Ey Muhammed, onlara, kaçışlarını kınayarak ve bu kaçışın onlara hiçbir fayda sağlamayacağını bildirerek de de ki: "Ölümden veya öldürülmekten kaçsanız da bu kaçış size fayda vermez." Evlerinizde olsaydınız bile, kendisine ölüm yazılmış olanlar yatakları olan yerlere çıkarlardı. Sebepler, kader ve kazaya ters düşmediği sürece fayda verir; kader ve kaza gelince her sebep yok olur, insanın kendisini kurtaracağını sandığı her çare boşa çıkar. {Ve} ölümden ve öldürülmekten kurtulmak, dünyada rahat etmek için kaçtığınızda, {siz ancak az bir süre faydalanırsınız}; bu faydalanma, sizin kaçmanızın, Allah'ın emrini bırakmanızın ve kendi ebedi nimetinizi, sonsuz cennet nimetlerini elinizden kaçırmanızın değerine bile denk değildir. Sonra, Allah'ın kötülük dilediği kulu hiçbir sebebin koruyamayacağını bildirerek şöyle buyurdu: {De ki: Allah size bir kötülük dilerse, sizi O'ndan kim koruyabilir?} Yani sizi kim engelleyebilir? {Yahut size bir rahmet dilerse?} Çünkü veren de engelleyen de O'dur; zarar veren de fayda veren de O'dur. Hayrı getiren yalnızca O'dur, kötülüğü defeden de yalnızca O'dur. {Onlar Allah'tan başka ne bir dost bulabilirler} ki onlara yardım edip fayda getirsin, {ne de bir yardımcı}, yani onlara yardım edip zararları savsın. Öyleyse herşeyi tek başına yöneten, iradesi yürüyen, takdiri gerçekleşen Allah'a itaat etsinler; O'nun velayetini ve yardımını terk ederlerse hiçbir dost ve yardımcı kendilerine fayda sağlayamaz. Sonra Yüce Allah, cihattan geri duran ve başkalarını da geri çeviren kişileri tehdit edip uyardı: {Allah, sizden savaştan alıkoyanları ve kardeşlerine: "Bize gelin" diyenleri elbette bilir.} [Ahzab: 18] Bu kişiler, çıkmayanlardan ve çıkanları geri çevirenlerdir. Kardeşlerine "Bize gelin" diyen, yani "Geri dönün" diyen kimseler de bunlardır; nitekim daha önce onların şu sözü geçmişti: "Ey Yesrib halkı, burada duracak yeriniz yok, geri dönün." [Ahzab: 13] Bu kişiler, başkalarını alıkoymalarına ve geri çevirmelerine rağmen {savaşa ancak az bir kısmı gelir}, yani kendileri bizzat savaşa ve cihada katılmazlar. Onlar, imanın ve sabrın gerektirdiği bir güdüden yoksun oldukları, nifaktan ve imansızlıktan doğan korkaklığın kendilerini sürüklediği için, geri kalmaya insanların en hırslı olanlarıdır. {Size karşı cimriler}: Savaş anında bedenleriyle, harcama gerektiğinde mallarıyla cimridirler; bu yüzden ne mallarıyla ne de canlarıyla cihad ederler. {Korku gelince, ölüm baygınlığına tutulmuş gibi sana gözlerini dikip baktıklarını görürsün} {ölümden} dolayı; kalplerini yerinden oynatan şiddetli korkaklık ve kendilerini şaşkına çeviren tedirginlik, bir de istemedikleri savaşa zorlanmaları yüzündendir. {Korku gidince} ve güven ve huzur hâline geçince, {dillerinin keskinliğiyle sizi incitirler}, yani sert sözler ve asılsız iddialarla size hitap eder, konuşurlar. Onları dinlediğinde, sanki cesaret ve atılganlık sahibi insanlar sanırsın. {Hayır işinde cimrilerdir}; kendilerinden istenen hayır konusunda cimridirler. Bu, insanda bulunan en kötü huydur: Allah'ın emrettiği şeyde cimri olmak, malını yerinde harcamakta cimri olmak, bedenini Allah'ın düşmanlarıyla cihad etmekte veya Allah yolunda davet etmekte cimri olmak, makamı, ilmi, nasihati ve görüşü konusunda cimri olmak. {İşte bunlar}, bu durumdaki kimseler, {iman etmemişlerdir}; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. {Bu, Allah'a göre kolaydır.