Allah Teâlâ, kulu olan faziletli Lokmân'a verdiği nimete dikkat çekerek şöyle buyuruyor: {Andolsun, Lokmân'a hikmet verdik: Allah'a şükret. Kim şükrederse, ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, muhakkak ki Allah zengindir, övgüye layıktır.} [Kur'an: "Andolsun, Lokmân'a hikmet verdik: Allah'a şükret. Kim şükrederse, ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, muhakkak ki Allah zengindir, övgüye layıktır."] {Lokmân oğluna öğüt verirken demişti ki: Ey oğulcuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk, büyük bir zulümdür.} [Kur'an: "Lokmân oğluna öğüt verirken demişti ki: Ey oğulcuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk, büyük bir zulümdür."] Hikmet, hakkı gereği gibi bilmek ve onun hikmetini kavramaktır. Yani hükümleri bilmek, içlerindeki sırları ve sağlam yapılarını kavramaktır. İnsan âlim olup hakîm olmayabilir. Hikmet ise ilmi, hatta amelî olanı da gerektirir. Bu yüzden hikmet, faydalı ilim ve salih amel diye tefsir edilmiştir. Allah, Lokmân'a bu büyük lütfu verince, verdiği nimete şükretmesini emretti ki bereket versin ve lütfunu artırsın. Şükredenlerin şükrünün faydasının yine kendilerine döneceğini, nankörlük edenin ise Allah'a şükretmediğini ve bunun vebalinin kendisine ait olacağını bildirdi. Allah, emrine muhalefet edenlere takdir ettiği ve hükmettiği şeylerden müstağnidir, övgüye layıktır. Onun gınası zâtının gereğidir; övgüye layık oluşu ise kemal sıfatlarında ve güzel yaratışında olup yine zâtının gereğidir. Bu iki sıfatın her biri bir kemal sıfatıdır ve ikisinin bir araya gelmesi kemale ilave bir kemaldir. Müfessirler, Lokmân'ın peygamber mi yoksa salih bir kul mu olduğunda ihtilaf etmişlerdir. Allah Teâlâ onun hakkında yalnızca kendisine hikmet verdiğini ve oğluna yaptığı öğütte hikmetine delalet eden bazı şeyleri zikretmiştir. Hikmetin temel ilkelerini ve büyük kaidelerini bildirmiştir. {Lokmân oğluna öğüt verirken} buyurması, ona emir ve nehiy ile, teşvik ve korkutmayı birlikte içeren bir söz söylemesi anlamındadır. Oğluna ihlâsı emretmiş, şirkten nehyetmiş ve bunun sebebini şöyle açıklamıştır: {Şirk, büyük bir zulümdür.} Bunun büyük olmasının sebebi şudur: Topraktan yaratılmış bir mahlûku, kulların boyunlarının sahibi olan Allah'la denk tutmaktan daha çirkin ve daha kötü bir şey yoktur. Hiçbir şeye sahip olmayanı, her şeyin emri kendisinde olanla; her yönden noksan ve fakir olanı, her yönden kâmil ve zengin olan Rabb'le; zerre kadar nimet vermeyeni, dinî, dünyevî ve uhrevî nimetlerle ve bedenlerinde ve kalplerinde olan her nimetle insanlara bahşeden ve kötülüğü yalnızca O'nun defettiği Allah'la eşitlemekten daha büyük bir zulüm var mıdır? Hem de Allah'ın yalnızca kendisine ibadet ve tevhid için yarattığı, şerefli nefsini alıp en aşağı mertebeye indirip hiçbir değeri olmayana kulluk ettiren kimseden daha büyük zalim kim olabilir? Böylece kendi nefsine büyük bir zulüm etmiş olur. Allah, kendi hakkını yerine getirmeyi, yani ondan başkasına ibadet etmemeyi ve tevhidi gerektiren şirkten kaçınmayı emredince, anne babanın hakkını gözetmeyi emretmiştir. Şöyle buyurur: {Biz insana anne babasına iyilik etmesini tavsiye ettik.} Yani ona bu vasiyeti yaptık, bunu onun üzerine bir emanet kıldık ve bunu yerine getirip getirmediğini ona soracağız. Ona anne babası hakkında vasiyette bulunduk ve dedik ki: {Bana şükret.