سورة العنكبوت · الآية ٢٢
﴿وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ۖ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ﴾
Va mâ antum bimu’cizîna fil ardi va lâ fissamâ’i va mâ lakum min dûnil lâhi minv valiyyinv va lâ nasîr
“Siz ne yeryüzünde ve ne de gökte Allah'ı aciz bırakabilirsiniz. Allah'tan başka bir dost ve yardımcınız da bulunmaz”
Al-'Ankabut 29:22 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, halil İbrahim aleyhisselâmı kavmine gönderdiğini, onları Allah'a çağırdığını bildirmektedir. Ona şöyle dedi: {Allah'a kulluk edin} yani O'nu birleyin, ibadeti yalnız O'na has kılın ve size emrettiklerini yerine getirin. {Ondan sakının} yani O'nun size gazap edip azap etmemesi için, O'nu gazaplandıran günahları terk ederek sakının. {Bu} yani Allah'a kulluk etmek ve O'ndan sakınmak, {sizin için hayırlıdır} bunu terk etmekten daha hayırlıdır. Bu, hiçbir yönden hayrı bulunmayan bir tarafa "daha" anlamı veren ifade (ef'alu't-tafdîl) kullanımındandır. Çünkü Allah'a kulluğu ve O'ndan sakınmayı terk etmenin hiçbir hayrı yoktur; Allah'a kulluk ve takva insanlar için hayırlıdır, çünkü dünyada ve ahirette O'nun ikramına ulaşmanın bundan başka yolu yoktur. Dünyada ve ahirette bulunan her hayır, Allah'a kulluğun ve takvanın eserindendir. {Eğer bilseydiniz} bunu bilirdiniz; işleri iyice düşünün ve hangisinin tercihe daha layık olduğuna bakın. Onlara Allah'a kulluk edip O'ndan sakınmalarını emredince, putlara tapmaktan onları nehyetti, onların eksikliğini ve kulluğa layık olmadıklarını açıkladı ve şöyle buyurdu: {Siz Allah'tan başka sadece putlara tapıyorsunuz ve bir yalan uyduruyorsunuz} onları elinizle yontuyor ve yapıyorsunuz, onlara ilahlık adları takıyor, onlara tapmayı emretmekle ve buna sarılmakla yalan uyduruyorsunuz. {Allah'tan başka taptıklarınız}, noksanlıklarından ve kendisine kulluğa çağıracak hiçbir özelliği bulunmadığından dolayı, {sizin için bir rızık sahibi değildirler.} Sanki şöyle denilmiş gibidir: Bu putların yaratılmış, eksik şeyler olduğu, hiçbir fayda ve zarar veremediği, ölüm, hayat ve diriliş üzerinde de bir gücü bulunmadığı bize açıkça anlaşıldı. Böyle bir niteliğe sahip olan kimse, zerre kadar bile ibadete ve ilahlaştırılmaya layık değildir. Kalpler mutlaka tapacağı ve ihtiyaçlarını isteyeceği bir ma'bud arar. Bu yüzden, kulluğu hak edene yönlendirerek onları teşvik ederek buyurdu: {O hâlde rızkı Allah katında arayın.} Çünkü rızkı kolaylaştıran, takdir eden ve din ve dünya işlerinde kendisine dua edenin duasına icabet eden O'dur. {Ona kulluk edin} yani ortağı olmaksızın yalnız O'na, çünkü O mükemmel olan, fayda ve zarar veren, tedbiri tek başına yürüten Zâttır. {Ona şükredin} yani yalnız O'na, çünkü kullara ulaşan ve ulaşacak olan bütün nimetler O'ndandır, onlardan uzaklaştırılan ve uzaklaştırılacak olan bütün belâlar da O'nun defetmesiyledir. {Ona döndürüleceksiniz} yaptıklarınızın karşılığını verecek, gizlediğinizi ve açıkladığınızı size haber verecektir. Bu yüzden şirkinizle O'na kavuşmaktan sakının ve sizi O'na yaklaştıracak, O'na kavuşduğunuzda sevap verecek şeylere rağbet edin. {Allah'ın yaratmaya nasıl başladığını ve sonra onu nasıl tekrar ettiğini görmediler mi?} Kıyamet günü (diriltir). {Şüphesiz bu, Allah'a göre kolaydır.} Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Yaratmayı başlatan ve sonra onu tekrar eden O'dur. Bu, O'na göre daha kolaydır."] [er-Rûm: 27]. {De ki} onlara, eğer başlangıç konusunda şüphe ve tereddüt varsa: {Yeryüzünde gezin} bedenleriniz ve kalpleriniz ile {sonra yaratmanın nasıl başladığına bakın.