سورة يس · الآية ٧٩
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Bu kerime âyetlerde, ölümden sonra dirilişi inkâr edenlerin şüphesi zikredilmekte ve bu şüphenin en kâmil, en güzel ve en açık cevabı verilmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {İnsan görmedi mi ki} Dirilişi inkâr eden ve onda şüphe eden insan, onun vuku bulduğuna tam bir kesinlik veren bir olayı görmedi mi? Bu olay, insanın ilk yaratılışıdır. {Bir nutfeden} onu çeşitli safhalardan geçirir, yavaş yavaş büyütür; nihayet yaşlanır, aklı kemale erer ve düzene girer. {Sonra o, apaçık bir hasım oluverir.} İlk yaratılışı bir nutfeden iken bu iki hâl arasındaki farka bakılsın ve bilinsin ki, insanı yokluktan var eden Allah, dağılıp parçalandıktan sonra onu iade etmeye elbette daha da kadirdir. {Bize bir misal de getirdi} Hiç kimsenin getirmemesi gereken bir misal: Yaratıcının kudretini yaratılmışın kudretine kıyaslamak ve yaratılmışın kudretine uzak görünen şeyin Yaratıcının kudretine de uzak olduğunu düşünmek. Bu misali şu söz açıklar: {Çürümüş kemikleri kim diriltecek, dedi} O insan şöyle der: Onları, çürüyüp dağıldıktan sonra kim diriltebilir? Bu, inkâr anlamında bir soru olup, kimsenin onları diriltemeyeceğini ifade eder. Şüphenin ve misalin özü budur: Bu iş, insan kudretinin alıştığı çerçeveye göre son derece uzak görünmektedir. Bu sözü söyleyen insanın bu sözü, yaratılışını unutmasından kaynaklanan bir gafletidir. Eğer kendi yaratılışına, bir zamanlar hiçbir şey olmadığı hâlde var olduğu gerçeğine dikkat etseydi, bu misali getirmezdi. Allah Teâlâ bu uzak görme şüphesine, kâfi ve yeterli bir cevapla karşılık vererek buyurur: {De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek.} Bu, yalnızca tasavvur edildiğinde bile, ilk defa yaratanın ikinci defa iade etmeye kadir olduğunu, hiçbir şüphe bırakmayacak kesinlikte bilmeyi sağlar; kudret açısından bu iş daha kolaydır. {Ve O, her türlü yaratmayı bilendir.} Bu, Allah'ın sıfatlarından ikinci bir delildir: Allah'ın ilmi, bütün mahlûkatını bütün hâllerinde ve bütün zamanlarda kuşatmıştır. Yer, ölülerin bedenlerinden ne eksilttiğini ve neyi bıraktığını bilir; gaybı ve şahadeti bilir. Kul bu büyük ilmi kabul ettiğinde, Allah'ın ölüleri kabirlerinden diriltmesinin bundan çok daha büyük ve yüce olduğunu anlar. Sonra üçüncü bir delil zikredilir: {O ki, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkarmıştır; işte siz ondan tutuşturuyorsunuz.} Nemliliğin en yüksek derecede olduğu yeşil ağaçtan, birbirine zıt ve birbirinden çok farklı olan kuru ateşi çıkardığına göre, ölüleri kabirlerinden çıkarması da bunun gibidir. Sonra dördüncü bir delil getirir: {Gökleri ve yeri, genişliği ve büyüklüğüyle yaratan, onların benzerlerini yaratmaya kadir değil midir?