} Bu da kulluğumu yerine getirmek, haklarımı ödemek ve nimetlerimi bana isyan için kullanmamakla olur. {Anne babana da şükret} yani onlara sözle, yumuşak konuşmakla, güzel davranmakla, onlara karşı tevazu göstermekle, onlara ikram ve saygı göstermekle, geçimlerini sağlamakla ve söz ve fiille her yönden onlara kötülük etmekten kaçınmakla iyilik et. Böylece ona bu vasiyeti yaptık ve bildirdik ki: {Dönüş bana dır.} Yani ey insan, seni bu vasiyetle emreden ve bu haklarla yükümlü kılana döneceksin. O da sana bunları yerine getirip getirmediğini soracak; yerine getirdiysen büyük bir sevap verecek, zayi ettiysen ağır bir azapla cezalandıracaktır. Sonra annenin hakkını gözetmenin sebebini zikretti ve şöyle buyurdu: {Annesi onu zayıflık üstüne zayıflıkla taşıdı.} Yani her geçen gün artan bir güçlükle taşıdı. Nutfe halinden başlayarak, hamilelik iştahsızlığı, hastalık, zayıflık, ağırlık ve hâl değişiklikleriyle sürekli zorluklar çekmiştir. Sonra da doğum sancısı, o şiddetli acı vardır. {Sütten kesilmesi de iki yıldır.} Bu da annesinin koruması, bakımı ve emzirmesiyle ilgilidir. Çocuğuna bu kadar sevgiyle bu zorlukları yaşatan anne, çocuğunun ona tam bir iyilikle davranmasını vasiyet etmez mi? {Eğer seni, bilmediğin bir şeyi bana ortak koşmaya zorlarlarsa} yani anne babanız size ortak koşmanız için çaba gösterirlerse {onlara itaat etme.} Bunun anne babaya iyilik kapsamına girdiğini sanma; çünkü Allah'ın hakkı herkesin hakkından önce gelir ve "Yaratıcıya isyan edilerek hiçbir mahlûka itaat edilmez." Burada "Sana bilmediğin şeyi bana ortak koşmaya zorlarlarsa, onlara isyan et" denmemiş, "onlara itaat etme" denmiştir; yani şirk konusunda. Ancak onlara iyilik etmeye devam et. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Dünyada onlarla güzelce arkadaşlık et.} Yani onlara iyilikle ve marufa uygun bir şekilde sohbet et. Ama onlar küfür ve günah halindeyken onlara tabi olma. {Bana yönelenlerin yoluna uy.} Bunlar Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman eden, Rabb'lerine teslim olan ve O'na yönelen mü'minlerdir. Onların yoluna uymak, Allah'a yönelmekte onların izledikleri yolu izlemek, yani kalbin isteklerinin ve arzularının Allah'a çekilmesi, ardından bedenin de Allah'ın rızasını kazanan ve O'na yaklaştıran işlerde çalışmasıdır. {Sonra dönüşünüz bana dır.} İtaat eden, isyan eden ve yönelen herkes döner ve {yaptıklarınızı size haber vereceğim.} Allah'a hiçbir amel gizli kalmaz. {Oğulcuğum! Şüphesiz (yaptığın iş) bir hardal tanesi ağırlığında olup bir kayanın içinde veya göklerde ya da yerde gizlense} yani en küçük ve en değersiz şey olsa bile, {Allah onu getirir.} Allah'ın ilminin genişliği, tam haberdarlığı ve kemal kudreti sebebiyledir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz Allah latiftir, haberdardır.} Yani ilminde ve haberdarlığında inceliği vardır; öyle ki içleri ve sırları, ıssız yerlerin ve denizlerin gizli şeylerini bilir. Buradaki maksat, Allah'ı murakabe etmeye ve mümkün olduğunca O'na itaat etmeye teşvik, az da olsa çirkin bir iş yapmaktan sakındırmaktır. {Oğulcuğum! Namazı kıl} Onu namaza teşvik etti ve özellikle namazı zikretti, çünkü bedenî ibadetlerin en büyüğüdür. {Marufu emret, münkerden nehyet.