Bu âyetlerin iniş sebebi şudur: Allah Teâlâ, müminler için genel bir hüküm koymak istedi; evlat edinilenler (edilmişler) gerçekte ve her bakımdan öz evlat hükmünde değildir ve onları evlat edinen kimse, onların eşleriyle nikâhlanmasında bir günah yoktur. Bu, alışılmış bir şeydi ve büyük bir olay olmadan kolay kolay ortadan kalkmazdı. Bu yüzden Allah, bu hükmün Peygamber'inin sözü ve fiiliyle gerçekleşmesini istedi. Allah bir işi dilediğinde ona bir sebep kılar. Zeyd b. Hârise, "Zeyd b. Muhammed" diye çağrılıyordu; Nebî ﷺ onu evlat edinmişti. Bu yüzden ona nisbetle anılır oldu; sonunda şu âyet indi: [Kur'an: "Onları babalarının adıyla çağırın."] (Ahzâb, 5) ve kendisine "Zeyd b. Hârise" denilmeye başlandı. Zeyd'in nikâhında, Resûlullah ﷺ'in amca kızı olan Zeynep bint Cahş vardı. Resûlullah'ın kalbinde, Zeyd onu boşarsa onunla evlenmek düşüncesi oluşmuştu. Allah'ın takdiri böyle oldu ki, Zeyd ile Zeynep arasında, Zeyd'in ondan ayrılmak için Nebî ﷺ'e izin istemeye gelmesini gerektirecek bir durum ortaya çıktı. Allah şöyle buyurdu: { Allah'ın kendisine nimet verdiği ve sana da nimet verdiğin kimseye: "Eşini yanında tut" dediğin zamanı hatırla. } Yani İslâm ile nimetlendirdiği ve azat etmekle sana nimet verdiğin kimseye... Ondan ayrılmak konusunda sana danışmaya geldiğinde, kalbinde onu tutmaya meylin olduğu hâlde ona öğüt vererek ve onun maslahatını bildirerek şöyle dedin: { "Eşini yanında tut."} Yani ondan ayrılma, onun getirdiği durumlara sabret. { Allah'tan sakın } genel olarak işlerinde, özellikle eşinle ilgili işinde; çünkü takva sabra teşvik eder ve sabrı emreder. { Allah'ın açığa çıkaracağını içinden gizliyordun. } Gizlediğin şey, Zeyd onu boşarsa Nebî ﷺ'in onunla evleneceğiydi. { İnsanlardan çekiniyordun. } Içinde olanı açıklamamakta. { Oysa Allah'tan çekinmeye daha layıksın. } Ve insanlardan hiçbir şey için çekinmemelisin. { Zeyd onunla ilişkisini bitirince } yani gönlü ondan ayrıldı, ona rağbeti kalmadı ve ondan ayrıldı; { onu sana nikâhladık. } Bunu büyük bir hikmet için yaptık: { Müminlerin evlatlık edindikleri kimselerin eşleri hakkında bir sıkıntı olmaması için. } Çünkü seni, daha önce sana nisbet edilen Zeyd b. Hârise'nin eşiyle evlenmiş gördüler. Allah'ın, { Müminlerin evlatlıklarının eşleri hakkında bir sıkıntı olmaması için } sözü her durumda geneldir; ancak bazı durumlarda bu caiz değildir: Zeyd'in ondan ihtiyacını gidermesinden önce. Bu yüzden Allah onu şu sözle kayıtladı: { Onlardan ihtiyaçlarını giderdiklerinde } yani bunun yapılması gerekir, onun için bir engel ve mani yoktur. Bu kıssayı içeren bu âyetlerde birçok fayda vardır. Bunlardan biri: Zeyd b. Hârise'ye övgüdür ve bu iki yönden olur. Birincisi: Allah onu Kur'an'da adıyla anmıştır; sahâbeden onun dışında hiçbirini adıyla anmamıştır. İkincisi: Allah ona nimet verdiğini bildirmiştir; yani İslâm ve iman nimetiyle. Bu, Allah'ın onun zahirde ve batında müslim ve mümin olduğuna dair bir şahadetidir. Aksi halde, özel nimetle onun öne çıkarılmasının bir anlamı olmazdı. Bunlardan biri de şudur: Azat eden kimsenin nimeti, azat edilen kimsenin üzerindedir. Bir diğeri: Evlatlık edinilen kişinin eşiyle evlenmenin caiz olduğudur; nitekim bu açıkça bildirilmiştir. Bir diğeri: Fiilî öğretim, özellikle söze eşlik ettiğinde, sözlü öğretimden daha etkilidir; çünkü bu, nurun üzerine nurdur. Bir diğeri: Kulun kalbinde, eşi, cariyesi ve mahremleri dışındaki birine karşı duyduğu sevgi, bununla birlikte bir sakınca bulunmadığı sürece, kulu günaha sokmaz; hatta bu sevgiye, eşi onu boşarsa onunla evlenmeyi arzulamak da eklense bile, bu kişinin araya girmeden ya da herhangi bir sebeple ayrılığa vesile olmadan bu arzuyu taşıması günah değildir; çünkü Allah, Resûl'ün bunu nefsinde gizlediğini bildirmiştir. Bir diğeri: Resûlullah ﷺ, apaçık tebliği yapmıştır; kendisine vahyedilen hiçbir şeyi, hatta kendisini eleştirdiği bu konuyu bile tebliğ etmeden bırakmamıştır. Bu, onun Allah'ın Resûlü olduğunu ve kendisine vahyedilenden başka bir şey söylemediğini, kendini yüceltmek istemediğini gösterir. Bir diğeri: Danışılan kişi emanet sahibidir; bir konuda danışıldığında, kendi nefsine ait bir pay bulunsa bile, danışanın için en uygun gördüğü şeyi söylemekle yükümlüdür. Böylece danışanın maslahatı, nefsinin hevesi ve gayesine öncelenir. Bir diğeri: Eşinden ayrılmak konusunda danışan kimse için güzel görüş, durumun düzelmesi mümkün olduğu sürece eşini tutmasının emredilmesidir; çünkü bu, ayrılıktan daha iyidir. Bir diğeri: Kulun, insanlardan çekinmesinden önce Allah'tan çekinmeyi öne alması gerekir; Allah'tan çekinmek, insanlardan çekinmekten daha layık ve daha önemlidir. Bir diğeri: Zeynep radıyallahu anhâ'nın, Müminlerin Annesi olarak fazileti vardır; çünkü Allah, onu Resûlü'ne hutbe ve şahit olmaksızın nikâhlamayı üstlenmiştir. Bu yüzden o, bununla diğer Resûlullah'ın eşlerine karşı övünürdü ve "Sizleri aileleriniz evlendirdi, beni ise Allah yedi kat semânın üzerinden evlendirdi" derdi. Bir diğeri: Eşi olan bir kadını nikâhlamak caiz değildir; onunla evlenmek için girişimde bulunmak ve bunun sebeplerine yönelmek de caiz değildir. Kocası ondan ihtiyacını gidermeden ve ihtiyacını gidermesi de iddeti bitmeden olmaz; çünkü iddet bitmeden kadın hâlâ onun nikâhındadır veya ondan bazı yönlerden ihtiyacı olan bir hak sahibidir.