Bu tefsirin girişinde belirtildiği üzere, kulun hem kendi nefsinde hem de başkalarında emir ve yasaklara riayet etmesi gerekir. Allah Teâlâ bir emir verdiğinde kulun önce o emrin sınırını, neyi emrettiğini bilmesi gerekir ki buna uyabilsin. Bunu öğrendiğinde gücü ve imkânı ölçüsünde çalışır, Allah'tan yardım dileyerek hem kendisinde hem de başkalarında o emri yerine getirmeye çalışır. Aynı şekilde bir şeyden men edildiğinde de o yasağın sınırını, neyi kapsayıp neyi kapsamadığını bilir, sonra Rabbinden yardım dileyerek ondan kaçınmaya çalışır. Bu tutum, bütün ilahi emir ve yasaklarda gözetilmelidir. Bu kerime ayetler ise Allah'ın emrettiği ve yapılmasını teşvik ettiği hayır hasletlerini, bunları yapanların mükâfatını ve terk edilmesini istediği yasakları içermektedir. Bu ayetlerin Uhud kıssasının arasına alınmasındaki hikmet -Allah daha iyi bilir- şudur: Daha önce Allah Teâlâ, mü'min kullarına sabreder ve takvâ sahibi olurlarsa düşmanlarına karşı kendilerine yardım edeceğini, düşmanları onlardan uzaklaştıracağını vaat etmişti. Nitekim O şöyle buyurmuştur: {Eğer sabreder ve takvâ sahibi olursanız, onların hileleri size hiçbir zarar veremez.} [Âl-i İmrân: 120]. Sonra şöyle buyurdu: {Evet, eğer sabreder ve takvâ sahibi olursanız, düşmanlar hemen şu anda üzerinize gelseler bile Rabbiniz sizi beş bin melekle destekler…} [Âl-i İmrân: 125] ayetleri. Sanki nefisler, kendisiyle zafer, kurtuluş ve mutluluğun elde edildiği takvâ hasletlerini öğrenmeye özlem duymuştu. Allah da bu ayetlerde takvânın en önemli hasletlerini zikretmiştir; kul bunları yerine getirdiğinde, diğerlerini yerine getirmesi daha da evladır. Bunu şu husus da göstermektedir: Allah bu ayetlerde "takvâ" lafzını üç kez zikretmiştir: Bir defa mutlak olarak, o da {Müttakiler için hazırlanmıştır} sözüdür; iki defa da kayıtlı olarak: {Allah'tan korkun} ve {Ateşten korkun}. Ayrıca {Ey iman edenler} hitabı, Kur'an'da geçen "Ey iman edenler, şunu yapın ya da şunu terk edin" şeklindeki her hitap, imanın o emri yerine getirmeye ve o yasaktan kaçınmaya sevk eden ve gerektiren sebep olduğunu gösterir. Çünkü iman, iman edilmesi gereken şeylere tam olarak tasdik etmektir ve bu tasdik organların amellerini de gerektirir. Allah onları katlanarak artan faizi yemekten men etmiştir. Bu, cahiliye ehlinin alışkanlığı idi; şer'i emirlere aldırış etmeyenlerin tutumu da buydu. Borçlu, borcunu ödeyemediğinde alacaklılar ona şöyle derlerdi: "Ya borcunu ödersin ya da vadeyi uzatırız, borcun da artar." Fakir kişi sıkışıp alacaklısını oyalamak ve bu şartı kabul etmek zorunda kalır; anlık rahatlık için borcu katlanarak artar, ortada ne bir fayda ne de bir menfaat vardır. Dolayısıyla {katlanarak artan faiz} ifadesinde, bu uygulamanın çirkinliğine ve faizin haram kılınmasındaki hikmete dikkat çekilmektedir. Faizin haram kılınmasının sebebi, Allah'ın onu zulüm içermesi nedeniyle yasaklamasıdır. Çünkü Allah, muhtaç borçluya mühlet vermeyi ve borcunun fazlalaşmadan olduğu gibi kalmasını farz kılmıştır. Ona bundan fazlasını yüklemek katmerli bir zulümdür. Bu nedenle takvâ sahibi mü'minin faizi terk etmesi ve ona yaklaşmaması gerekir; çünkü onu terk etmek takvânın gereklerindendir. Felâh (kurtuluş) takvâya bağlıdır. Bu yüzden Allah şöyle buyurmuştur: {Allah'tan korkun ki kurtuluşa eresiniz. Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının.} Yani ateşi gerektiren küfür ve günahlardan, dereceleri farklı olsa da, kaçının. Zira bütün günahlar, özellikle büyük günahlar, insanı küfre sürükler; hatta onlar Allah'ın ehlini ateşe koyduğu küfrün hasletlerindendir. Dolayısıyla günahları terk etmek ateşten kurtarır ve Cebbar'ın gazabından korur. Hayır ve itaat ameller ise Rahman'ın rızasını, cennetlere girmeyi ve rahmete ulaşmayı gerektirir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Allah'a ve Peygambere itaat edin} yani emirleri yerine getirerek ve yasaklardan kaçınarak. {Umulur ki rahmete erersiniz.} Allah'a itaat ve Resûlü'ne itaat, rahmete ulaşmanın sebeplerindendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Rahmetim her şeyi kuşatmıştır. Onu takvâ sahibi olanlar ve zekâtı verenler için yazacağım.