} Mü'minlere gelince, Allah onları kendi nefislerinin cimriliğinden korumuş ve kendilerine emredilen şeyleri yapmaya muvaffak kılmıştır: Allah yolunda savaşta bedenlerini ortaya koymak, Allah'ın kelimesini yüceltmek, mallarını hayır yollarında harcamak, makam ve ilimlerini de hayra sarf etmek gibi. {Ahzabı, gitmemiş sanırlar.} Yani bu Ahzab, yani Resûlullah ﷺ'e ve ashabına karşı birleşip savaşa gelen kâfir topluluklar, onları kökünden kazımadan gitmediler sanırlar. Ama zanları yanılmış ve hesapları boşa çıkmıştır. {Eğer Ahzab yeniden gelirse}, yani ikinci kez bu seferkine benzer şekilde gelirse, {bu münafıklar, şehirde ve yakınında olmamayı, çölde Bedevilerle beraber olup sizin haberlerinizi sormayı ve durumunuzun nasıl olduğunu öğrenmeyi isterler.} {Ve eğer onlar aranızda olsaydı da, pek az savaşırlardı.} Öyleyse onları önemsemeyin ve onlar için üzülmeyin. {Andolunsun ki, Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır} çünkü o, savaşın kızıştığı yerde bizzat bulundu, savaş meydanında yer aldı; o şerefli ve kâmil bir insan, cesur bir kahramandı. Peki Resûlullah ﷺ'in kendi canını ortaya koyduğu bir işte siz nasıl canınızı esirgersiniz?! Öyleyse bu konuda ve diğer konularda ona uyun. Usulcüler bu ayetle, Resûlullah ﷺ'in fiillerinin delil olarak kabul edildiğine ve asıl olanın ümmetinin hükümlerde ona örnek olması olduğuna, ancak şer'î bir delil onun has olduğunu gösterdiği yerler hariç, istidlal etmişlerdir. Örneklik iki çeşittir: güzel örneklik ve kötü örneklik. Güzel örneklik Resûlullah ﷺ'dir; çünkü ona uyan kişi, Allah'ın ikramına ulaştıran yola, yani dosdoğru yola girmiş olur. Onun dışındaki birine, o ona muhalif olduğunda uymak ise kötü örnekliktir; nitekim peygamberler kâfirleri kendilerine uymaya çağırdıklarında kâfirlerin söylediği gibi: {Hayır, biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve onların izinden gidiyoruz.} Bu güzel örnekliğe ancak Allah'ı ve ahiret gününü uman kimse yönelir ve buna muvaffak olur; çünkü onda bulunan iman, Allah korkusu, sevabını umma ve azabından korkma, onu Resûlullah ﷺ'e uymaya sevk eder. Allah Teâlâ münafıkların korku anındaki durumunu anlattıktan sonra mü'minlerin durumunu zikretti: {Mü'minler Ahzab'ı gördüklerinde} —yani birleşip gelen ve kendi yerlerine konaklayan, korku sona eren topluluğu görünce— {"Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vaad ettiğidir" dediler.