Kur'an-ı Azîm'in tamamı muhkemdir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Bu, ayetleri sağlamlaştırılmış, sonra hikmet sahibi ve her şeyden haberdar olan (Allah) tarafından ayrıntılı biçimde açıklanmış bir kitaptır."] [Hûd: 1] Dolayısıyla o, en üst düzeyde sağlamlık, düzgünlük, adalet ve iyiliği içermektedir. [Kur'an: "Kesin olarak inanan bir topluluk için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim olabilir?"] [Mâide: 50] Bütünüyle de güzellik ve belâgat bakımından birbirine benzer; bir kısmı diğerini doğrular, lafız ve mana bakımından birbiriyle uyumludur. Ancak bu ayette geçen muhkem ve müteşabih kavramına gelince: Kur'an, Allah'ın zikrettiği gibi, [Kur'an: "Kitabın aslı olan muhkem ayetler"] yani delâleti açık, hiçbir şüphe ve karmaşa barındırmayan ayetleri içerir. Bunlar kitabın aslıdır; bütün müteşabih ayetler bunlara döndürülür ve bunlar Kur'an'ın büyük çoğunluğunu oluşturur. [Kur'an: "Bir de müteşabih olan başka ayetler"] yani anlamları birçok zihinde karışan ayetlerdir; ya delâletleri mücmel olduğu için ya da bazı anlayışlara muradın dışında bir mana hemen akla geldiği için. Özetle, Kur'an'da herkes için açık ve belli ayetler vardır; bunlar çoğunluktadır ve diğerleri bunlara döndürülür. Bir de bazı insanlara güçlük çıkaran ayetler vardır. Bu durumda yapılması gereken, müteşabihi muhkeme, gizli olanı açık olana döndürmektir. Böylece Kur'an'ın bir kısmı diğerini doğrular, aralarında çelişki ve karşıtlık oluşmaz. Ancak insanlar iki gruba ayrılmıştır. [Kur'an: "Kalplerinde eğrilik bulunanlar"] yani doğru yoldan sapmış, niyetleri bozulmuş, amaçları azgınlık ve sapkınlık olmuş, kalpleri hidayet ve doğru yoldan uzaklaşmış olanlar. [Kur'an: "Müteşabih olanın peşine düşerler."] yani açık muhkemi bırakıp müteşabihe yönelirler ve işi tersine çevirerek muhkemi müteşabihe göre yorumlarlar. [Kur'an: "Fitne aramak için."] yani kendilerine çağırdıkları kimseleri saptırmak için; çünkü müteşabih, içinde yaşanan karışıklık nedeniyle fitneye yol açar. Oysa açık muhkem, onu isteyen için hakkın apaçık olması sebebiyle fitneye yer vermez. [Kur'an: "Yorumunu (tevilini) aramak için. Halbuki onun yorumunu Allah'tan başkası bilmez."] Müfessirler, "Allah'tan başkası bilmez" ifadesinde durulup durulmayacağı konusunda iki görüş ileri sürmüşlerdir. Çoğunluğu burada durur; bazıları ise ardından gelen "Derinlemesine ilim sahipleri" ifadesini buna bağlar. Her iki görüş de mümkündür. Eğer "te'vil" ile bir şeyin hakikatinin ve özünün bilinmesi kastediliyorsa, doğru olan "Allah'tan başkası" ifadesinde durmaktır. Çünkü hakikatini ve özünü yalnızca Allah'ın bildiği müteşabihler vardır; Allah'ın sıfatlarının hakikatı ve keyfiyeti, ahiret hâllerinin hakikati ve benzeri konular böyledir. Bunları yalnız Allah bilir ve bunların bilinmesine yönelmek caiz değildir, çünkü bilinmesi mümkün olmayan bir şeye yönelmek olur. Nitekim İmam Mâlik'e (Allah ona rahmet etsin) [Kur'an: "Rahmân, arş üzerine istiva etmiştir."] [Tâhâ: 5] ayeti sorulduğunda soran kişi "Nasıl istiva etmiştir?" diye sormuş; İmam Mâlik şöyle cevap vermiştir: "İstiva bilinmektedir, keyfiyeti meçhuldür, ona iman etmek vaciptir, bu konuda soru sormak ise bid'attir." Diğer sıfatlar hakkında keyfiyetini soranlara da aynı şekilde denmelidir: O sıfat bilinmektedir, keyfiyeti meçhuldür, ona iman vaciptir, hakkında soru sormak bid'attir. Allah bize bu sıfatları haber vermiş, keyfiyetini bildirmemiştir; bu nedenle bize sınırlandırılan noktada durmak gerekir. Eğriliğe düşenler ise kendilerini ilgilendirmeyen şeylerle uğraşarak ve bilmelerine imkân olmayan şeyleri zorlayarak bu müşkil konuların peşine düşerler; çünkü bunları yalnız Allah bilir. Derinlemesine ilim sahiplerine gelince, onlar bunlara iman ederler ve anlamını Allah'a