Allah Teâlâ şöyle haber veriyor: Melekler Meryem'e (aleyhisselam) en büyük müjdeyi verdi. Bu müjde, Allah'ın kulu ve resulü olan, Meryem oğlu İsa'nın kendisidir. Onun "Allah'ın kelimesi" diye adlandırılmasının sebebi, Allah'tan gelen kelime ile var olmasıdır; çünkü onun hâli sebeplerin dışındadır. Allah onu kendi âyetlerinden ve yaratıklarının harikalarından kılmıştır. Allah, Cebrâil'i (aleyhisselam) Meryem'e gönderdi. O da Meryem'in gömleğinin yakasına üfledi; o temiz meleğin o temiz üfleyişi Meryem'e girdi. Allah bu üfürmeden o temiz ruhu yarattı. Bu ruh ruhanî bir maddeden yaratıldığı için "Allah'ın ruhu" diye adlandırıldı. {Dünyada ve ahirette şerefli} yani dünyada büyük bir şerefe sahiptir. Allah onu, büyük şeriatlar getiren ve ümmetleri bulunan, peygamberlerin ulu'l-azm olanlarından kıldı. Allah, onun zikrini doğudan batıya yayılacak kadar yaymıştır. Ahirette de Allah katında şerefli olacak, kardeşleri olan peygamber ve resullere örnek olarak şefaat edecek, fazileti dünyadaki çoğu insandan üstün olarak görünecektir. Bu sebeple o, Allah'a yakın kılınanlardandır; yaratılmışların Rablerine en yakın olanıdır, hatta (aleyhisselam) mukarrebînin efendilerindendir. {Beşikte ve olgunluk çağında insanlarla konuşacak} Bu, âdi konuşmadan farklıdır; kastedilen, insanlara kendi iyilik ve kurtuluşlarını sağlayacak şeyleri söylemesidir. Bu da peygamberlerin konuşmasıdır. Bunda onun resul olarak gönderilmesi ve insanları Rablerine davet etmesi vardır. Beşikte konuşması ise Allah'ın büyük âyetlerinden biridir; mü'minler bundan faydalanır, inatçılar için de onun Rabbü'l-âlemin'in resulü ve Allah'ın kulu olduğuna dair bir delil olur. Ayrıca bu, annesi hakkında atılan iftiradan onun beraatine ve annesine bir nimet olması içindir. {Ve salihlerden} Yani Allah ona salihlik ihsan eder, onları ihsanla nimetlendirdiği gibi, onu da onların arasına katar. Bunda, Meryem'e Mesih'in zikredilmesiyle birlikte birkaç müjde vardır. {Dedi ki: Rabbim, bana bir erkek çocuk nasıl olur? Bana bir insan dokunmadı.} Çocuk adetâ insanın dokunmasıyla olur; bu, Meryem'in hayret ifadesidir, yoksa Allah'ın kudretinden şüphesi yoktur. {Dedi ki: Allah böyle yaratır, dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiğinde ona sadece "Ol!" der, o da hemen oluverir.} Allah, ona bunun âdetin dışında bir durum olduğunu bildirdi. Her istediği işe "Ol!" diyen Allah yaratmıştır. Bunu kesin olarak bilen kimsenin şaşkınlığı ve hayreti gider. Allah'ın hikmetinden biri, kullarına haberleri gariplikten daha garip olanlara doğru aşamalı vermesidir. Bu yüzden önce iki ana-babadan yaşlı ve kısır olanın arasından doğan Yahya bin Zekeriyya'yı zikretti; sonra bundan daha garip ve daha şaşırtıcı olanı, yani babasız, sadece bir anneden doğan İsa'yı zikretti. Böylece kullarına, Allah'ın dilediğini yapan olduğunu, dilediği şeyin olduğunu, dilemediğinin ise olmayacağını göstermiştir. Sonra Allah, kulu ve resulü İsa'ya olan büyük ihsanını haber verdi ve buyurdu: {Ona kitabı ve hikmeti öğretecek.} Bunda "kitaplar" ifadesiyle kitap cinsinin kastedilmiş olması muhtemeldir; bu durumda Tevrat ve İncil'in zikredilmesi, bunların şerefi ve faziletleri, Benî İsrâil peygamberlerinin hükmettiği ahkâm ve şeriatları içermeleri sebebiyle özellikle belirtilmiş olur. Bunlara öğretmek (talim) de dâhildir; hem lafızlarını hem de manalarını öğretmek bu kapsama girer. Ayrıca {ve kitabı öğretecek} sözünden kastedilenin "yazı" olması da muhtemeldir; çünkü yazı, Allah'ın kullarına verdiği en büyük nimetlerden biridir. Bu sebeple Allah, kullarına kalemle öğrettiğini, ilk indirdiği surenin başında da şöyle buyurarak minnet etmiştir: "Yaratan Rabbinin adıyla