Yüce Allah, bu Beyt-i Harâm'ın şerefini bildirmekte ve onun insanlar için konulan ilk ev olduğunu haber vermektedir. İnsanlar orada Rableri'ne ibadet eder, böylece günahları bağışlanır, hataları örtülür; orada yapılan taatler ve yakınlık vesileleriyle Rablerinin rızasını kazanır, sevabına nail olur ve azabından kurtulurlar. Bu sebeple buyurmuştur ki: { mübarek } yani dinî ve dünyevî menfaatlerde çok bereketi vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Kendilerine verdiği hayvanlar üzerine belirli günlerde Allah'ın adını anmak için, kendilerine sağlanan menfaatlere şahit olsunlar diye."] (Hac, 28). { Âlemlere bir hidayet } Hidayet iki çeşittir: marifet hidayeti ve amel hidayeti. Amel hidayeti açıktır; o da Allah'ın orada, yalnız o mahsus olan çeşitli ibadetleri koymuş olmasıdır. Bilgi hidayetine gelince, o da Allah'ın { Onda apaçık ayetler vardır } sözünde zikrettiği apaçık ayetler sebebiyle kendilerine hasıl olan hakikat bilgisidir. Yani açık deliller ve kesin burhanlar; ilâhî ilimlerin ve yüce maksatların çeşitlerine dair delillerdir: Allah'ın tevhidine, rahmetine, hikmetine, azametine, celaline, ilminin kemaline, cömertliğinin genişliğine ve evliyasına ile peygamberlerine lütfettiklerine dair deliller gibi. Ayetlerden biri { Makam-ı İbrahim }'dir. Bununla meşhur makamın kastedildiği ihtimali vardır; o da Halil'in Kâbe'nin inşası için üzerinde durduğu taştır. Bina yükselince Hz. İbrahim bu taş üzerinde durmuştu. Taş başlangıçta Kâbe'nin duvarına yapışık idi; Hz. Ömer radıyallahu anh zamanında onu bugün bulunduğu yere koydu. Buradaki ayet, İbrahim'in ayak izlerinin taşta belirmesi ve bu izin bu ümmetin ilk dönemlerine kadar kalmasıdır; bu da adet dışı olağanüstü bir durumdur. Denilmiştir ki ayet, Allah'ın kalplere koyduğu bu makamın tazimi, tekrimi, şerefi ve saygısıdır. Ayrıca "Makam-ı İbrahim" ifadesinin bir mufrad mudâf olduğu ve İbrahim'in hac menasikinin bütün yerlerindeki makamlarını kastettiği de düşünülebilir. Bu takdirde haccın bütün unsurları ve parçaları apaçık ayetler olur: tavaf ve sa'y ile yerleri, Arafat ve Müzdelife'de vakfe, şeytan taşlama ve diğer şeâir. Bunlardaki ayet, Allah'ın kalplere bunların tazimini ve saygısını koyması, bunlara ulaşmak ve her türlü meşakkate katlanmak için canların ve malların en değerlilerini harcamalarıdır; ayrıca bunların içerdiği eşsiz sırlar, yüce manalar ve fiillerinde bulunan, yaratılmışların bir kısmını saymaktan aciz kalacağı hikmet ve maslahatlardır. Oradaki apaçık ayetlerden biri de, oraya giren kimsenin şer'an ve kadere göre güvende olmasıdır. Şer'an, Allah'ın Resûlü İbrahim'i ve sonra Resûlü Muhammed'i onun saygısını korumaya ve oraya girenlerin güvenliğini sağlamaya, orada kimseye saldırılmamasını emretmiştir. Öyle ki bu yasak, orada avlanmayı, ağaçları ve bitkileri de kapsamıştır. Bu ayetle, Haram'ın dışında bir cinayet işleyip sonra Haram'a sığınan kimsenin, oradan çıkıncaya kadar güvende olacağı ve hakkında had