havale ederler; böylece teslim olur ve teslim olunurlar. Eğer "te'vil" ile tefsir, açıklama ve izah kastediliyorsa, doğru olan "Derinlemesine ilim sahipleri" ifadesini "Allah"a atfetmektir. Bu durumda Allah, müteşabihin tefsirini, muhkeme döndürülmesini ve içindeki şüphenin giderilmesini yalnızca kendisinin bildiğini, derinlemesine ilim sahiplerinin de bildiğini ve bunlara iman ederek muhkeme döndürdüklerini, [Muhkem ve müteşabihin] "hepsi Rabbimizin katındandır" dediklerini haber vermiştir. Rabbin katından olan şeyde ne bir çelişki ne de bir zıtlık vardır; aksine hepsi uyumludur, birbirini doğrular ve birbirine şahitlik eder. Bunda büyük bir ilkeye de dikkat çekilmektedir: Onlar, bütün bunların Allah'ın katından olduğunu bilirlerse ve müteşabihin mücmel yönleri kendilerine karışırsa, bunun muhkeme döndürülmesi gerektiğini kesin olarak bilirler; her ne kadar bunun yönünü anlamasalar da. Allah Teâlâ, hükümlerine teslim olmayı ve iman etmeyi teşvik edip müteşabihin peşinden gitmekten men ettikten sonra şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ancak akıl sahipleri öğüt alır."] yani Allah'ın öğütleriyle ibret alan ve O'nun nasihatini ve öğretisini kabul eden. Öğüt, akıl sahiplerinin, yani âlemin özü ve insanlığın seçkinlerinin akıllarına ulaşır; böylece faydalı olanı hatırlayıp yaparlar, zararlı olanı da terk ederler. Bunların dışındakiler ise hiçbir özü ve sonucu olmayan kabuk gibidirler; akılları faydalı olmadığı için azar ve öğüt onlara fayda vermez. Sonra Allah Teâlâ derinlemesine ilim sahiplerinin dua ettiklerini ve şöyle dediklerini haber vermiştir: [Kur'an: "Ey Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme."] yani bizim cehaletimiz ve inatlaşmamız yüzünden bizi hakkın dışına çevirme; aksine bizi doğru, hidayete ileten ve hidayete ermiş kıl; hidayetinde bizi sabit kıl ve eğrilere musallat ettiğin şeylerden bizi koru. [Kur'an: "Katından bize bir rahmet bağışla."] yani bununla hayırlara muvaffak olduğumuz ve kötülüklerden korunduğumuz büyük bir rahmet. [Kur'an: "Şüphesiz sen çok bağışlayansın."] yani ikramları geniş, cömertliği bütün yaratılmışları kuşatan, çok iyilik eden. [Kur'an: "Ey Rabbimiz! Şüphesiz sen, hakkında şüphe olmayan bir günde insanları toplayacaksın. Allah va'dinden dönmez."] Allah onları amellerine göre, iyisine de kötüsüne de karşılık verecektir. Allah Teâlâ, derinlemesine ilim sahiplerini kulun mutluluğunun işaretleri olan yedi sıfatla övmüştür: Birincisi: Allah'a ulaştıran yol olan, hükümlerini ve şeriatini açıklayan ilim. İkincisi: İlimde rusûh; bu, sadece ilim sahibi olmaktan fazla bir derecedir. Çünkü ilimde râsih olan kişi, tahkik eden bir âlim, dikkatli bir arif olmalıdır; Allah ona ilmin zahirini ve batınını öğretmiş, şeriatın sırlarında ilimde, hâlde ve amelde ayakları sağlam basar hâle gelmiştir. Üçüncüsü: Allah'ın kitabının tamamına iman ettiklerini ve müteşabihini muhkemine döndürdüklerini, [Kur'an: "Biz ona iman ettik, hepsi Rabbimizin katındandır, diyorlar."] sözüyle vasfetmiştir. Dördüncüsü: Eğriliğe düşmüş, sapmış kimselerin başına gelen şeylerden Allah'ın affını ve sağlığını istemeleri. Beşincisi: Hidayete ermelerinin Allah'ın bir lütfu olduğunu kabul etmeleri; bu da [Kur'an: "Ey Rabbimiz! Bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi eğriltme."] sözüdür. Altıncısı: Bununla birlikte, her hayrın gerçekleşmesini ve her şerrin uzaklaşmasını içeren rahmetini istemeleri ve O'nun "Vehhâb" ismiyle O'na yönelmeleri. Yedincisi: Kıyamet gününe olan imanlarını ve kesin bilgilerini, ondan korkmalarını haber vermesi; bu da yanlıştan alıkoyan ameli gerektiren şeydir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Şüphesiz kâfir olanlara, malları da çocukları da Allah'a karşı hiçbir şey sağlamaz. İşte onlar..."]