Yani: Bu, Allah'ın tek ilah olduğuna dair bir delil ve kanıttır; çünkü O, nimetleri veren, belaları savan Zat'tır. Bu nimetlerinden biri de şudur: {Onların zürriyetlerini yüklü gemide taşımamız}. Birçok müfessir, burada geçen "zürriyet"ten maksadın atalar olduğunu söylemiştir. {Onlar için, onun benzerinden binecekleri şeyler yarattık}, yani o gemiye benzer olan şeylerden, cins olarak, onların binecekleri şeyleri yarattık. Atalarına gemilerde taşınmalarıyla nimet verildiğini zikretmiştir; çünkü atalara verilen nimet, zürriyete de nimettir. Bu yer, tefsirde benim için en müşkil yerlerden biridir. Çünkü birçok müfessirin söylediği, "zürriyet"ten maksadın atalar olduğu görüşü, Kur'an'da zürriyet kelimesinin atalara izafe edildiği bilinen bir kullanım değildir. Üstelik bu görüş, Rabbü'l-âlemin'in kelamının, kullarına açıklamayı ve netleştirmeyi irade ettiği yapısına aykırı olan bir belirsizlik ve sözü konusundan saptırma içerir. Bunun yerine daha güzel bir ihtimal vardır: Zürriyetten maksat cins olup, bu muhataplar kendileri bizzat kastedilmiştir; çünkü onlar Âdem'in (aleyhisselam) zürriyetindendir. Ancak bu anlam, "Onlar için, onun benzerinden binecekleri şeyler yarattık" sözüyle çelişir. Eğer kastedilen, "O gemiye benzer olan şeylerden, yani bu muhataplar için, binecekleri çeşitli gemi türleri yarattık" ise, bu, anlamın tekrarı olur ki Kur'an'ın fesahati bunu kabul etmez. Eğer "onun benzerinden binecekleri şeyler" ile deve kastediliyorsa, yani karanın gemileri, o zaman anlam düzelir ve açıklık kazanır. Ancak bu durumda da kelamda bir karışıklık kalır; çünkü bu anlam murad edilseydi, "Onlara bir ayet de şudur: Onları dolu gemide taşıdık, onlar için de onun benzerinden binecekleri şeyler yarattık" denirdi. İlkinde "zürriyetlerini taşıdık", ikincisinde "onları taşıdık" demek, anlamı açık kılmaz; ancak zamirin zürriyete döndüğü söylenirse mesele çözülür. Allah en iyi bilendir. Bu noktaya yazarken geldiğimde, Allah'ın muradına çok uzak olmayan bir mana belirdi. Şöyle ki: Allah'ın kitabının yüceliğini, her yönden tam beyanını ve geçmiş, şimdiki ve gelecek işleri kapsadığını bilen kimse, her mananın en yüksek ve en mükemmel halini zikrettiğini anlar. Gemiler, Allah'ın ayetlerinden ve kullarına nimetlerinden biridir; onlara gemi yapmayı öğrettiği andan kıyamete kadar, her zamanda var olmuştur ve Kur'an'la muhatap olanların zamanına kadar da varlığını sürdürmüştür. Allah, onlara Kur'an'la hitap edip gemilerin durumunu zikrettiğinde, bilmiştir ki gemilerin en büyük ayetleri, onların zamanı dışında ve zamanlarından başka bir dönemde ortaya çıkacaktır. Öyle ki insanlara yelkenli ve ateşli deniz gemilerinin, kuşlar gibi havada süzülen hava araçlarının ve benzerlerinin yapımını öğreteceği, karada giden araçlarda ise en büyük ayetin ancak zürriyette bulunacağı bir dönem olacaktır. Bu nedenle Kitap'ta gemilerin ayetlerinin en yüce türüne dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: {Onlara bir ayet de şudur: Zürriyetlerini dolu gemide taşıdık}, yani binenlerle ve eşyayla dolu olan gemide. Allah onları taşıdı ve öğrettiği sebeplerle boğulmaktan kurtardı. Bu sebeple, bunu yapmaya gücü yettiği hâlde onları kurtarmasını nimet olarak hatırlatarak şöyle buyurdu: {Eğer dilesek, onları boğarız; o zaman onlar için imdat edecek kimse olmaz}, yani onlara yardım edip sıkıntılarını giderecek kimse olmaz, {ne de kurtarılırlar}, içinde bulundukları durumdan. {Ancak bize özgü bir rahmet ve belli bir süreye kadar faydalanma olarak}: Onları, lütfumuzla boğmadık ve bir süreye kadar onlara fayda verdik; belki dönerler veya işlediklerini telafi ederler. {Onlara: "Önünüzdekini ve arkanızdakini sakının" denildiğinde}, yani Berzah ve kıyamet hâlleri ile dünyadaki azaplar, {merhamet edilmeniz için} (denildiğinde) yüz çevirdiler; bu konuda başlarını dahi kaldırmadılar; her ayet gelse de böyledirler. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Rablerinin ayetlerinden hangi ayet gelse, ondan yüz çevirirler}. Ayetleri Rablerine izafe etmekte, onların kemalini ve açıklığını gösteren bir delil vardır; çünkü Allah'ın ayetlerinden daha açık ve daha büyük bir beyan yoktur. Allah'ın kullarını terbiye etmesinin bir parçası da, dinlerinde ve dünyalarında kendilerine fayda sağlayacak şeylere delil olan ayetleri onlara ulaştırmasıdır. {Onlara: "Allah'ın size rızık olarak verdiğinden infak edin" denildiğinde}, yani Allah'ın size lütfettiği rızıktan; dilese, sizden onu alabilirdi; {inkâr edenler, iman edenlere, hakka karşı çıkarak ve iradeye dayanarak diyorlar ki}: {Allah dilerse kendisinin yedireceğini mi yedireceğiz? Siz ey müminler, ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz}, çünkü bize bunu emrediyorsunuz. Bu, onların büyük cahilliğine veya çirkin bir bilmezlikten gelişine işaret eder; çünkü irade, asla isyankâr için bir delil değildir. Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz; ama O, kullarını iktidar sahibi kılmış ve onlara emri yerine getirmek ve nehyi terk etmek için güç vermiştir. Emrolundukları şeyi terk ettiklerinde bu, onların kendi tercihleri olur; zorlama ya da zorla yaptırma değildir. {Ve diyorlar ki}, yalanlayarak ve acele ederek: {Eğer doğru sözlü iseniz, bu vaat ne zaman?} Allah Teâlâ buyurdu: Bunu uzak görmesinler; çünkü o yakındır. {Onlar yalnızca tek bir sayhayı bekliyorlar}, o da Sur'a üfürülmesidir, {ki onları yakalayacak}, yani onlara isabet edecek; {onlar tartışırken}, yani onlar bundan habersiz olarak, aralarındaki kavga ve çekişmeler sırasında, ki bu genellikle yalnızca gaflet anında olur; bu sayha, gafletleri anında onları yakaladığında, ne bekleyecek ne de mühlet bulacaklardır. {Artık ne bir vasiyette bulunabilirler}, yani ne az ne çok, {ne de ailelerine dönebilirler}.