Bu, Allah Teâlâ'nın tevhidi en güçlü yollarla, yani kendi şehadeti ile seçkin yaratıkları olan melekler ve ilim sahiplerinin şehadetiyle bildirmesidir. Allah'ın şehadetine gelince: O, tevhidi ve "O'ndan başka ilah yoktur" hakikatini kesin delil ve burhanlarla ortaya koymuştur. Bu büyük esas üzerine ufuklarda ve nefislerde delil vardır. Bunun yanı sıra, tevhidi yerine getiren hiç kimsenin, tevhidi inkâr eden müşrik karşısında O'nun yardımına mazhar olmadan kalmadığı bir gerçektir. Keza kullarda bulunan her nimetin O'ndan olması, belaları ancak O'nun savuşturması ve bütün yaratıkların kendilerine ya da başkalarına fayda ve zarar veremeyecek derecede aciz olmaları da bunu gösterir. Bunda tevhidin vacipliğine ve şirkin batıllığına dair kesin bir burhan vardır. Meleklerin bu konudaki şehadetine gelince, bunu Allah'ın bize ve peygamberlerine bildirmesinden öğreniriz. İlim sahiplerinin şehadetine gelince, onlar dinî konuların bütününde, özellikle en büyük, en yüce ve en şerefli konu olan tevhidde başvurulacak kaynaktırlar. Başından sonuna kadar hepsi bu konuda birleşmiş, buna çağırmış ve insanlara ona ulaştıran yolları açıklamışlardır. Bu yüzden insanların şahit tutulan bu emre bağlı kalması ve onunla amel etmesi gerekir. Bu durum, ilmin en şerefli şey olduğunu da gösterir. Çünkü Allah tevhidi bizzat kendisi ortaya koymuş ve seçkin kullarını buna şahit tutmuştur. Şehadet ancak ilim ve yakîn ile olur; tıpkı gözle müşahede gibi. Bu da şunu gösterir: Tevhid ilminde bu hâle ulaşmayan kimse ilim sahiplerinden değildir. Bu ayette ilmin şerefine dair birçok yön vardır. Bunlardan biri: Allah, ilim sahiplerini insanlar arasından en büyük şahitlik konusunda şahit kılmıştır. Bir diğeri: Allah onların şehadetini kendi şehadeti ve meleklerinin şehadetiyle birlikte anmıştır ki bu başlı başına bir fazilettir. Bir diğeri: Onları "ilim sahipleri" diye nitelemiştir; çünkü onlar ilmi ayakta tutan ve onun sıfatıyla vasıflanan kimselerdir. Bir diğeri: Allah onları insanlar üzerinde şahit ve hüccet kılmış, insanları da şahit tutulan emre bağlamıştır. Böylece bu hususta sebep olan onlar olur ve bu emre göre amel eden herkesin sevabından onlar da pay alır. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir fazildir. Bir diğeri: Allah'ın ilim sahiplerini şahit tutması, onların tezkiye ve adalet sahibi olduklarını, kendilerine emanet edilenlerde emin kimseler olduklarını da içerir. Allah tevhidi sabit kılınca adaletini de sabit kılmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: {Adaletle ayakta duran}; yani O, fiillerinde ve kullarının arasındaki tedbirinde daima adaletle vasıflanmıştır. Emrettiği ve yasakladığı şeylerde, yarattığı ve takdir ettiği şeylerde doğru bir yol üzeredir. Sonra tevhidini yeniden tekrarlayarak şöyle buyurmuştur: {O'ndan başka ilah yoktur, azîz ve hakîmdir.