} Yani onları, bizzat kendileri olarak iade etmeye. {Evet} Elbette kadirdir; çünkü gökleri ve yeri yaratmak, insanları yaratmaktan daha büyüktür. {O, her şeyi yaratandır, bilendir.} Bu beşinci delildir: Allah Teâlâ, yaratandır; önceki ve sonraki, küçük ve büyük bütün mahlûkat O'nun yaratışının ve kudretinin eserleridir ve O'nun yaratmayı dilediği hiçbir mahlûk O'na karşı koyamaz. Ölüleri iade etmesi, yaratışının eserlerinden yalnızca bir fertdir. Bu yüzdendir ki buyurur: {O'nun bir şeyi dilediğinde emri, ona sadece "Ol!" demesidir, o da hemen oluverir.} Şart bağlamında gelen nekre, her şeyi kapsar. Yani hiçbir engelle karşılaşmadan, hemen gerçekleşir. {Her şeyin hükümranlığı elinde olan Allah'ı tenzih ederim.} Bu altıncı delildir: Allah Teâlâ, her şeyin sahibi ve mâlikidir; yukarıdaki ve aşağıdaki âlemde bulunan her şey O'nun mülküdür, O'nun boyun eğmiş ve tedbir edilmiş kullarıdır; onlar üzerinde kaderi hükümleri, şer'i hükümleri ve cezâ hükümleri ile tasarruf eder. Onları öldükten sonra yeniden diriltmesi, cezâ hükmünü onlar hakkında yerine getirmek için, mülkünün tamamlanmasındandır. Bu yüzden buyurur: {Ve O'na döndürüleceksiniz.} Bunda hiçbir kuşku ve tereddüt yoktur; zira bu konuda kesin deliller ve parlak kanıtlar birbirini takip etmektedir. Kelamında hidayet, şifa ve nur kılan Allah'ın şanı yücedir.
Arapça metin
هذه الآيات الكريمات، فيها [ذكر] شبهة منكري البعث، والجواب عنها بأتم جواب وأحسنه وأوضحه، فقال تعالى: { أولم ير الإنسان } المنكر للبعث و الشاك فيه، أمرا يفيده اليقين التام بوقوعه، وهو ابتداء خلقه { من نطفة } ثم تنقله في الأطوار شيئا فشيئا، حتى كبر وشب، وتم عقله واستتب، { فإذا هو خصيم مبين } بعد أن كان ابتداء خلقه من نطفة، فلينظر التفاوت بين هاتين الحالتين، وليعلم أن الذي أنشأه من العدم، قادر على أن يعيده بعد ما تفرق وتمزق، من باب أولى. { وضرب لنا مثلا } لا ينبغي لأحد أن يضربه، وهو قياس قدرة الخالق بقدرة المخلوق، وأن الأمر المستبعد على قدرة المخلوق مستبعد على قدرة الخالق. فسر هذا المثل [بقوله]: { قال } ذلك الإنسان { من يحيي العظام وهي رميم } أي: هل أحد يحييها؟ استفهام إنكار، أي: لا أحد يحييها بعد ما بليت وتلاشت. هذا وجه الشبهة والمثل، وهو أن هذا أمر في غاية البعد على ما يعهد من قدرة البشر، وهذا القول الذي صدر من هذا الإنسان غفلة منه، ونسيان لابتداء خلقه، فلو فطن لخلقه بعد أن لم يكن شيئا مذكورا فوجد عيانا، لم يضرب هذا المثل. فأجاب تعالى عن هذا الاستبعاد بجواب شاف كاف، فقال: { قل يحييها الذي أنشأهآ أول مرة } وهذا بمجرد تصوره، يعلم به علما يقينا لا شبهة فيه، أن الذي أنشأها أول مرة قادر على الإعادة ثاني مرة، وهو أهون على القدرة إذا تصوره المتصور، { وهو بكل خلق عليم }. هذا أيضا دليل ثان من صفات الله تعالى، وهو أن علمه تعالى محيط بجميع مخلوقاته في جميع أحوالها، في جميع الأوقات، ويعلم ما تنقص الأرض من أجساد الأموات وما يبقى، ويعلم الغيب والشهادة، فإذا أقر العبد بهذا العلم العظيم، علم أنه أعظم وأجل من إحياء الله الموتى من قبورهم. ثم ذكر دليلا ثالثا { الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذآ أنتم منه توقدون } فإذا أخرج [النار] اليابسة من الشجر الأخضر، الذي هو في غاية الرطوبة، مع تضادهما …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… الله تعالى: ابن آدم، أنى تعجزني وقد خلقتك من مثل هذه، حتى إذا سويتك وعدلتك، مشيت بين برديك وللأرض منك وئيد، فجمعت ومنعت، حتى إذا بلغت التراقي قلت: أتصدق وأنى أوان الصدقة؟ ". ورواه ابن ماجه عن أبي بكر بن أبي شيبة، عن يزيد بن هارون، عن جرير بن عثمان، به (6) . ولهذا قال: {وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحيي العظام وهي رميم} ؟ أي: استبعد إعادة الله تعالى -ذي القدرة العظيمة التي خلقت (7) السموات والأرض-للأجساد والعظام الرميمة، ونسي نفسه، وأن الله خلقه من العدم، فعلم من نفسه ما هو أعظم مما استبعده وأنكره وجحده؛ ولهذا قال تعالى: {قل يحييها الذي أنشأها أول مرة وهو بكل خلق عليم} أي: يعلم العظام في سائر أقطار الأرض وأرجائها، أين ذهبت، وأين تفرقت وتمزقت. قال (8) الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا أبو عوانة، عن عبد الملك بن عمير، عن ربعي قال: قال عقبة بن عمرو لحذيفة: ألا تحدثنا ما سمعت من رسول الله صلى الله عليه وسلم؟ فقال: سمعته يقول: "إن رجلا حضره الموت، فلما أيس من الحياة أوصى أهله: إذا أنا مت فاجمعوا لي حطبا كثيرا
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
وقرأ نافع يحزنك بضم الياء وكسر الزاي من أحزنه إذا أدخل عليه حزنا. وقرأه الباقون بفتح الياء وضم الزاي من حزنه بفتح الزاي بمعنى أحزنه وهما بمعنى واحد. وقدم الإسرار للاهتمام به لأنه أشد دلالة على إحاطة علم الله بأحوالهم، وذكر بعده الإعلان لأنه محل الخبر، وللدلالة على استيعاب علم الله تعالى بجزئيات الأمور وكلياتها. والوقف عند قوله: ولا يحزنك قولهم مع الابتداء بقوله: إنا نعلم أحسن من الوصل لأنه أوضح للمعنى، وليس بمتعين إذ لا يخطر ببال سامع أنهم يقولون: إن الله يعلم ما يسرون وما يعلنون، ولو قالوه لما كان مما يحزن النبيء صلى الله عليه وسلم فكيف ينهى عن الحزن منه. [77، 79] أولم ير الإنسان أنا خلقناه من نطفة فإذا هو خصيم مبين (77) وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحي العظام وهي رميم (78) قل يحييها الذي أنشأها أول مرة وهو بكل خلق عليم (79) لما أبطلت شبه المشركين في إشراكهم بعبادة الله وإحالتهم قدرته على البعث وتكذيبهم محمدا صلى الله عليه وسلم في إنبائه بذلك إبطالا كليا، عطف الكلام إلى جانب تسفيه أقوال جزئية لزعماء المكذبين بالبعث توبيخا لهم على وقاحتهم وكفرهم بنعمة ربهم وهم رجال من أهل مكة أحسب أنهم كانوا يموهون الدلائل ويزينون الجدال للناس ويأتون لهم بأقوال إقناعية جارية على وفق أفهام العامة، فقيل أريد ب الإنسان أبي بن خلف. وقيل أريد به العاصي بن وائل، وقيل أبو جهل، وفي ذلك روايات بأسانيد، ولعل ذلك تكرر مرات تولى كل واحد من هؤلاء بعضها. قالوا في الروايات: جاء أحد هؤلاء الثلاثة إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم في يده عظم إنسان رميم ففته وذراه في الريح وقال: يا محمد أتزعم أن الله يحيي هذا بعد ما أرم (أي بلي) فقال له النبيء صلى الله عليه وسلم: نعم يميتك الله ثم يحييك ثم يدخلك جهنم.