البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة آل عمران · الآية ٦٩

﴿وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ﴾

Vaddat tâ’ifatum min ahlil kitâbi lav yudil lûnakum va mâ yudillûna illâ anfusahum va mâ yaş’urûn

“Kitap ehlinden bir takımı sizi sapıtmak isterler; oysa kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar”

Ali 'Imran 3:69 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ, mü'min kullarını şu habis topluluğun, yani Ehl-i kitabın hilesinden sakındırmaktadır. Onlar sizi dinden saptırmak isterler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ehl-i kitabın çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, kıskançlıklarından dolayı, sizi imanınızdan sonra tekrar küfre döndürmeyi arzu ederler."] [Bakara: 109]. Bilindiği üzere, bir şeyi arzu eden kimse, onu elde etmek için bütün gücüyle çalışır. Bu topluluk da mü'minleri döndürmek ve onların kafalarına şüpheler sokmak için elinden gelen her yolu denemektedir. Ancak Allah'ın lütfundan olarak, kötü tuzak yalnızca kendi sahibine döner. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Onlar ancak kendi nefislerini saptırırlar.} Mü'minleri saptırmak için çalışmaları, kendi sapkınlıklarını artırmak ve kendilerine daha fazla azap getirmektir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "Kâfir olanlara ve Allah'ın yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarından dolayı azabın üstüne azap ekleriz."] [Nahl: 88]. {Ve onlar bunu fark etmezler}, yani kendi nefislerine zarar vermek için çalıştıklarını ve sizlere hiçbir zarar veremeyeceklerini bilmezler. {Ey Ehl-i kitap! Allah'ın ayetlerini bilerek inkâr etmeniz ne oluyor?} Yani, sizi, kendi üzerinde bulunduğunuz şeyin batıl olduğunu bilmenize ve Muhammed ﷺ'in getirdiği şeyin, hakkında şüphe etmediğiniz hak olduğunu, hatta bazı zamanlarda bunu birbirinize kabul edip onunla sevindiğinizi bilmenize rağmen, Allah'ın ayetlerini inkâra neyin sürüklediği sorulmaktadır. Bu, onların sapkınlığını yasaklamakta, ardından halkı saptırmalarını azarlamaktadır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {Ey Ehl-i kitap! Hakkı batılla karıştırıp, bile bile hakkı gizlemeniz ne oluyor?} Böylece hakkı batılla karıştırmaları ve hakkı gizlemeleri sebebiyle azarlanmışlardır. Çünkü bu iki davranışla kendilerine bağlanan kimseleri saptırmış olurlar. Nitekim âlimler hakkı batılla karıştırıp aralarını ayırt etmez, meseleyi müphem bırakır ve açıklanması gereken hakkı gizlerlerse, bunun sonucunda hakkın gizlenmesi ve batılın ortaya çıkması gibi neticeler doğar. Hakkı arayan avam da onu tanıyıp kabul edemez. Âlimlerden beklenen, hakkı insanlara açıkça göstermeleri, hakkı batıldan ayırmaları, pisi temizden, helali haramdan, sahih akideleri fasit akidelerden ayırt etmeleri, böylece hidayet arayanların hidayete ermesi, sapanların dönmesi ve inatçılar üzerine hüccetin tamamlanmasıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, onu insanlara açıklayacaklarına ve gizlemeyeceklerine dair söz almıştı. Fakat onlar bu sözü arkalarına attılar."] [Âl-i İmrân: 187]. Sonra Allah Teâlâ, bu habis topluluğun niyet ettiği şeyi ve mü'minlere karşı tuzak kurma isteğini haber vermiştir. Şöyle buyurur: {Ehl-i kitaptan bir grup dediler ki: Mü'minlere indirilene gündüzün başında iman edin, sonunda da inkâr edin. Belki (dinlerinden) dönerler.} Yani, gündüzün başında tuzak ve hile yollu onların dinine girin, gün sonunda da ondan çıkın. {Belki dönerler}, dinlerinden vazgeçerler. Şöyle derler: Eğer (bu din) doğru olsaydı, ondan ilim ehli ve kitap sahipleri çıkmazdı. Onların istediği bu şey, kendi nefislerinden kaynaklanan bir gurur ve insanların onlara iyi zan besleyip söyledikleri ve yaptıkları şeylere uyacakları yolunda bir zanndan ibaretti. Ancak Allah, nurunu tamamlamadan başka bir şeyi kabul etmez; kâfirler hoşlanmasalar da. {Bir kısmı diğerlerine dedi ki: Dininize uyanlardan başkasına inanmayın.} Yani, yalnızca sizin dininize uyanlara güvenmeyin, onlara itimat etmeyin ve onları tasdik etmeyin. Durumunuzu gizleyin. Çünkü sizden başkalarına ve dininizden olmayanlara bildirirseniz, onlar da sizin sahip olduğunuz ilmi elde eder ve sizin gibi olurlar. Ya da Rabbinizin huzurunda size karşı hüccet getirirler ve "Size hüccet tamamlandı, hidayet size açıklandı, ama ona uymadınız" diye şahitlik ederler. Özetle, mü'minlerin yanlarındaki ilmi bilmemelerini, ilmin yalnızca kendilerinde bulunduğunu ve bunun onlara karşı hüccet olduğunu varsaydıklarından, bu ilmi gizlemeyi ilmi kesmek saydılar. Allah da onlara şöyle cevap verdi: {De ki: Hidayet, şüphesiz Allah'ın hidayetidir.} Hidayetin kaynağı, hidayete eren herkes için Allah Teâlâ'dır. Çünkü hidayet ya hakkın ilmi ya da onu tercih etmektir. İlim ise yalnızca Allah'ın resullerinin getirdiği şeydir. Allah'ın muvaffak kıldığından başka kimse muvaffak olamaz. Ehl-i kitap ise ilimden yalnızca az bir şey verilmiştir. Muvaffakiyete gelince, niyetlerinin habisliği ve maksatlarının kötülüğü yüzünden bu nasiplerini kaybetmişlerdir. Bu ümmete ise Allah'a hamd olsun ki, Allah'ın hidayetinden ilimler ve marifetler, bunlarla amel etmek suretiyle, öyle bir ölçüde verilmiştir ki diğerlerini geçmiş ve herkesin üstüne çıkmışlardır. Böylece Allah'ın emriyle hidayete rehberlik eden kimseler olmuşlardır. Bu, Allah'ın bu ümmete olan lütfu ve büyük ihsanıdır. Bunun için Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {De ki: Fazl Allah'ın elindedir.} Yani, kullarına çeşitli ihsanlarla iyilik eden Allah'tır. {Dilediğine verir}, yani bunun sebeplerini yerine getirenlere. {Allah geniş lütuf sahibidir,} çok ihsan eder. {Bilendir,} kimin ihsana layık olduğunu bilir, verir; hak etmeyeni ise bundan mahrum eder. {Rahmetiyle dilediğine özel kılar,} yani dünyada ahiretle bağlantılı olan, dinin nimeti ve tamamlayıcıları olan mutlak rahmetiyle. {Allah büyük lütuf sahibidir.} Onun lütfu, tarif edenlerin tarif edemeyeceği, bir insanın kalbinden geçmeyecek kadar büyüktür. Lütfu ve ihsanı, ilminin ulaştığı noktaya kadar ulaşmıştır. Rabbimiz, rahmet ve ilimle her şeyi kuşatmıştır.