} Allah'ın şu sözünü kastederek: "Yoksa sizden önce geçenlerin başına gelenler size gelmeden cennete girebileceğinizi mi sandınız? Onlara yoksulluk ve sıkıntı dokundu, sarsıldılar, öyle ki Peygamber ve onunla beraber iman edenler: Allah'ın yardımı ne zaman? dediler. Dikkat edin, Allah'ın yardımı yakındır." [Bakara: 214] {Allah ve Resûlü doğru söylemiştir.} Biz gördük ki, bize haber verdikleri gerçekleşti. {Bu durum, onların kalplerinde imanı ve bedenlerinde teslimiyeti, Allah'ın emrine boyun eğmeyi artırdı.} Münafıkların Allah'a söz verdiklerini, arkalarını dönmeyeceklerini, ama bu sözü bozduklarını zikrettikten sonra, mü'minlerin Allah'a bağlılıklarını yerine getirdiklerini anlattı: {Mü'minler arasında Allah'a verdikleri sözü gerçekleştiren erkekler vardır.} Yani sözlerini yerine getirdiler, tamamladılar ve eksiksiz yaptılar; Allah'ın rızası için canlarını feda ettiler, Allah'a itaat yolunda nefislerini ortaya koydular. {Onlardan kimi adağını yerine getirmiştir} yani niyetini, arzusunu ve üzerindeki hakkı tamamlamıştır; Allah yolunda öldürülmüş veya hakkını eksiksiz ödeyerek vefat etmiştir. {Onlardan kimi de bekliyor} yani üzerindeki görevi tamamlamayı; borcunu ödemeye başlamış, adağını yerine getirmiş ama henüz tamamlamamıştır; tamamlamayı ümit ederek bu konuda gayretle çalışmaktadır. {Onlar hiçbir değişiklik yapmadılar} yani başkaları gibi değiştirip bozmadılar; sözleri üzerinde durmaya devam ettiler, dönmediler ve değişmediler. İşte bu erkekler hakikatte erkeklerdir; onlardan başkaları ise görünüşleri erkek gibi olan kimselerdir, sıfatları ise erkeklerin sıfatlarına ulaşamamıştır. {Allah, doğruluklarından dolayı doğruları mükâfatlandırsın diye}, yani sözlerinde, hallerinde, Allah'a karşı davranışlarında doğru olmaları, zâhirleri ile bâtınlarının bir olması sebebiyle. Yüce Allah şöyle buyurur: "Bu, doğruların doğrulukları sebebiyle fayda vereceği gündür. Onlara, altlarından ırmaklar akan, orada ebediyen kalacakları cennetler vardır." [Maide: 119] Ayet [Mâide: 119]. Yani: Bu fitne, sıkıntı ve sarsıntılardan takdir ettiğini takdir etti; böylece doğru olanla yalancının ayrılması, doğru olanların doğrulukları karşılığında mükâfatlandırılması için. {Münafıkları azaplandırır} Fitneler geldiğinde kalpleri ve amelleri değişen, Allah'a verdikleri sözü yerine getirmeyenleri. {Dilerse onlara azap eder} Yani onları hidayete erdirmemeyi diler; bilakis onlarda bir hayır olmadığını bildiği için onlara muvaffak kılmaz. {Veya tevbelerini kabul eder} Yani onları tevbeye ve Allah'a yönelmeye muvaffak kılar. Kerîm olanın kereminin gereği budur. Bu yüzden ayeti bağışlamaya, lütfa ve ihsana delalet eden iki isimle bitirmiş ve şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.} Nefislerine karşı aşırı gidenlerin günahlarını çok bağışlayan; isyanı çok da olsa tevbe ile gelenler için. {Rahîm} Onlara karşı merhametli; onlara tevbeyi nasip etmesi, sonra da tevbelerini kabul edip işledikleri günahları örtmesi bakımından. {Allah, kâfirleri öfkeleriyle birlikte geri çevirdi; bir hayra erişemediler.