} Bu da marufu bilmeyi gerektirir ki emredebilsin; münkeri bilmeyi de gerektirir ki ondan nehyedebilsin. Marufu emretmek ve münkerden nehyetmek ancak yumuşaklık ve sabır gibi şeylerle tamamlanabildiğinden, bunları da emretmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: {Sana gelen musibete sabret.} Ayrıca kişinin emrettiği şeyi kendisinin yapması, nehyettiği şeyden de kendisinin kaçınması gerekir. Bu sözler, kişinin hayır işleyip şerri terk ederek kendini olgunlaştırmasını ve bunu emir ve nehiyle başkalarına da yaymasını kapsar. Lokmân, emreden ve nehyeden kişinin mutlaka sınanacağını ve emir ile nehyin nefisler üzerinde bir zorluk olduğunu bildiği için oğluna bu konuda sabretmesini emretti ve şöyle dedi: {Sana gelen musibete sabret. Şüphesiz bu,} yani Lokmân'ın oğluna yaptığı bu öğüt, {azmedilmesi gereken işlerdendir.} Yani kişinin üzerinde kararlılıkla durması ve önem vermesi gereken işlerdendir; bunu yalnızca azim sahipleri başarabilir. {ولا تصعر خدك للناس} Yani: İnsanlara karşı kibirlenerek yüzünü çevirme, onlara asık surat gösterme. {Ve yeryüzünde şımararak yürüme} Yani: Nimetlerle övünerek, nimeti verene unutarak, kendinden hoşnut bir halde böbürlenerek yürüme. {Şüphesiz Allah, kendini beğenen ve övünüp duran hiç kimseyi sevmez.} Yani: Kendi nefsinde, görünüşünde ve büyüklenmesinde kibirlenen, sözleriyle böbürlenen hiç kimseyi sevmez. {Yürüyüşünde orta yolu tut} Yani: Alçakgönüllü ve sakin yürü; ne şımarıklık ve kibir yürüyüşü yap, ne de kendini hasta gösteren bir yürüyüş. {Sesini alçalt} İnsanlara ve Allah'a karşı edep gereği. {Şüphesiz seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.} Yani: Seslerin en korkuncu ve en çirkini odur. Eğer yüksek sesle konuşmanın bir fayda ve maslahatı olsaydı, bu özellik o eşeğe münhasır kılınmazdı; oysa onun ne kadar aşağılık ve kavrayışsız olduğunu biliyorsun. Lukman'ın oğluna yaptığı bu vasiyetler, hikmetin temel ilkelerini bir araya getirir ve zikredilmeyen diğer ilkeleri de gerektirir. Her emir içeren vasiyet, o emri yapmaya çağıran sebeplerle birlikte, her yasak içeren vasiyet ise o yasağı terke çağıran sebeplerle birlikte bildirilmiştir. Bu durum, hikmetin tefsirinde zikrettiğimiz şeyi, yani hikmetin hükümleri, onların gerekçelerini ve uygunluklarını bilmek olduğunu göstermektedir. Nitekim Lukman, oğluna dinin asli olan tevhidi emretmiş, şirkten nehyetmiş ve şirkten sakınmanın gerekçesini açıklamıştır. Ana babaya iyilik etmeyi emretmiş, bunun sebebini açıklamış, onlara ve Allah'a şükretmeyi emretmiştir. Ardından ana babaya itaat ve onlara iyilik etmenin, onların günah emretmedikleri sürece geçerli olduğunu belirtmiş; yine de onlara isyan etmemeyi, onlara iyilik etmeyi emretmiştir; şirke zorlarlarsa onlara itaat edilmeyeceğini de bildirmiştir. Allah'ın murakabesini emretmiş, O'nun huzuruna çıkmaktan korkmayı tavsiye etmiş, hayır ve şerden küçük ya da büyük hiçbir şeyin O'nun dışında kalmayacağını hatırlatmıştır. Kibirlenmekten nehyetmiş, alçakgönüllülüğü emretmiş, şımarıklık ve azgınlıktan nehyetmiş, hareketlerinde ve seslerinde sükûneti emretmiş, bunların zıddını da yasaklamıştır. İyiliği emretmeyi ve kötülükten sakındırmayı, namazı kılmayı ve her işi kolaylaştıran sabrı emretmiştir. Allah'ın buyurduğu gibi, bu vasiyetleri yapan kimsenin hikmetle özel olarak nitelendirilmesi ve bununla meşhur olması gerekir. Allah'ın kendisine ve diğer kullarına olan lütfunun bir parçası da, hikmetinden onlara anlattığı şeylerin, onlar için güzel bir örnek olmasıdır.