Onlara, o kasaba halkının misalini anlat; hani elçiler ona gelmişti… Kıssanın sonuna kadar. Yani: Risaletini yalanlayan, davetini reddeden bu kimselere, ibret alsınlar diye bir misal getir; hayra yönelirlerse bu onlar için bir öğüt olsun. Bu misal, o kasaba halkı ve onların Allah'ın elçilerini yalanlamaları ile başlarına gelen azap ve cezadır. O kasabanın adını belirlemek, eğer bunda bir fayda olsaydı, Allah onu açıkça bildirirdi. Dolayısıyla bu konuya ve buna benzer şeylere dalmak, zorlama ve bilgisizce konuşmaktan ibarettir. Nitekim bu konuda konuşan birinin söylediklerinde karışıklık, çelişki ve sağlam bir karara varamama hali görülür; bu da ilmin doğru yolunun, gerçeklere bağlı kalmak ve faydası olmayan şeylere girmemek olduğunu gösterir. Nefis bununla temizlenir ve ilim artar. Cahil ise, delili olmayan, hüccet taşımayan ve kendisine bir fayda sağlamayan sözleri nakletmekle ilminin artacağını sanır; oysa bunun getirdiği tek şey zihnin bulanması ve şüpheli şeylere alışmaktır. Söz konusu olan şu ki, Allah bu kasabayı muhataplarına bir misal kılmıştır. {Onlara elçiler geldiğinde} Allah tarafından gelen elçiler, onlara yalnız Allah'a ibadet etmelerini, dini yalnız O'na halis kılmalarını emrediyor, şirkten ve günahlardan sakındırıyorlardı. {Biz onlara iki kişi gönderdik, onlar da bu ikisini yalanladılar. Bunun üzerine üçüncü bir elçiyle destekledik} Yani: İkisini üçüncü bir elçiyle güçlendirdik, böylece elçi sayısı üç oldu. Bu, Allah'ın onlara olan ilgisi ve elçilerin art arda gönderilmesiyle hüccetin tamamlanması içindir. {Onlar da dediler ki:} "Biz size gönderilmiş elçileriz." Elçileri reddedenlerin hep söylediği, meşhur cevabı verdiler: {Siz bizim gibi sadece birer insansınız} Yani: Bizi geçip de bizden ayıran, bize üstün kılan nedir? Elçiler kavimlerine şöyle demişti: [İbrahim: 11] "Biz de sizin gibi sadece birer insanız; ama Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur." {Rahman hiçbir şey indirmedi} Yani: Peygamberliğin genel olarak gerçekleşmesini inkâr ettiler, sonra da onlara hitap edenleri inkâr ederek dediler ki: {Siz ancak yalan söylüyorsunuz.} Bunun üzerine bu üç elçi şöyle dedi: {Rabbimiz bilir ki biz size gerçekten gönderilmiş elçileriz.} Eğer yalancı olsaydık, Allah bizi rezil eder ve hemen azap gönderirdi. {Bize düşen, apaçık bir tebliğden başkası değildir.} Yani: Konunun açıklanması için gerekli olan apaçık bir tebliğ. Bunun dışındaki, istenen mucizeler ve azabın çabuk gelmesi bizim elimizde değildir. Bizim görevimiz, yani apaçık tebliğ, yerine getirildi ve size açıklandı. Eğer hidayete ererseniz, bu sizin payınızdır ve tevfikinizdir; sapıtırsanız, bu işte bizim hiçbir sorumluluğumuz yoktur. Kasaba halkı elçilerine dedi ki: {Biz sizinle uğursuzluk yaptık} Yani: Size gelişinizden ve bizimle ilişki kurmanızdan başka bir şey görmedik. Bu, insanlara Allah'ın verebileceği en büyük nimeti getiren ve en büyük ihtiyaçlarını karşılayan kimselerin, halleri daha kötü bir durumda iken, kendilerinin içinde bulunduğu kötülüğü artırdığını düşünüp onları uğursuz saymalarıdır. Bu, şaşılacak bir şeydir. Ama hidayetten mahrumluk ve tevfiksizlik, sahibine düşmanının yapabileceğinden daha büyük zarar verir. Sonra onları tehdit ettiler: {Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlayarak öldürürüz} Yani taşla öldürürüz, en çirkin öldürme şekliyle. {Ve bizden size elem verici bir azap dokunur.} Elçileri şöyle dedi: {Uğursuzluğunuz kendi yanınızdadır.} Yani, onların yanında olan şirk ve kötülük; bu da başa gelen belayı ve nimetin kalkmasını gerektirir. {Size öğüt verdiğimiz için mi?} Yani, sizin için iyi ve yararlı olanı hatırlattığımız için mi bunları söylüyorsunuz? {Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz.