Allah Teâlâ, Hikmet sahibi Kur'an'a yemin etmektedir. Hikmet, her şeyi yerli yerine koymaktır: emir ve yasağı layık oldukları yere koymak, iyilik ve kötülüğün karşılığını da layık oldukları yere koymak. Dolayısıyla Allah'ın şer'î ve cezaî hükümlerinin tamamı en yüksek hikmeti içermektedir. Bu Kur'an'ın hikmetlerinden biri de hükmü ve onun hikmetini bir arada zikretmesidir; böylece akılları, hükmün ona bağlanmasını gerektiren münasebetlere ve vasıflara yöneltir. {Şüphesiz sen elbette gönderilmiş peygamberlerdensin} [Kur'an: "Şüphesiz sen elbette gönderilmiş peygamberlerdensin."] Bu, yemin edilen husustur; yani Muhammed ﷺ'in peygamberliğidir. Sen peygamberlerden biri olarak gönderilmişsin; peygamberlerde görülmemiş bir şey değilsin. Ayrıca, peygamberlerin getirdiği temel dinî ilkeleri sen de getirdin. Yine, peygamberlerin hallerini ve vasıflarını inceleyip onların diğerlerinden farkını bilen kimse, senin, sende bulunan kâmil sıfatlar ve faziletli ahlak sebebiyle peygamberlerin en seçkinlerinden olduğunu anlar. Yemin edilen şey olan Kur'an-ı Hakîm ile yemin edilen hüküm olan Resûlullah Muhammed ﷺ'in risaleti arasındaki bağlantı açıktır. Eğer risaletinin delil ve şahidi bu Hikmet sahibi Kur'an'dan başka olmasaydı bile, bu Kur'an, Muhammed ﷺ'in peygamberliğine yeterli delil ve şahit olurdu. Hatta bu büyük Kur'an, peygamberin risaletine dair en güçlü, sürekli ve birbirine bağlı delildir; Kur'an'ın bütün delilleri Muhammed ﷺ'in risaletine delildir. Sonra Allah, Resûlullah ﷺ'in risaletini gösteren en büyük vasfını bildirir: O, {dosdoğru bir yol üzeredir}; yani ölçülü, Allah'a ve O'nun ikram yurduna ulaştıran bir yol üzeredir. Bu dosdoğru yol, kalbe ve bedene, dünyaya ve ahirete yarayan, nefsi arındıran, kalbi temizleyen, sevabı artıran salih amelleri ve faziletli ahlakı içerir. İşte bu dosdoğru yol, Resûlullah ﷺ'in vasfı ve getirdiği dinin vasfıdır. Bu Kur'an-ı Kerîm'in yüceliğine bak: En şerefli yeminle, en değerli yemin konusunu bir araya getirmiştir. Allah'ın haberi tek başına yeterlidir; fakat O, yemin ettiği şeyin, yani peygamberinin risaletinin doğruluğu için bu yerde açık deliller ve parlak burhanlar getirmiş, bizi uyardığı ve bu yola girmek için ince bir işaret yaptığı şeyi göstermiştir. Bu dosdoğru yol, {Azîz ve Rahîm olan (Allah'ın) indirmesidir}. Allah, kitabını bu yolla indirmiş ve kullarına bir yol olarak göndermiştir; onları kendisine ulaştıran bir yol kılmıştır. Azîzliğiyle onu değişiklik ve tahriften korumuş, kullarına rahmetiyle merhamet etmiş, bu rahmet onlara ulaşarak onları rahmet yurduna erdirmiştir. Bu yüzden ayeti bu iki güzel isimle bitirmiştir: el-Azîz, er-Rahîm. Allah, peygamberliği üzerine yemin edip delillerini ortaya koyunca, o peygamberliğe duyulan ihtiyacın büyüklüğünü ve zarurete dayalı gerekliliğini zikretti: {Atalarına uyarı yapılmamış, bu yüzden gafil olan bir kavmi uyarasın diye.} Bunlar, kitaplardan uzak, peygamber görmemiş, cehaletin kuşattığı, dalaletin boğduğu ümmi Araplardır. Akılları, aptallıkları yüzünden âlemlerin aklını güldürmüştür. Allah onlara kendi içlerinden bir peygamber göndermiş; onları temizler, kitabı ve hikmeti öğretir. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. Böylece ümmi Arapları ve onlara katılan her ümmiyi uyarır, ehl-i kitabı da yanlarındaki kitaplarla hatırlatır. Allah'ın bu peygamberle Araplara özellikle, diğer insanlara da genel olarak verdiği nimet budur. Ancak kendilerine uyarıcı olarak gönderildiğin ve uyarıldıkları bu kimseler ikiye ayrıldılar: Bir kısmı getirdiğin şeyi reddetti ve uyarıyı kabul etmedi. Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {Andolsun, onların çoğu üzerine söz hak oldu, bu yüzden iman etmezler.} Yani onlar hakkında kader ve irade hükmü yürüdü: Küfür ve şirklerinde devam edeceklerdi. Üzerlerine söz hak olması, kendilerine hak sunulup onu reddetmelerinden sonra olmuştur. O zaman kalplerine mühür vurularak cezalandırıldılar. Sonra imanın kalplerine ulaşmasını engelleyen şeyleri zikretti: {Biz onların boyunlarına demirler (gul) taktık.} Gul, boyuna takılan demirdir; boyun için bacağa takılan kelepçe gibidir. Boyunlarındaki bu demirler çok ağırdır, çenelerine kadar ulaşmış ve başlarını yukarı kaldırmıştır. {Bu yüzden başları yukarı kalkmıştır}; yani boyunlarındaki demirin şiddetinden başlarını indiremezler. {Önlerine bir set, arkalarına da bir set çektik.} Yani onları imandan alıkoyan bir engel. {Bu yüzden göremezler.} Cehalet ve bedbahtlık her yönden onları kuşatmıştır; bu yüzden uyarı onlarda fayda vermemiştir. {Onları uyarman veya uyarmaman onlar için birdir; iman etmezler.} Kalbi mühürlenen, hakkı batıl, batılı hak gören kimse nasıl iman eder?! İkinci kısım ise uyarıyı kabul edenlerdir. Allah onlardan şöyle bahsetmiştir: {Sen ancak uyarabilirsin} yani uyarın ancak fayda verir ve öğüdün ile öğüt alınır. {Zikre uyan} yani hakka ve onunla hatırlatılana uymayı niyet eden. {Rahman'dan gıyabında korkan} yani bu iki vasfa sahip olan: Hakkı aramada iyi niyet ve Allah korkusu. Onlar senin risaletinden faydalanacak, öğretinle arınacak kimselerdir. Bu iki hususa muvaffak olan kimseye {bağışlanma} müjdesi ver: Günahları bağışlanır ve {değerli bir mükâfat} alır; salih amelleri ve güzel niyeti karşılığında. {Şüphesiz biz ölüleri diriltiriz} yani onları öldükten sonra diriltip amelleri karşılığında cezalandırırız. {Önceden gönderdiklerini ve izlerini yazarız} yani hayırdan ve şerden yaptıkları, hayatta iken işleyip uyguladıkları amelleri. {İzlerini} ise hayatlarında ve ölümlerinden sonra var olmalarına sebep oldukları hayır ve şer izleridir. Bu izler, sözlerinden, fiillerinden ve hallerinden doğan amellerdir. Yani insanlardan birinin, kulun ilmi, öğretmesi, öğüdü, iyiliği emretmesi, kötülükten alıkoyması, ya da öğrencilere bıraktığı ya da hayatında ve ölümünden sonra da yararlanılan kitaplara yazdığı bir ilim, ya da namaz, zekât, sadaka veya ihsan gibi bir hayır yapıp başkasının da ona uyması, ya da bir mescit veya insanların faydalandığı bir yer yapması ve benzeri her hayır, onun izleri arasındadır ve kendisine yazılır. Şer işlerde de durum aynıdır. Bunun için (Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur): "Kim güzel bir sünnet koyarsa, onun sevabı ve kıyamete kadar ona uyanların sevabı kendisinedir. Kim kötü bir sünnet koyarsa, onun günahı ve kıyamete kadar ona uyanların günahı kendisinedir." Bu yer, Allah'a davet etmenin ve O'nun yoluna her vasıta ile hidayet rehberliği yapmanın derecesinin ne kadar yüksek olduğunu; şerre davet edenin ise en aşağı mertebede, en kötü insan ve en büyük günahkâr olduğunu gösterir. {Her şey} amellerden, niyetlerden ve diğer şeylerden {açık bir kitapta} yani meleklerin ellerindeki kitapların anası, onlara dönüp bakılan kitap olan Levh-i Mahfuz'da sayılmıştır.