oku. O insanı bir pıhtıdan yarattı. Oku! Rabbin en cömerttir. O, kalemle öğretendir." [Kur'an: "Oku! Yaratan Rabbinin adıyla. İnsanı bir kan pıhtısından yarattı. Oku! Rabbin en cömerttir. Kalemle öğretendir."] (el-Alak: 1-4). Hikmetten maksat ise şeriatın sırlarını bilmek ve şeyleri yerli yerine koymaktır. Bu da İsa'ya, yazıyı, ilmi ve hikmeti öğretmesiyle yapılmış bir ihsan olur ve bu, insanın kendi nefsinde kemâlidir. Sonra Allah ona başka bir kemâl ve Allah'ın verdiği faziletlerin üstünde bir fazilet daha zikretti ve buyurdu: {Benî İsrâil'e resul}. Allah onu, zamanlarında dünya insanlarının en faziletlisi olan bu topluluğa, Allah'a davet etmesi için gönderdi. Onlara, gerçekten Allah'ın resulü ve doğru bir peygamber olduğunu gösteren âyetler verdi. Bunun için şöyle dedi: {Şüphesiz ben, Rabbinizden bir âyet ile size geldim: Sizin için çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyorum} yani onu kuşun şekline sokuyorum, {ona üflüyorum, Allah'ın izniyle hemen uçan bir kuş oluyor} yani Allah'ın izniyle uçan, ruhu olan bir kuş. {Anadan doğma körü ve alacalıyı Allah'ın izniyle iyileştiriyorum.} Ayrıca {ölüleri Allah'ın izniyle diriltiyorum; evlerinizde yediklerinizi ve biriktirdiklerinizi size haber veriyorum. Eğer mü'minseniz, bunda sizin için elbette bir âyet vardır.} Cansız bir şeyi canlı kılmaktan, tedavisinde hekimlerin çare bulamadığı hastalıkları iyileştirmekten, ölüleri diriltmekten ve gayba ait haberlerden daha büyük hangi âyet olabilir? Bu şeylerin her biri tek başına büyük bir âyettir; hepsi bir araya geldiğinde ve birbirlerini doğruladığında ne kadar büyük olur? Bu, insanı kesin bilgiye götürür ve imana çağırır. {Önümdeki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak.} Yani Tevrat'ın ve Musa'nın (aleyhisselam) getirdiği şeyin cinsinden bir şey getirdim. Doğru olanın alâmeti, haberinin doğruluk ehlinin haberi cinsinden olması, doğruyu bildirmesi ve adaleti emretmesidir; çelişki ve tutarsızlık olmaksızın. Büyük bir iddia olan nübüvvet davasını yalan olarak ileri süren kişi ise böyle değildir. Bu davada yalan söyleyen kişinin yalanı ve çelişkisi, doğru söyleyenlerin haberlerine aykırılığı ve yalancıların haberlerine uygunluğu herkese mutlaka görünür. Bu, geçmiş sünnetullahın, ilâhî hikmetin ve kullarına Rabbânî rahmetin gereğidir. Zira nübüvvet davasında doğru olan ile yalancı asla karıştırılmaz. Bazı cüz'î meselelerde ise doğru ile yalancı karışabilir. Oysa nübüvvette, yaratıkların hidayeti veya dalaleti, mutluluğu veya sefaleti bağlıdır. Bilinen şudur ki, bu konuda doğru olan yaratıkların en kâmil olanıdır; yalancı olan ise en aşağılık, en yalancı ve en zalim olanıdır. Bu yüzden Allah'ın hikmeti ve kullarına rahmeti, akıl sahibi herkesin anlayacağı farkların ikisi arasında bulunmasını gerektirir. Sonra İsa (aleyhisselam), İncil şeriatının kolaylık ve genişlik içeren bir şeriat olduğunu bildirdi ve buyurdu: {Size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için.} Bu, Tevrat'ın ahkâmının çoğunun İncil tarafından neshedilmediğini, aksine onu tamamlayıcı ve teyit edici olduğunu gösterir. {Size Rabbinizden bir âyet ile geldim}: bu, doğruluğumu ve bana uymanın vaciplik olduğunu gösteren, daha önce geçen âyetlerdir. Bütün bunların maksadı şudur: {Allah'tan sakının}, emrettiği şeyi yapıp yasakladığı şeyi terk ederek; ve bana itaat edin, çünkü resule itaat Allah'a itaattir. {Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir. O hâlde yalnız O'na kulluk edin.