Arapça metin

يحذر تعالى عباده المؤمنين عن مكر هذه الطائفة الخبيثة من أهل الكتاب، وأنهم يودون أن يضلوكم، كما قال تعالى ود كثير من أهل الكتاب لو يردونكم من بعد إيمانكم كفارا [البقرة: 109] ومن المعلوم أن من ود شيئا سعى بجهده على تحصيل مراده، فهذه الطائفة تسعى وتبذل جهدها في رد المؤمنين وإدخال الشبه عليهم بكل طريق يقدرون عليه، ولكن من لطف الله أنه لا يحيق المكر السيئ إلا بأهله فلهذا قال تعالى { وما يضلون إلا أنفسهم } فسعيهم في إضلال المؤمنين زيادة في ضلال أنفسهم وزيادة عذاب لهم، قال تعالى الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله زدناهم عذابا فوق العذاب بما كانوا يفسدون [النحل: 88] { وما يشعرون } بذلك أنهم يسعون في ضرر أنفسهم وأنهم لا يضرونكم شيئا { يأهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله وأنتم تشهدون } أي: ما الذي دعاكم إلى الكفر بآيات الله مع علمكم بأن ما أنتم عليه باطل، وأن ما جاءكم به محمد صلى الله عليه وسلم هو الحق الذي لا تشكون فيه، بل تشهدون به ويسر به بعضكم إلى بعض في بعض الأوقات، فهذا نهيهم عن ضلالهم ثم وبخهم على إضلالهم الخلق، فقال { يأهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل وتكتمون الحق وأنتم تعلمون } فوبخهم على لبس الحق بالباطل وعلى كتمان الحق، لأنهم بهذين الأمرين يضلون من انتسب إليهم، فإن العلماء إذا لبسوا الحق بالباطل فلم يميزوا بينهما، بل أبقوا الأمر مبهما وكتموا الحق الذي يجب عليهم إظهاره، ترتب على ذلك من خفاء الحق وظهور الباطل ما ترتب، ولم يهتد العوام الذين يريدون الحق لمعرفته حتى يؤثروه، والمقصود من أهل العلم أن يظهروا للناس الحق ويعلنوا به، ويميزوا الحق من الباطل، ويظهروا الخبيث من الطيب، والحلال والحرام، والعقائد الصحيحة من العقائد الفاسدة، ليهتدي المهتدون ويرجع الضالون وتقوم الحجة على المعاندين قال تعالى وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب لتبيننه للناس ولا تكتمونه فنبذوه ورآء ظهورهم [آل …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