} Bilin ki Allah'ın tevhidi ve yalnızca O'na kulluk edilmesi esası, hem naklî hem de aklî delillerle sabit olmuştur. Öyle ki basiret sahipleri için bu, güneşten daha açık hâle gelmiştir. Naklî delillere gelince: Allah'ın kitabında ve Resûlü'nün sünnetinde, tevhide emreden ve onu teyit eden her şey; tevhidi yerine getirenleri sevmek ve yerine getirmeyenlere buğz edip onları cezalandırmak; şirki ve şirk ehlini yermek, bunların hepsi bu konuda naklî delildir. Öyle ki Kur'an neredeyse tamamen bu konuda bir delil hâline gelmiştir. Aklî delillere gelince: Bunlar aklın düşünmesi ve işleri tasavvur etmesiyle idrak edilen delillerdir. Kur'an bunlara yönlendirmiş ve pek çoğuna dikkat çekmiştir. Bunların en büyüğü, Allah'ın rububiyetini kabul etmektir. Zira kim O'nun yaratan, rızık veren ve bütün işleri tedbir eden olduğunu bilirse, bunun neticesi olarak O'nun tek ibadet edilmeye layık olduğunu da bilir. Bu, en açık ve en büyük şeylerden olduğu için Allah Kur'an'da bu delille çokça istidlal etmiştir. Allah'ın tek ilah olarak ibadete layık olduğuna dair aklî delillerden biri de O'nun nimetleri tek başına vermesi ve belaları tek başına savuşturmasıdır. Kim görünen ve gizli, az ve çok bütün nimetlerin Allah'tan olduğunu, her türlü musibet, sıkıntı ve kederi yalnızca O'nun giderdiğini, hiçbir yaratığın ne kendisi ne de başkası için bir nimet getirmeye ya da bir belayı defetmeye malik olmadığını bilirse, O'ndan başkasına kulluk etmenin en batıl batıl olduğunu kesin olarak anlar. Kulluğun ancak maslahatları getirip zararları defetmekte tek olan Zat'a yaraşacağını bilir. Bu yüzden Allah Kitabında bu delile çok fazla dikkat çekmiştir. Aklî delillerden bir diğeri de Allah'ın, kendisinden başka ibadet edilen varlıklar hakkında bildirdikleridir: Onlar ne fayda ne zarar verebilir, ne başkasına yardım edebilir ne de kendilerine yardım edebilirler; onlara işitme ve görme yeteneği yoktur; varsayılsa bile işitseler de bir şeye yaramazlar. Bunlar ve nihayetsiz eksikliklerini gösteren başka sıfatlar da böyledir. Allah'ın kendi yüce zâtı hakkında bildirdiği, celâl sahibi sıfatlar ve güzel fiiller, kudret ve galibiyet ile diğer sıfatlar da böyledir. Bunlar hem naklî hem de aklî delillerle bilinir. Kim bunları hakkıyla bilirse, ibadetin ancak bütün kemal, bütün şeref, bütün hamd, bütün kudret ve bütün büyüklük sahibi olan yüce Rab'be layık ve güzel olduğunu anlar; eksik, tedbir edilen, sağır ve dilsiz, akıl erdiremeyen mahlûklara değil. Aklî delillerden bir diğeri de kullarının eski zamandan beri gözleriyle gördükleri şeylerdir: Tevhid ehline ikram edilmesi, şirk ehline ise aşağılanma ve azap verilmesi. Bu, ancak tevhidin Allah'ın her hayra ulaştıran ve her dinî ve dünyevî şerri def eden bir vesile kılmasından, şirkin ve küfrün ise dinî ve dünyevî azapların sebebi kılınmasındandır. Bu yüzden Allah, peygamberlerin itaatkâr ve asi ümmetleriyle olan kıssalarını anlattığında, asilerin azabını ve peygamberlerle onlara tabi olanların kurtuluşunu bildirirken, her kıssanın ardından şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz bunda..." [Bakara: 248] Yani: Bu, ibret alanların ibret alması için bir öğüttür. Böylece bilirler ki, Allah'ı birlemek kurtuluşu gerektiren, ondan yüz çevirmek ise helaki gerektiren şeydir. Bu, bu büyük aslı delalet eden, akli ve naklî büyük delillerden biridir. Allah, kitabında bunlardan çokça zikretmiş, türlü türlü biçimlerde açıklamış ve tekrar etmiştir; böylece apaçık bir delille hayat bulan hayat bulsun, apaçık bir delille helak olan helak olsun. Hamd, şükür ve senâ O'na aittir. Allah'ın gerçek ilah ve ibadete layık