} Her kimsenin kabul ettiği rububiyet tevhidi ile, müşriklerin inkâr ettiği uluhiyet tevhidine delil getirilmiştir. Bizi yaratan, rızıklandıran ve açık ve gizli nimetlerle bizi nimetlendiren Allah nasılsa, ibadet ettiğimiz, sevgi, korku, ümit, dua, yardım isteme ve bütün ibadet çeşitleriyle yönelttiğimiz de O olmalıdır. Bu, İsa'nın ilah veya Allah'ın oğlu olduğunu söyleyen Hristiyanlara bir reddiyedir. İsa (aleyhisselam) bu ifadesiyle kendisinin, tedbir edilen, yaratılmış bir kul olduğunu ikrar etmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ben Allah'ın kuluyum; bana kitabı verdi ve beni peygamber kıldı."] (Meryem: 30). Allah Teâlâ ayrıca şöyle buyurur: [Kur'an: "Allah şöyle buyuracak: Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilâh edinin' dedin? O da der ki: Seni tenzih ederim! Hakkım olmayan bir şeyi söylemek bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, sen onu bilirdin..."] (el-Mâide: 116) ve sözün sonuna kadar: {Sen bana ne emrettiysen onun dışında onlara bir şey söylemedim: Allah'a ibadet edin; O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir.} [Mâide: 117] Allah'ın şu sözü de: {Bu} yani Allah'a ibadet, O'na karşı takva, Resûlüne itaat, Allah'a ve cennetine ulaştıran {doğru yoldur}. Bunun dışındakiler ise cehenneme götüren yollardır. {Îsâ, onlardan küfrü hissedince} yani onlardan kendisine boyun eğmediklerini gördü; onlar da "Bu apaçık bir sihirdir" dediler ve onu öldürmeye yeltendiler, bu konuda çaba gösterdiler. {"Allah yolunda yardımcılarım kimlerdir?" dedi.} Yani: Bana yardım edip Allah'ın dininin zaferi için benimle birlikte ayağa kalkacak kimdir? {Havariler dediler ki: "Biz Allah'ın yardımcılarıyız."} Yani onunla birlikte görev üstlendiler ve bunu yerine getirdiler. Ve dediler ki: {"Allah'a iman ettik. Bizi şahitlerle birlikte yaz."} Yani faydalı şahitlik, yani Allah'ın birliğine şahitlik ve Resûlünü doğrulamak ve bunun gereğini yerine getirmek. Havariler Îsâ ile birlikte Allah'ın dinine yardım edip şeriatını ayakta tutunca, İsrâiloğulları'ndan bir grup iman etti, bir grup ise inkâr etti. İki grup savaşa tutuştu; Allah da iman edenleri düşmanlarına karşı yardımıyla destekledi ve üstün geldiler. Bu nedenle Yüce Allah burada şöyle buyurdu: {Kâfirler hile yaptılar} yani Allah'ın peygamberini öldürmek ve nurunu söndürmek istediler. {Allah da hile yaptı} yani hilelerine karşılık olarak onlara karşı tuzak kurdu. {Allah hile yapanların en hayırlısıdır.} Allah, onların hilelerini kendilerine çevirdi ve onlar hüsrana uğrayarak geri döndüler. {Allah şöyle demişti: "Ey Îsâ! Ben seni vefat ettirecek, sana doğru yükseltecek ve seni kâfirlerden temizleyeceğim."} Allah kulu ve resûlü Îsâ'yı kendisine yükseltti; onun benzerini başka birinin üzerine attı. Onun benzeri kendisine atılan kişiyi alıp öldürdüler ve asdılar; Allah'ın resûlünün o olduğunu zannederek büyük bir günaha girdiler. Allah şöyle buyurdu: {Onu ne öldürdüler ne de asdılar, ancak onlara benzetildi.} [Nisâ: 157] Bu âyette, Allah'ın yüceliğinin ve arşı üzerinde hakiki anlamda istiva ettiğinin delili vardır. Nitekim bunu Kur'an nasları ve Ehl-i sünnetin kabul, iman ve teslimiyetle karşıladığı peygamber hadisleri de göstermektedir. Allah azîz, kudretli ve her şeyi boyun eğdiren bir güce sahiptir. Azizliğinin bir göstergesi, İsrâiloğulları'nın kesin kararlarına ve Îsâ aleyhisselâmı öldürmelerine engel olmamasına rağmen onları engellemesidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {Sen onlara apaçık delillerle geldiğinde, İsrâiloğulları'nı senden alıkoyduğum zaman, onlardan küfredenler, "Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir" dediler.} [Mâide: 110] Allah hikmet sahibidir; her şeyi yerli yerine koyar. İsrâiloğulları'na benzetme (şüphesi) vermesinde de çok büyük bir hikmeti vardır. Nitekim onlar bu benzerlik yüzünden şüpheye düştüler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {Bu konuda ihtilafa düşenler, bu hususta kuşku içindedirler. Onların bu konuda bilgisi yoktur, sadece zanna uymaktadırlar. Kesin olarak onu öldürmediler.