} [A'râf: 156] ayetleri. Sonra Allah, mü'minleri, göklerle yerin genişliği gibi genişliği olan ve Allah'ın takvâ sahipleri için hazırladığı bağışlanmaya ve cennete koşmaya emretmiştir. Onun ehli de onlardır ve ona ulaştıran da takvâ ameilleridir. Sonra müttakileri ve amellerini şöyle nitelendirmiştir: {Bollukta da darlıkta da infak edenler} yani zorlukta ve kolaylıkta harcama yapanlar. Zenginlik anlarında çok infak ederler; sıkıntıda olduklarında ise iyilikten, az da olsa, hiçbir şeyi küçümsemezler. {Öfkelerini yutanlar} yani başkalarından, öfkelerini gerektiren bir incitmeye uğradıklarında -bu öfke, kalbin kin ile dolması ve sözle ya da fiille intikam almayı gerektirmesidir- bunlar beşeri tabiatın gereğine göre davranmazlar; kalplerindeki öfkeyi yutarlar ve kendilerine kötülük edene karşılık vermekten sabrederler. {İnsanları affedenler} ifadesi, kendisine söz ya da fiille kötülük yapan herkesi affetmeyi kapsar. Af, öfkeyi yutmaktan daha üstündür; çünkü af, kötülük yapana karşı hoşgörü ile birlikte hesap sormayı bırakmaktır. Bu ancak güzel ahlakla süslenmiş, çirkin ahlaktan arınmış ve Allah ile ticaret yapmış kimselerden çıkar. Allah'ın kullarını merhamet ve onlara iyilik etme, onlara kötülük gelmesini istememe duygusuyla affeder; Allah da onu affetsin diye ve mükâfatı Kerim olan Rabbinin katında olsun diye affeder, fakir kulun katında değil. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Kim affeder ve ıslah ederse, mükâfatı Allah'a aittir.} [Şûrâ: 40]. Sonra diğerlerinden daha genel, daha güzel, daha yüce ve daha değerli bir hali zikretmiştir: İhsan. Allah şöyle buyurmuştur: {Allah muhsinleri sever.} İhsan iki çeşittir: Yaratıcıya ibadette ihsan ve yaratılmışa ihsan. Peygamber ﷺ yaratıcıya ibadette ihsanı şöyle açıklamıştır: "Allah'ı görüyormuş gibi ibadet etmendir. Sen O'nu görmüyorsan, O seni görmektedir." Yaratılmışa ihsana gelince, bu onlara dinî ve dünyevî faydayı ulaştırmak, dinî ve dünyevî zararı onlardan defetmektir. Buna iyiliği emretmek, kötülükten men etmek, cahili öğretmek, gafili uyarmak, avama ve seçkinlere nasihat etmek, birliklerini sağlamak için çalışmak, farz ve nafile sadakaları ve infakları hallerine ve durumlarına göre onlara ulaştırmak dâhildir. Bunun içinde ihsanda bulunmak, eziyeti önlemek, eziyete katlanmak da vardır. Allah'ın bu ayetlerde müttakileri nitelendirdiği gibi. Kim bu işleri yaparsa, hem Allah'ın hakkını hem de kullarının hakkını yerine getirmiş olur. Sonra onların, günahları ve suçları sebebiyle Rablerine özür dilemelerini zikretmiştir. Allah şöyle buyurmuştur: {Bir çirkinlik işledikleri ya da nefislerine zulmettikleri zaman…} Yani kendilerinden büyük bir kötü amel ya da bundan daha küçük bir şey sadır olduğunda, tövbeye ve istiğfara yönelirler, Rablerini, asilere tehdit ettiği ve takvâ sahiplerine vaat ettiği şeyleri hatırlarlar; günahlarının bağışlanmasını ve ayıplarının örtülmesini dilerler. Bunu yaparken de ondan vazgeçerler ve pişman olurlar. Bu sebeple Allah şöyle buyurmuştur: {Bilerek yaptıkları şeyde ısrar etmezler.} {İşte onlar} yani bu sıfatlarla nitelenenler, {Mükâfatları Rablerinden bir mağfiret} olacak; her türlü korkulan şeyi onlardan giderecek. {Altlarından ırmaklar akan cennetler} vardır; orada kalıcı nimet, sevinç, güzellik, hayır ve mutluluk; köşkler, güzel ve yüksek meskenler, meyveli güzel ağaçlar ve o temiz konutlarda akan ırmaklar vardır. {Orada ebedî kalacaklardır} yani oradan ayrılmak istemezler, başka bir yer aramazlar ve içinde bulundukları nimetler değişmez. {Çalışanların mükâfatı ne güzeldir!} Allah için az çalışmış, ama çok mükâfat almışlardır. "Sabahleyin, gece yürüyenleri kavm över" sözü gibi; mükâfat anında çalışan, tam ve bol olarak ücretini bulur. Bu kerime ayetler, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in, amellerin imana dâhil olduğuna dair delillerindendir; Mürcie'nin görüşüne karşıdır. Delalet, Hadîd suresindeki benzeri ayetle birlikte zikredildiğinde tamamlanır. Orada Allah şöyle buyurmaktadır: {Rabbinizin mağfiretine ve gökler ile yerin genişliği gibi genişliği olan cennete koşun. O cennet, Allah'a ve Resûllerine iman edenler için hazırlanmıştır.} [Hadîd: 21]. Orada yalnızca Allah'a ve Resûllerine iman lafzı zikredilmiştir; burada ise "müttakiler için hazırlanmıştır" denilmiştir. Sonra müttakileri bu mali ve bedenî amellerle nitelendirmiştir. Bu da gösterir ki, bu sıfatlarla nitelenen müttakiler, o mü'minlerin ta kendileridir.