olduğunu belirleyince, ibadetin ve kendisine boyun eğilerek bağlanılması gereken dini de açıklamıştır. Bu din İslam'dır. İslam, Allah'a tevhidiyle ve itaatiyle teslim olmaktır. Peygamberleri bu dine çağırmış, kitapları ona teşvik etmiştir. Ondan başka hiçbir din kimseden kabul edilmez. İslam; sevgide, korkuda, ümitte, yönelmede ve duada Allah'a samimiyetle bağlanmayı ve bu konuda Resûlü'ne uymayı içerir. Bütün peygamberlerin dini budur ve onlara uyan herkes onların yolu üzerindedir. Kendilerine kitapları geldikten sonra Kitap ehli, Allah'ın dini üzerinde birleşmeye çağıran bu kitaplara rağmen aralarında azgınlık, zulüm ve düşmanlık yüzünden ayrılığa düştüler. Oysa onları hakka uymaya ve ayrılığı bırakmaya yöneltecek en büyük sebep kendilerine gelmişti. Bu ayrılık, onların küfrü yüzündendir. Bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur: {Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki azgınlık yüzünden ayrılığa düşmüşlerdir. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah'ın hesabı çabuktur.} [Âl-i İmrân: 19] Allah, her amel sahibini yaptığının karşılığını verir. Özellikle bilgi sahibi olduktan sonra hakkı terk edenler, şiddetli tehdide ve acı azaba müstahaktır. Sonra Allah, Resûlü'ne Hristiyanlar ve İslam dinin dışında bir dini üstün tutanlarla tartıştığında onlara şöyle demesini emretmiştir: {Ben ve bana uyanlar, yüzümüzü Allah'a teslim ettik} [Âl-i İmrân: 20]. Yani: Ben ve bana uyanlar, Rabbimize teslim olduğumuzu ikrar ve şahitlik ettik, İslam dininden başkasını bıraktık ve onun batıl olduğuna kesin olarak inandık. Bununla, sizden ümit edenlerin umudunu kesmek, şüpheler geldiğinde dininizi yenilemek ve konuda şaşıranlar için bir delil vardır. Çünkü daha önce Allah'ın tevhidine, kullarından ilim sahipleri ile şahitlik ettiği bildirilmişti; bu, başkaları için bir hüccet olsun diyedir. İlim ehlinin efendisi ve en faziletlisi, en bilgilisi Peygamberimiz Muhammed ﷺ'dir. Ondan sonra da, dereceleri ve mertebeleri farklı olsa da onun ümmetinden gelenler vardır. Onlarda sahih ilim ve isabetli akıl vardır ki, bu hiçbir yaratığın ona eş veya yakın olmasına imkân vermez. Allah'ın tevhidi ve dini, apaçık delilleriyle sabit ve yerleşik olunca, bunu en mükemmel ve en bilgili yaratık ortaya koyunca, yakîn hâsıl olur, her şüphe ve kuşku ortadan kalkar ve İslam'dan başka dinlerin batıl olduğu bilinir. Bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur: {Kitap verilenlere ve ümmîlere de ki: Siz de İslam'a girdiniz mi?} Kitap verilenler, Hristiyanlar ve Yahudiler; ümmîler ise Arap müşrikleri ve diğerleridir. {Eğer teslim olurlarsa} yani size iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, {doğru yolu bulmuş olurlar}, tıpkı sizin doğru yolu bulduğunuz gibi; sizin kardeşleriniz olurlar, onların size ait olanı, size ait olan da onlara ait olur. {Yüz çevirirlerse} yani İslam'dan dönerler ve ona aykırı dinlerle razı olurlarsa, {sana düşen yalnızca tebliğdir} [Âl-i İmrân: 20]. Senin ecrin Rabbin katında vacip olmuştur ve onların aleyhine hüccet tamamlanmıştır. Bundan sonra yapılacak tek şey, suçları sebebiyle onları cezalandırmaktır. Bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur: {Allah kullarını görendir.}