} [Nisâ: 157] Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {Sana uyanları, kâfirlerin üstüne kıyamet gününe kadar üstün kılan Allah'tır.} Daha önce Allah'ın, onlardan iman edenleri kâfirlere karşı desteklediği belirtilmişti. Ayrıca Îsâ aleyhisselâma nispet eden Hıristiyanlar, Îsâ'ya Yahudilerden daha yakın oldukları için Yahudiler üzerinde hep üstün kalmışlardır. Nihayet Allah, peygamberimiz Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemi gönderdi; Müslümanlar Îsâ'ya gerçek anlamda uyanlar oldu. Allah onları destekledi ve Yahudilere, Hıristiyanlara ve diğer bütün kâfirlere karşı zafer verdi. Bazı zamanlarda Hıristiyanlar ve diğer kâfirlerin Müslümanlar üzerine üstün gelmesi ise, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellemin yoluna uymayı terk etmelerine karşılık Allah'ın bir hikmeti ve cezası olarak gerçekleşir. {Sonra dönüşünüz banadır.} Yani bütün yaratıkların varacağı yer O'dur. {Ayrılığa düştüğünüz konularda aranızda hükmedeceğim.} Her biri doğrunun kendisinde olduğunu, kendisinin isabet ettiğini, başkalarının ise hata ettiğini iddia eder; bu ise delil gerektiren yalnızca bir iddiadır. Sonra Allah, aralarındaki hükmünü adalet ve hakkaniyetle bildirdi ve şöyle buyurdu: {Kâfir olanlara gelince} yani Allah'ı, âyetlerini ve peygamberlerini inkâr edenler: {Onlara dünyada ve ahirette çok şiddetli bir azap vereceğim.} Dünya azabı, Allah'ın onlara isabet ettirdiği belâlar, görünen cezalar, öldürülmeleri ve zillete düşmeleri ve ahiret azabının bir örneği olan diğer şeylerdir. Ahiret azabı ise en büyük felaket ve en büyük musibettir; yani cehennem ateşi, Cebbar'ın gazabı ve iyilerin sevabından mahrum kalmalarıdır. {Onların hiçbir yardımcısı yoktur.} Allah'ın azabından kendilerini kurtaracak yardımcıları yoktur; onların şefaatçi olduğunu iddia ettikleri kimseler de, Allah'tan başka dost edindikleri kimseler de, dostları ve akrabaları da, kendilerini kurtaracak değildir. {İman edenlere gelince} yani Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, öldükten sonra diriltilmeye ve iman edilmesini emrettiği diğer hususlara iman edenler; {salih ameller işleyenler} yani şeriatını peygamberlerin getirdiği kalp, dil ve beden ile yapılan ibadetler; ve bu amelleri âlemlerin Rabbinin rızasını gözeterek yapanlar: {Allah onların mükâfatlarını tam olarak verecektir.} Bu, amellerinin karşılığında dünyada da ikram, izzet, zafer ve güzel bir hayat gibi nimetlerin kendilerine verileceğini gösterir. Ücretlerin tam olarak ödenmesi ise kıyamet gününedir; orada önceden gönderdikleri hayırları hazır ve eksiksiz bulurlar. Allah her amel işleyene amelinin karşılığını verir ve lütfundan, cömertliğinden fazlasını ekler. {Allah zalimleri sevmez.} Bilakis onlara buğzeder ve üzerlerine gazabını ve azabını indirir. {Bunları sana âyetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz.} Bu, Resûlü Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem ile ümmetine verilmiş büyük bir lütuftur; çünkü onlara bu hikmet dolu, sağlam ve kusursuz Zikri, hükümleri, helal ve haramı açıklayan kitabı, eski peygamberlerin haberlerini ve onların elleriyle Allah'ın gösterdiği apaçık âyetleri ve parlak mucizeleri indirmiştir. Bu Kur'an, bize faydalı olan bütün haberleri ve hükümleri anlatır; böylece ilim, ibret ve kalbin sabitliği elde edilir ki bu, Rabbin en büyük rahmetlerindendir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın misali, Âdem'in misali gibidir. Onu topraktan yarattı...}