الله

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير) (ابن كثير، ت ٧٧٤هـ: ٤/٤٨٧) ↗

التحرير والتنوير

81] أوليس الذي خلق السماوات والأرض بقادر على أن يخلق مثلهم بلى وهو الخلاق العليم (81) عطف هذا التقرير على الاحتجاجات المتقدمة على الإنسان المعني من قوله تعالى: أولم ير الإنسان أنا خلقناه من نطفة [يس: 77] ، وذلك أنه لما تبين الاستدلال بخلق أشياء على إمكان خلق أمثالها ارتقي في هذه الآية إلى الاستدلال بخلق مخلوقات عظيمة على إمكان خلق ما دونها. وجيء في هذا الدليل بطريقة التقرير الذي دل عليه الاستفهام التقريري لأن هذا الدليل لوضوحه لا يسع المقر إلا الإقرار به فإن البديهة قاضية بأن من خلق السماوات والأرض هو على خلق ناس بعد الموت أقدر. وإنما وجه التقرير إلى نفي المقرر بثبوته توسعة على المقرر إن أراد إنكارا مع تحقق أنه لا يسعه الإنكار فيكون إقراره بعد توجيه التقرير إليه على نفي المقصود، شاهدا على أنه لا يستطيع إلا أن يقر، وأمثال هذا الاستفهام التقريري كثيرة. وقرأ الجمهور بقادر بالباء الموحدة وبألف بعد القاف وجر الاسم بالباء المزيدة في النفي لتأكيده. وقرأه رويس عن يعقوب بتحتية بصيغة المضارع يقدر. ولكون ذلك كذلك عقب التقرير بجواب عن المقرر بكلمة بلى التي هي لنقض النفي، أي بلى هو قادر على أن يخلق مثلهم. وضمير مثلهم عائد إلى الإنسان في قوله: أولم ير الإنسان [يس: 77] على تأويله بالناس سواء كان المراد بالإنسان في قوله: أولم ير الإنسان أنا خلقناه من نطفة [يس: 77] شخصا معينا أم غير شخص، فالمقصود هو وأمثاله من المشايعين له على اعتقاده وهم المشركون بمكة، أي قادر على أن يخلق أمثالهم، أي أجسادا على صورهم وشبههم لأن الأجسام المخلوقة للبعث هي أمثال الناس الذين كانوا في الدنيا مركبين من أجزائهم فإن إعادة الخلق لا يلزم أن تكون بجمع متفرق الأجسام بل يجوز كونها عن عدمها، ولعل ذلك كيفيات، فالأموات الباقية أجسادها تبث فيها الحياة، والأموات الذين تفرقت أوصالهم وتفسخت يعاد تصويرها، والأجساد

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٢٣/٧٨) ↗