يخبر تعالى عن حسد اليهود للمؤمنين وبغيهم إياهم الإضلال، وأخبر (1) أن وبال ذلك إنما يعود على أنفسهم، وهم لا يشعرون أنهم (2) ممكور بهم. ثم قال (3) تعالى منكرا عليهم: {يا أهل الكتاب لم تكفرون بآيات الله وأنتم تشهدون} أي: تعلمون صدقها وتتحققون حقها {يا أهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل وتكتمون الحق وأنتم تعلمون} أي: تكتمون ما في كتبكم من صفة محمد صلى الله عليه وسلم وأنتم تعرفون ذلك وتتحققونه. {وقالت طائفة من أهل الكتاب آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا وجه النهار واكفروا آخره [لعلهم يرجعون] (4) } هذه مكيدة أرادوها ليلبسوا على الضعفاء من الناس أمر دينهم، وهو أنهم اشتوروا بينهم أن يظهروا الإيمان أول النهار ويصلوا مع المسلمين صلاة الصبح، فإذا جاء آخر النهار ارتدوا إلى دينهم ليقول الجهلة من الناس: إنما ردهم (5) إلى دينهم اطلاعهم على نقيصة وعيب في دين المسلمين، ولهذا قالوا: {لعلهم يرجعون} . قال ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في قوله تعالى إخبارا عن اليهود بهذه الآية: يعني يهود، صلت مع النبي صلى الله عليه وسلم صلاة الفجر وكفروا آخر النهار، مكرا منهم، ليروا الناس أن قد بدت لهم منه الضلالة، بعد أن كانوا اتبعوه. وقال العوفي، عن ابن عباس: قالت طائفة من أهل الكتاب: إذا لقيتم أصحاب محمد أول النهار فآمنوا، وإذا كان آخره فصلوا صلاتكم، لعلهم يقولون: هؤلاء أهل الكتاب وهم أعلم منا. [وهكذا روي عن قتادة والسدي والربيع وأبي مالك] (6) . وقوله: {ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم} أي: لا تطمئنوا وتظهروا سركم وما عندكم إلا لمن اتبع دينكم ولا تظهروا ما بأيديكم إلى المسلمين، فيؤمنوا به ويحتجوا (7) به عليكم؛ قال الله تعالى: {قل

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير) (ابن كثير، ت ٧٧٤هـ: ٢/٥٩) ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

عن الإسلام، ويردونكم عنه إلى ما هم عليه من الكفر، فيهلكونكم بذلك، والإضلال في هذا الموضع: الإهلاك من قول الله عز وجل: {وقالوا أئذا

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ٥/٤٨٩) ↗

التحرير والتنوير

فهؤلاء أحق به ممن انتسبوا إليه لكنهم نقضوا أصول شرعه وهم المشركون، ومن الذين انتسبوا إليه وأنسوا ذكر شرعه، وهم اليهود والنصارى، ومن هذا المعنى قول النبيء صلى الله عليه وسلم، لما سأل عن صوم اليهود، يوم عاشوراء فقالوا: هو يوم نجى الله فيه موسى فقال: «نحن أحق بموسى منهم» وصامه وأمر المسلمين بصومه. وقوله: والله ولي المؤمنين تذييل أي هؤلاء هم أولى الناس بإبراهيم، والله ولي إبراهيم، والذين اتبعوه، وهذا النبيء، والذين آمنوا لأن التذييل يشمل المذيل قطعا، ثم يشمل غيره تكميلا كالعام على سبب خاص. وفي قوله: والله ولي المؤمنين بعد قوله: كان إبراهيم يهوديا [آل عمران: 67] تعريض بأن الذين لم يكن إبراهيم منهم ليسوا بمؤمنين. [69] ودت طائفة من أهل الكتاب لو يضلونكم وما يضلون إلا أنفسهم وما يشعرون (69) استئناف مناسبته قوله: فإن تولوا فقولوا اشهدوا بأنا مسلمون- إلى قوله- إن أولى الناس بإبراهيم [آل عمران: 64- 68] إلخ. والمراد بأهل الكتاب هنا اليهود خاصة، ولذلك عبر عنهم بطائفة من أهل الكتاب لئلا يتوهم أنهم أهل الكتاب الذين كانت المحاجة معهم في الآيات السابقة. والمراد بالطائفة جماعة منهم من قريظة، والنضير، وقينقاع، دعوا عمار بن ياسر، ومعاذ بن جبل، وحذيفة بن اليمان، إلى الرجوع إلى الشرك. وجملة لو يضلونكم مبينة لمضمون جملة ودت، على طريقة الإجمال والتفصيل. فلو شرطية مستعملة في التمني مجازا لأن التمني من لوازم الشرط الامتناعي. وجواب الشرط محذوف يدل عليه فعل ودت تقديره: لو يضلونكم لحصل مودودهم، والتحقيق أن التمني عارض من عوارض لو الامتناعية في بعض المقامات. وليس هو معنى أصليا من معاني لو. وقد تقدم نظير هذا في قوله تعالى: يود أحدهم لو يعمر ألف سنة في سورة البقرة

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٣/٢٧٨) ↗