uygulanmayacağını savunan âlimler istidlal etmişlerdir. Kadere göre güvenliğine gelince, Allah Teâlâ kaza ve kaderiyle insanların kalplerine, hatta Allah'a ortak koşan ve Rablerini inkâr eden müşriklerin kalplerine bile onun saygısını koymuştur. Öyle ki onlardan biri, şiddetli gayret ve kibrine, zulme tahammülsüzlüğüne rağmen babasının katilini Haram'da görse ona dokunmaz. Haram'ı kılan, kim ona kötülük murat ederse mutlaka çabuk bir ceza ile cezalandırılacağıdır; nitekim Ashâb-ı Fil ve başkalarıyla böyle yapılmıştır. İbnu'l-Kayyim'in burada çok güzel bir sözü olduğunu gördüm ve ihtiyacın büyüklüğü sebebiyle onu zikretmek istedim. Şöyle demiştir: Fayda: { İnsanlardan oraya yol bulabilenlerin Beyt'i hacc etmeleri Allah'ın hakkıdır. } "Hacc'ul-beyt" mübtedadır, haberi ondan önceki iki cârr-mecrurdan birinde yer alır. Anlama uygun olan, "alen-nâs" sözünde olmasıdır; çünkü bu bir vücuptur ve vücup "alâ" harfini gerektirir. "Lillâh" sözünde olması da caizdir; çünkü o vücup ve istihkakı içerir. Bu takdiri tercih ettiren, haberin fayda ve maksadın yeri olmasıdır; bu bâbta onun öne alınması, geri bırakılma niyetindedir. Dolayısıyla "Lillâhi alen-nâs" demek daha güzeldir. İlk görüşü de şöyle tercih edebiliriz: "Hacc'ul-beyt alen-nâs" sözü, "Hacc'ul-beyt lillâh" yani "Allah'ın üzerine vacip bir hak" demekten vücup bâbında daha çok kullanılır; bunu iyi düşün. Buna göre birinci mecrurun öne alınmasında, haber olmamasına rağmen iki fayda vardır: Birincisi, haccı vacip kılanın adıdır; bu yüzden vücup zikrinden önce gelmeye daha layıktır. Ayet böylece sırasıyla üç şeyi içermiş olur: Birincisi, bu farzı vacip kılan sebeptir, bu yüzden önce o zikredilmiştir. İkincisi, vacip olanı ifa edenler, yani üzerine farz kılınanlar, insanlardır. Üçüncüsü, nispet ve ona bağlı hak: vücuben onun, ifa ve vücuben onların üzerine olan hac. İkinci fayda ise şudur: Mecrur olan isim, Allah subhânehu'nun ismi olduğu için, onu vacip kılmasının hürmetini büyütmek ve onu ihmal etmekten korkutmak için öne alınması gerekir; çünkü Allah'ın vacip kıldığı şey, başkasının vacip kıldığı şey gibi değildir. "Min" harfine gelince, o bedeldir. Bir kısım insanlar bunun, masdarın faili olduğunu, sanki "Beyt'i, oraya yol bulabilen kimse hacc etsin" demek olduğunu söylemeye meyletmişlerdir. Bu görüş birkaç yönden zayıftır. Bunlardan biri: Hac farz-ı aindir. Ayetin anlamı onların söylediği gibi olsaydı, farz-ı kifaye anlaşılırdı; çünkü yol bulabilenler hac yaptığında diğerlerinin zimmeti temize çıkar. Anlam, "İnsanlardan güç yetirenlerin Beyt'i haccetmesi Allah'ın hakkıdır" biçimine dönerdi; yol bulabilenler vacibi ifa edince yol bulamayanlar üzerinde vacip kalmazdı. Oysa durum böyle değildir. Hac, herkes için farz-ı aindir; yol bulabilenler hac yapsın ya da oturup yapmasın. Ancak Allah subhânehu, yol bulamayanı, vacibi yerine getirmekteki aczinden dolayı mazur görmüştür; dolayısıyla onu bundan sorumlu tutmaz ve yerine getirmesini istemez. Yol bulabilen