} Yani onları umutsuz ve hüsranla geri çevirdi. Kendilerinin kızgın, öfkeli ve buna gücü yeten, kesin karar verdikleri şey elde edilemedi. Toplulukları kendilerini aldatmış, kalabalıkları ile gurur duymuş, birleşmeleriyle böbürlenmiş, sayı ve güçleriyle sevinmişlerdi. Allah onların üzerine büyük bir rüzgâr gönderdi; bu, Saba rüzgârıydı. Konaklarını sarsıp çadırlarını yıktı, kazanlarını devirdi ve onları yerinden oynattı. Allah onların kalplerine korku saldı ve öfkeleriyle geri döndüler. Bu, Allah'ın mü'min kullarına yardımındandır. {Allah, mü'minlere savaşı yeterli kıldı} Allah'ın takdir ettiği âdi ve kaderî sebeplerle. {Allah, kuvvetli ve üstündür} Kendisiyle mücadele edilene galip gelinmez; kendisinden yardım isteyen de yenilmez. İstediği bir işi aciz bırakacak kimse yoktur; kuvvet ve izzet sahiplerine, Allah onlara kuvvetiyle ve izzetiyle yardım etmedikçe, kuvvetleri ve izzetleri fayda vermez. {Onlara arka çıkan Kitap ehlinden olanları, yani Yahudileri, kalelerinden indirdi.} Yani onları kalelerinden indirdi; onlara galip gelinerek İslam hükmü altına sokuldular. {Kalplerine korku saldı.} Böylece savaşa güç yetiremediler; bilakis teslim oldular, boyun eğdiler ve zelil oldular. {Bir kısmını öldürüyorsunuz} Bunlar savaşan erkeklerdir. {Bir kısmını da esir alıyorsunuz} Yani onların dışındaki kadın ve çocuklar. {Ve size yurtlarını, evlerini, mallarını ve daha önce ayak basmadığınız bir toprağı mirasçı kıldı.} Yani ganimetlerinizi. Bu toprak, halkının nezdinde şeref ve izzeti sebebiyle, önceden ayak basmanıza imkân olmayan bir yerdi. Allah size imkân verdi, onları yıkıma uğrattı; mallarını ganimet aldınız, onları öldürdünüz ve esir ettiniz. {Allah her şeye kadirdir.} Hiçbir şey onu aciz bırakmaz; kudretinin bir gereği olarak sizin için takdir ettiğini takdir etti. Bu Kitap ehlinden olan topluluk, Medine dışında, çok uzak olmayan bir köyde yaşayan Yahudi Benî Kureyza idi. Nebî ﷺ Medine'ye hicret ettiğinde onlarla antlaşma yaptı ve barış yaptı; onlar da onunla savaşmadılar, o da onlarla savaşmadı. Dinlerinde kalmaya devam ettiler ve Nebî ﷺ onlara karşı hiçbir şey değiştirmedi. Hendek günü, Resûlullah'a karşı birleşen Ahzâb'ı, kalabalıklarını ve Müslümanların azlığını görüp Resûlullah ile mü'minleri kökünden kazıyacaklarını sandılar. Bazı önderlerinin aldatıcılığı da bunda etkili oldu. Bunun üzerine Resûlullah ﷺ ile aralarındaki antlaşmayı bozdular ve müşriklerle birlikte ona karşı savaşmak üzere anlaştılar. Allah müşrikleri hüsrana uğratınca Resûlullah ﷺ onlarla savaşmaya yöneldi, kalelerinde kuşattı. Sonunda Sa'd b. Muâz radıyallahu anh'ın hükmüne razı oldular. Sa'd onlar hakkında hükmetti: Savaşçıları öldürülsün, çocukları ve kadınları esir alınsın, malları ganimet olsun. Böylece Allah, Resûlüne ve mü'minlere lütfunu tamamladı, nimetini üzerlerine bol bol verdi; düşmanlarından geri çekilenlerin hüsrana uğramasıyla gözlerini aydınlattı; öldürdüklerini öldürdü, esir ettiklerini esir aldı. Allah'ın mü'min kullarına olan lütfu da sürekli devam etti.