} Sözünüzde sınırı aşan ve azgınlık eden kimselersiniz. Onların davetleri, nefretlerini ve büyüklenmelerini artırmaktan başka bir sonuç vermedi. {Şehrin en uzak yerinden bir adam koşarak geldi} Elçilerin çağrısını duyup ona iman ettiğinde ve kavminin ona verdiği cevabı öğrendiğinde, kavmine öğüt vermek için büyük bir istekle geldi ve dedi ki: {Ey kavmim! Elçilere uyun!} Onlara elçilere uymalarını emretti, öğüt verdi, elçilerin peygamberliğine şahitlik etti. Sonra şahitliğini ve çağrısını destekleyen şu sözü söyledi: {Sizden hiçbir ücret istemeyenlere uyun.} Yani, size fayda sağlayacak öğütte bulunanlara uyun; sizden mallarınızı istemeyen ve öğüdü ile irşadı karşılığında hiçbir ücret talep etmeyen bu kimselere uymak gerekir; bu sıfattaki kimselere uymayı gerektiren budur. Şöyle bir itiraz edilebilir: Belki de bu kimse ücretsiz davet ediyor, ama hak üzere değildir. Bu ihtimali {ve onlar hidayet üzeredirler} sözüyle giderdi; çünkü onlar yalnız aklın doğru bulduğu şeylere çağırır, yalnız aklın çirkin bulduğu şeylerden men ederler. Kavmi onun öğüdünü kabul etmedi, aksine elçilere uymasını kınayarak dönüp ona kızdılar. Bunun üzerine dedi ki: {Beni yaratana ve sizin de O'na döndürüleceğiniz Zat'a ibadet etmeyeceğim, bana ne oluyor?} Yani: Asıl ibadete layık olan, beni yaratıp rızıklandıran ve bütün yaratılmışların sonunda döneceği O'dur. O, kullarına amellerine göre karşılık verir. Yaratmanın, rızık vermenin ve kullar arasında dünyada ve ahirette hüküm vermenin kendisinde olduğu, ibadete ve övgüye layık olan O'dur; fayda ve zarar vermeyen, verme ve men etme gücü olmayan, hayat, ölüm ve diriliş üzerinde yetkisi bulunmayan şeyler ise değildir. Bu yüzden şöyle dedi: {Onu bırakıp da ilahlar mı edineyim? Rahman bana bir zarar dilerse, onların şefaati bana bir fayda vermez, beni kurtaramazlar.} Çünkü Allah'ın katında hiç kimse O'nun izni olmadan şefaat edemez; dolayısıyla onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz ve Allah'ın bana dilediği zarardan da kurtaramazlar. {Ben böyle ilahlara tapacak olursam, apaçık bir sapıklık içinde olurum.} Bu sözde; onlara öğüt vermeyi, elçilerin peygamberliğine şahitlik etmeyi, hidayeti ve yalnız Allah'a ibadetin farz olduğunu bildirmeyi, bunun delillerini zikretmeyi, O'ndan başkasına ibadetin batıl olduğunu, bunun delillerini ve ona tapanların sapıklığını bildirmeyi, ayrıca öldürülme korkusu büyükken imanını açıkça ilan etmeyi bir arada topladı. {Ben Rabbinize inandım, beni dinleyin!} Kavmi onu dinledi ve ona verdiği cevaplara karşılık onu öldürdüler. {Ona: Cennete gir! denildi.} Allah'ın birliğine ve O'na ihlasına karşılık ulaştığı ikramı bildirirken, ölümünden sonra kavmine yine öğüt vererek dedi ki: {Keşke kavmim bilseydi! Rabbimin beni neyle bağışladığını ve beni ikramlara erenlerden kıldığını bilselerdi.} Yani: Bu bilgi kalplerine ulaşsaydı, şirklerinde direnmezlerdi. Allah kavminin cezası hakkında şöyle buyurdu: {Ondan sonra kavmine gökten bir ordu indirmedik} Yani, onları helak etmek için gökten bir ordu indirmeye ihtiyaç duymadık. {Biz (öyle) indirici de değildik.} Ayrıca Allah'ın kudretinin büyüklüğü ve insanın zayıflığı yüzünden, Allah'ın azabından kendilerine gelen en küçük şey bile onlara yeter. {Onların cezası yalnızca tek bir çığlık oldu.} Yani, Allah'ın meleklerinden biri tarafından söylenen tek bir ses. {Bir de baktılar ki hepsi sönüp gitmişler.} Kalpleri göğüslerinde parçalanmış, o sesle sarsılmış, böylece en şerefli yaratığa karşı bu çirkin sözleri ve kibirleri ile azgınlıklarından sonra, ses, nefes ve hareket kalmamış, hayat da kalmamıştır. Allah kullara acıyarak buyurdu ki: {Kullara yazık! Onlara bir peygamber gelmedi ki onunla alay etmesinler.} Yani: Ne kadar büyük bir bedbahtlık, ne kadar uzun bir sıkıntı ve ne kadar büyük bir cehalet ki, her türlü bedbahtlık, azap ve belanın sebebi olan bu çirkin hal içinde bulundular!