hac yapınca farz kendi üzerinden düşer; yol bulabilenlerin haccı, aciz olanlardan farzı düşürmez. Daha fazla açıklamak istersen şöyle diyebilirsin: "Bu bölge halkının, cihada gücü yetenlerden bir grubunun cihad etmesi vaciptir." Bu grup cihad edince, vücubun diğerlerine olan bağlantısı kesilir. Ama "Tüm insanların, içlerinden gücü yetenin cihad etmesi vaciptir" dersen, vücup herkese bağlanır ve aciz olanın mazeretini acziyle kabul edersin. Ayetin bu şekilde nazmı, "Beyt'in haccı güç yetirenler üzerine vaciptir" demekten daha farklı olarak bu eşsiz nüktedir; bunu iyi düşün. İkinci vecih: Mastarın (masdarın) fâile izafe edilmesi, meful(ün)e izafe edilmesinden önce gelir; bu aslı, ancak nakledilmiş bir delille terk etmek gerekir. Eğer fâil olan kişi bu şekilde olsaydı, mastar ona izafe edilirdi ve "ولله على الناس حج من استطاع" [Âl-i İmrân: 97] (insanların üzerine, gücü yetenlerin Allah'a hac borcu vardır) denilirdi. Bu, "يعجبني ضرب زيد عمرا" (Zeyd'in Amr'ı dövmesi hoşuma gidiyor) kalıbına hamledilir. Mastarla fâili arasına meful veya zarf girdiğinde ayrılan yerlerde ise, mercuh olan yazılışa hamledilir; İbn Âmir'in kıraatinde olduğu gibi: "قتل أولادهم شركائهم" [En'âm: 137] (ortakları, çocuklarını öldürmeleri). Bu ise terk edilmelidir. "من" edatının "كل"den "بعض" bedeli olduğu sabit olduğunda, kelamda "الناس"a dönen bir zamir bulunması gerekir; sanki "من استطاع منهم" denmiş gibi. Bu zamirin hazfi çoğu kelamda hoş değildir; ancak burada hazfi güzel kılan birkaç husus vardır: Birincisi, "من" akıl sahibi olmayanlar için de kullanılır; tıpkı kendisinden bedel alınan isim gibi, bu yüzden ona bağlanmıştır. İkincisi, "من" öyle bir sılaya (cümleye) bağlanmıştır ki, bu sıla ilk isimden daha özeldir. Eğer sıla daha genel olsaydı, dönen zamirin hazfi çirkin olurdu. Bunun örneği: "رأيت إخوتك من ذهب إلى السوق منهم" (Kardeşlerinden çarşıya gidenleri gördüm) dersen, bu çirkin olur; çünkü çarşıya giden kişi kardeşlerden daha geneldir. Aynı şekilde "البس الثياب ما حسن وجمل" (Güzel ve yakışan elbiseleri giy) demek, yani "منها" demeden zamiri zikretmemek, cevazı daha uzak kılar; çünkü "ما حسن" ifadesi "الثياب"tan daha geneldir. Bütünden bir parça (باب البعض من الكل) olan bedelin, kendisinden bedel alınan isimden daha özel olması gerekir. Eğer genel olan bir şeyi bir zamire izafe eder veya ilk isme dönen bir zamirle kayıtlarsan, umumiyet ortadan kalkar ve husus kalır. Bu cümlede mudafın hazfinin güzel olmasına, sıla ve mevsulün uzunluğu da ayrıca katkı sağlar. "لله" ifadesindeki mecrûr (harf-i cerle gelen kısım) hakkında iki ihtimal vardır: Birincisi, "سبيل" kelimesinin yerinde bulunmasıdır; sanki nekre olan bir kelimenin sıfatı olup ona önce getirilmiştir; çünkü geriye alınsaydı "سبيل"in sıfatı yerinde olurdu. İkincisi, "سبيل"e bağlı olmasıdır. Eğer "Bu nasıl ona bağlanır, halbuki içinde fiil anlamı yoktur?" dersen, cevap şudur: Burada "سبيل" kelimesi, Kâbe'ye ulaştıran azık, zâd ve benzeri şeyler anlamında