Yani: Ey Peygamber, şu Hakk'ı yalanlayan müşriklere, "Gökleri kim yarattı?" diye soracak olsan, onların putlarının bunlardan hiçbir şeyi yaratmadığını bilirlerdi ve hemen "Onları tek başına yaratan Allah'tır" derlerdi. Sen de onlara, kendi ikrar ettikleri şeyle onları bağlayıcı bir şekilde ve delil getirerek, inkâr ettiklerine karşı şöyle de: {Hamd Allah'a mahsustur.} O, delili apaçık ortaya koydu ve sizin kendi nefislerinizden size delil gösterdi. Eğer bilselerdi, yaratma ve tedbirde tek olanın, ibadet ve tevhidde de tek olana ait olduğunu kesin olarak kabul ederlerdi. Ama {onların çoğu bilmez}. Bu yüzden Allah'a başka şeyleri ortak koştular ve gitmiş oldukları yolun çelişkisine, hayret ve şüphe içinde razı oldular; basiret ve kesin bilgi üzere değil. Sonra bu iki âyette, Allah'ın sıfatlarının genişliğinden bir örnek zikretti ki kullarını kendisini tanımaya, sevmeye ve dini yalnız ona halis kılmaya çağırsın. Böylece mülkünün genelliğini bildirdi: Göklerde ve yerde ne varsa -bu, yukarıdaki ve aşağıdaki bütün âlemi kapsar- hepsi O'nun mülküdür; onlar hakkında kaderî hükümleri, emrî hükümleri ve cezaya ilişkin hükümleri ile tasarrufta bulunur. Hepsi kul ve memluktur, tedbir edilmiş ve boyun eğdirilmiştir; mülkten onlara hiçbir şey yoktur. Ayrıca O'nun ganiliği geniştir; yaratılmışlardan hiçbirinin ihtiyaç duyduğu şeye ihtiyacı yoktur. {Ben onlardan rızık istemem, onların bana yedirmelerini de istemem.} [Kur'an: "Ben onlardan rızık istemem, onların beni yedirmelerini de istemem."] (Zâriyât, 57). Peygamberlerin, sıddıkların, şehitlerin ve salihlerin amelleri Allah'a hiçbir fayda sağlamaz; yalnızca amel edenlere fayda verir. Allah onlardan ve amellerinden ganidir. Onun ganiliğinden biri de, onları dünyada ve ahirette zengin kılması ve kanaat ettirmesidir. Sonra Allah Teâlâ hamdinin genişliğini bildirdi: Hamd, zatının gereklerindendir; bu yüzden her yönden hamde layık olandır. O, zatında hamde layıktır, sıfatlarında da hamde layıktır. Sıfatlarının her biri, yücelik ve kemal sıfatı olduğu için, en kâmil ve en tam hamdi hak eder. Yaptığı ve yarattığı her şeyle hamdedilir; emrettiği ve yasakladığı her şeyle hamdedilir; kulları arasında ve kullar hakkında dünyada ve ahirette hükmettiği her şeyle de hamdedilir. Sonra sözünün genişliğini ve kelamının büyüklüğünü bildirdi; öyle bir açıklamayla ki kalpleri her mertebeye ulaştırır, akılları hayrete düşürür, gönülleri şaşırtır, akıl ve basiret sahipleri onun marifetinde dolaşır. Şöyle buyurdu: {Yeryüzündeki ağaçlar kalem olsa, denizler de arkasından yedi deniz daha onlara mürekkep olup genişletilse, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez.} Bu, abartı değildir ve gerçek bir karşılığı yoktur. Allah Teâlâ bilmiştir ki akıllar, O'nun bazı sıfatlarını kuşatmakta yetersiz kalır; ayrıca bilmiştir ki kullarına marifetini bahşetmesi, onlara verdiği en büyük nimettir ve elde ettikleri en yüce şereftir. Ancak bu marifet tam olarak gerçekleşemez; fakat hepsine ulaşılamayan şey, tamamen terk edilmez. Bu yüzden Allah Teâlâ onları öyle bir uyarıyla uyandırdı ki kalpleri onunla aydınlansın, göğüsleri onunla genişlesin; ulaştıkları şeyle, ulaşamadıkları şeye delil getirsinler ve en faziletlileri ve Rabb'ini en iyi bilenleri gibi şöyle desinler: "Sana olan senası sayılamaz; sen kendini nasıl övdüysen öylesin." Yoksa iş, bundan çok daha büyük ve yücedir. Bu temsil, anlamı yaklaştırmak için yapılmıştır; zihinlerin ve akılların ona ulaşması mümkün olmayan bir şeyi yaklaştırmak içindir. Yoksa ağaçlar bu sayılanın kat kat fazlası olsa, denizler de katlanarak uzatılsa, yine de tükenip bitmesi tasavvur edilebilir; çünkü onlar yaratılmıştır. Oysa Allah'ın kelamının tükenmesi tasavvur edilemez. Şer'î ve akli delil, onun tükenmesinin ve sonunun olmadığını göstermiştir. Her şeyin sonu vardır, ancak Yaratıcı ve sıfatları hariçtir: {Şüphesiz son, Rabbinedir.} [Kur'an: "Şüphesiz son Rabbinedir."] (Necm, 42). Akıl, Allah'ın ezelî ve ebedî olduğunu tasavvur ettiğinde, zihnin geçmiş zamanlardan ne farz ederse etsin, farz ve takdir zinciri ne kadar uzarsa uzasın, O bunun öncesinde de sonsuz olarak vardır; zihnin ve aklın sonraki zamanlardan ne farz ederse etsin, farz ve takdir zinciri sürse ve bunu kalbi ve dili ile destekleyen de olsa, Allah bunun ardından da sonsuz olarak vardır. Allah her zaman hükmeder, konuşur, söyler ve dilediği gibi yapar; dilediğinde sözlerinden ve fiillerinden hiçbirine engel yoktur. Akıl bunu tasavvur ettiğinde, Allah'ın kelamı için verdiği örneğin, kullarının ondan bir şey kavramaları için olduğunu anlar; yoksa iş daha büyük ve daha yücedir. Sonra yüce izzetini ve hikmetinin kemalini zikretti ve şöyle buyurdu: {Şüphesiz Allah azizdir, hakimdir.} Yani izzet tamamen O'nundur. Yukarıdaki ve aşağıdaki âlemde bulunan her kuvvet ancak O'ndandır; O bunu yaratıklara vermiştir. Bu yüzden Allah'tan başka hiçbir güç ve kuvvet yoktur. Izzetiyle bütün yaratıkları yenmiş, onlar üzerinde tasarrufta bulunmuş ve onları tedbir etmiştir. Hikmetiyle yaratıkları yaratmış, yaratmayı hikmetle başlatmış ve gayesini ve maksadını hikmet kılmıştır. Emir ve nehy de böyledir; hikmetle var olmuş ve maksatlı gayesi hikmet olmuştur. Demek ki O, yaratmasında ve emrinde hakimdir. Sonra kudretinin büyüklüğünü ve kemalini zikretti ve akılların tasavvur edemeyeceği bir biçimde şöyle buyurdu: {Sizi yaratması ve yeniden diriltmesi, tek bir nefsi yaratıp diriltmesinden başka bir şey değildir.} Bu, akılları hayrete düşüren bir şeydir. Bütün yaratılmışları, sayıları çok olsa da, ölümlerinden sonra dağılmış hâlde tek bir anda yeniden diriltmesi, tek bir nefsi yaratması gibidir. Dolayısıyla Allah'ın azametini ve kudretinin gücünü bilmemekten başka bir sebeple, diriliş, yeniden canlanma ve amellere karşılık verilmesini uzak görmenin bir gerekçesi yoktur. Sonra duyulan her şeyi duyan ve görülen her şeyi gören olduğunu zikretti ve şöyle buyurdu: {Şüphesiz Allah, işitendir, görendir.}