kullanıldığından, içinde fiil kokusu vardır; yol anlamında "سبيل" kastedilmemiştir. Bu nedenle mecrûrun ona bağlanması uygun olur. Ayrıca nazmın güzelliği ve lafzın i'cazı, mecrûrun önce getirilmesini gerektirmiştir; halbuki asıl yeri sonra gelmekteydi. Çünkü bu zamir Kâbe'ye döner ve Kâbe'ye özel bir önem verilmek istenmiştir. Araplar konuşmalarında kendilerine daha önemli olanı öne alırlar. Bunu, Süheyli'nin açıklaması olarak nakledilen bu görüş ifade eder. Ancak bu görüş çok uzaktır. Doğrusu, harf-i cer ve mecrûrun müteallakı hakkında bunlardan daha güzel, ayete başka hiçbir yorumun yakışmadığı başka bir vecih vardır: Bu da "على الناس" ifadesinden anlaşılan vucûb (farz oluş) anlamıdır. Yani: Allah'a, insanlar üzerine hac vacip kılınmıştır. Bu, Allah'ın hakkı olan vacip bir borçtur. Mecrûru "سبيل"e bağlayıp ondan hal yapmak ise çok uzaktır; iyi düşün. Bu, ayetten akla pek gelmez. Tıpkı şöyle demen gibi: "لله عليك الصلاة والزكاة والصيام" (Allah'ın üzerine senin namaz, zekât ve oruç borcun vardır). Ayetin faydalarından ve sırlarından biri şudur: Allah subhânehu, vacip ve haram kıldığı şeyleri zikrederken çoğunlukla emir ve nehiy lafzıyla zikreder; bazen de farz kılma, yazma ve haram kılma lafzıyla zikreder. Örnekler: "كتب عليكم الصيام" [Bakara: 183], "حرمت عليكم الميتة" [Mâide: 3], "قل تعالوا أتل ما حرم ربكم عليكم" [En'âm: 151]. Hac konusunda ise vacibin kesinliğini gösteren bu lafız, on yönden kullanılmıştır: Birincisi, Allah'ın ismini öne almış, ona istihkak ve tahsis lamını eklemiştir. Sonra hac yükümlüsü olanları, üzerine "على" harfi girmiş umum sıygasıyla zikretmiş, sonra ondan güç yetirenler bedel olarak alınmıştır. Sonra "سبيل" kelimesini şart bağlamında nekre olarak getirmiştir; bu da hacın, kolayca bulunan her yolla, azıkla veya malla farz olduğuna işarettir. Böylece vacip, "سبيل" denilebilecek herhangi bir şeyin bulunmasına bağlanmıştır. Sonra "ومن كفر" diyerek küfürle büyük bir tehdit getirmiştir; yani bu vacibi üstlenmeyen ve terk eden kimse. Sonra işi büyütmüş ve vaadi kuvvetlendirmiş, kendisinin ondan müstağni olduğunu bildirmiştir. Allah teâlâ ganidir, hamiddir; hiçbir kimsenin hacca ihtiyacı yoktur. Burada O'nun ondan müstağni olduğunu zikretmekte, ona olan gazabını, kendisine yüz çevirdiğini ve ondan rahmet nazarını çektiğini bildirmek vardır ki bu en büyük ve en etkili tehdittir. Sonra bunu, "العالمين" isminin umum olarak zikriyle pekiştirmiştir. "فإن الله غني عنه" dememiştir; çünkü O alemlerin tümünden müstağni ise, her yönden ve her açıdan tam ve kâmil ganiliğe sahiptir. Bu da hakkını terk edenin, O'nun farz kıldığı hakkı terk etmesinin büyük gazabına daha çok delalet eder. Sonra bu manayı, tekit için kullanılan "إن" edatıyla pekiştirmiştir. İşte bu on vecih, bu büyük farzın kesinliğini gerektirir. Ayetteki bedel sırrını da düşün: Bu bedel, isnadı iki kez zikretmeyi gerektirir; bir kez umum insanlara isnadla, bir kez de istitaat sahibi olanların özel kısmına isnadla. Bedelin faydalarından biri, isnadın tekrarıyla manayı kuvvetlendirmek ve pekiştirmektir. Bu yüzden amilin tekrarı ve yeniden getirilmesi niyeti de vardır. Sonra ayetteki, ibhamdan sonra gelen izahı, icmalden sonra gelen tafsili düşün. Bu, kelamın iki surette ve iki halde getirilmesini nasıl içerdiğini; buna önem verip işini kuvvetlendirmek için böyle yapıldığını gör. Sonra bu farzı, Beyt'in faziletlerini ve büyük kadrini zikrederek nasıl başlattığına bak: Nefislerin ona yönelmeye ve hacca çağrıldığı, bunun ondan istenmediği hâlde bile, öyle buyurmuştur: "إن أول بيت" ... Böylece onu beş sıfatla nitelemiştir: Birincisi, dünyadaki evlerin en eskisi olması, yeryüzüne ilk konulanıdır. İkincisi, mübarek olmasıdır; bereket, hayrın çokluğu ve devamlılığıdır. Dünya evlerinde ondan daha bereketli, hayrı daha çok, daha devamlı ve mahlûkata daha faydalı bir ev yoktur. Üçüncüsü, hidayet olmasıdır; mastarla nitelemesi mübalağa içindir, sanki bizzat hidayetin kendisidir. Dördüncüsü, kırktan fazla açık âyeti içermesidir. Beşincisi, içine girenlere sağlanan emniyettir. Bu sıfatları, onun kasdını farz kılmadan zikretmesi, insanları, yurtlar uzak olsa ve ziyaretçileri diyarlardan çok uzaklara dağıtsa bile, onun haccına yöneltecek bir etkidir. Sonra bunun ardından, bu tekitlerle pekiştirilmiş açık farziyeti getirmiştir. Bu, Allah subhânehu'nun bu yüce Beyt'e verdiği önemi, zikrini yüceltmesini, işinin büyüklüğünü ve kadrinin yüceliğini gösterir. Eğer ona "Kendisini kendine izafe etmesi" [Hac: 26: "وطهر بيتي"] dışında bir şeref olmasaydı, bu izafet bile bir fazilet ve şeref olarak yeterdi. Âlemlerin kalplerini ona çeken ve nefislerini onun iplerine ve görmeye olan şevkiyle bağlayan da bu izafettir. Bu, sevenlerin dönüp durduğu bir yerdir; ondan asla doyum bulmazlar. Ne kadar ziyaret ederlerse o kadar çok severler ve ona o kadar çok özlerler. Ne kavuşma onları iyileştirir ne de uzaklık teselli eder; nitekim şöyle denmiştir: Onun etrafında dolaşırım; nefsim ona hâlâ âşık, Tavaftan sonra bir yakınlık var mı ki? Rüknünü öperim; kalbimdeki şevk ve coşkunluğun yatışını ararım. Vallahi, bu şevk ve sevgi yalnız artar; kalbin çarpıntısı da çoğalır. Ey sığınak cennet, ey arzuların son durağı, Her emniyetin ötesinde ey ölümüm! Şevkin galip gelen coşkunluğu, sana yakınlık dışında bir şey istemedi; Uzaklığa ise elim yetmez. Senden uzaklaşmanın sebebi bıkkınlık değildi; Gözümün ve dilimin şahitliği bende. Uzaklığında sabrımı ve ağlamamı çağırdım; Ağlama cevap verdi, sabır ise bana isyan etti. Dediler ki: Sevgili uzak kalınca, uzun zaman sonra aşkı eskir. Bu iddia doğru olsaydı, insanlar arasında her zaman aşkın devası olurdu. Hayır, o eskir ama aşk kendi hâlinde kalır; Geceyle gündüz onu eskitemez. İşte bu sevgili, şevk ve aşkın sürüklediği, Dizginsiz ve yularsız bir âşık. Uzak ziyaret yerinden sana geldi; devesi zayıflasa da, İki ayağı onu sana taşıdı. Müellifin kelamı burada sona erdi; Allah rahmetiyle ona rahmet etsin.