} Zira insanların ve hayvanların türlerinin birer birer var olduğunu, bitkilerin ve ağaçların zamanla nasıl ortaya çıktığını, bulutların ve rüzgârların ve benzerlerinin sürekli yenilendiğini göreceksiniz. Aslında yaratılmış olanlar daima başlangıç ve tekrar hâlindedir. Küçük ölümleri olan uykuda onlara bakın: Gece karanlığıyla üzerlerine çöktüğünde hareketleri durur, sesleri kesilir ve yataklarında ve barınaklarında ölmüş gibi olurlar. Sonra gecenin tamamında bu hâl devam eder, nihayet sabah ağarınca uykularından uyanır, ölümlerinden diriltilirler ve şöyle derler: "Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamd olsun ve dönüş O'nadır." Bu yüzden buyurmuştur: {Sonra Allah} tekrar dirilttikten sonra {ahiret yaşantısını başlatır.} Bu, ölümün ve uykunun kabul etmediği yaşantıdır; iki yurttan birinde ebedî ve sürekli olmadır. {Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.} Onun kudretini hiçbir şey aciz bırakamaz; yaratmayı başlatmaya kadir olduğu gibi, tekrar yaratmaya kadir olması da daha evla ve daha uygundur. {Dilediğine azap eder, dilediğine rahmet eder} yani hüküm ve cezada tek başına O'dur; itaat edenleri sevaplandırmak ve onlara rahmet etmek, isyan edenlere azap etmek ve onları cezalandırmak da O'na aittir. {Ona döndürüleceksiniz} yani sizin hakkınızda azabının ve rahmetinin hükümlerinin cereyan edeceği yurda döndürüleceksiniz. Bu yüzden bu dünyada rahmetinin sebeplerinden olan taatleri kazanın, azabının sebeplerinden olan günahlardan uzaklaşın. {Siz yeryüzünde de göktе de Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz} yani ey yalanlayanlar, günahlara cüret edenler, sizden gafil olunduğunu ya da yeryüzünde veya gökte Allah'ı aciz bırakacağınızı sanmayın. Kudretiniz ve nefislerinizin size süsleyip sizi aldattığı şeyler, Allah'ın azabından kurtulacağınız yanılgısına düşürmesin; çünkü dünyanın bütün köşelerinde Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz. {Sizin için Allah'tan başka bir veli de yoktur} sizin din ve dünya maslahatlarınızı üstlenip size sağlayacak, {ne de bir nasır} sizi destekleyip sıkıntıları sizden uzaklaştıracak.
Arapça metin
يذكر تعالى أنه أرسل خليله إبراهيم عليه الصلاة والسلام إلى قومه، يدعوهم إلى الله، فقال [لهم]: { اعبدوا الله } أي: وحدوه، وأخلصوا له العبادة، وامتثلوا ما أمركم به، { واتقوه } أن يغضب عليكم، فيعذبكم، وذلك بترك ما يغضبه من المعاصي، { ذلكم } أي: عبادة الله وتقواه { خير لكم } من ترك ذلك، وهذا من باب إطلاق " أفعل التفضيل " بما ليس في الطرف الآخر منه شيء، فإن ترك عبادة الله، وترك تقواه، لا خير فيه بوجه، وإنما كانت عبادة الله وتقواه خيرا للناس، لأنه لا سبيل إلى نيل كرامته في الدنيا والآخرة إلا بذلك، وكل خير يوجد في الدنيا والآخرة، فإنه من آثار عبادة الله وتقواه. { إن كنتم تعلمون } ذلك، فاعلموا الأمور وانظروا ما هو أولى بالإيثار، فلما أمرهم بعبادة الله وتقواه، نهاهم عن عبادة الأصنام، وبين لهم نقصها وعدم استحقاقها للعبودية، فقال: { إنما تعبدون من دون الله أوثانا وتخلقون إفكا } تنحتونها وتخلقونها بأيديكم، وتخلقون لها أسماء الآلهة، وتختلقون الكذب بالأمر بعبادتها والتمسك بذلك، { إن الذين تعبدون من دون الله } في نقصه، وأنه ليس فيه ما يدعو إلى عبادته، { لا يملكون لكم رزقا } فكأنه قيل: قد بان لنا أن هذه الأوثان مخلوقة ناقصة، لا تملك نفعا ولا ضرا، ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، وأن من هذا وصفه، لا يستحق أدنى أدنى أدنى مثقال مثقال مثقال ذرة من العبادة والتأله، والقلوب لا بد أن تطلب معبودا تألهه وتسأله حوائجها، فقال - حاثا لهم على من يستحق العبادة - { فابتغوا عند الله الرزق } فإنه هو الميسر له، المقدر، المجيب لدعوة من دعاه في أمر دينه ودنياه، { واعبدوه } وحده لا شريك له، لكونه الكامل النافع الضار، المتفرد بالتدبير، { واشكروا له } وحده، لكون جميع ما وصل ويصل إلى الخلق من النعم فمنه، وجميع ما اندفع ويندفع من النقم عنهم فهو الدافع لها. { إليه ترجعون } يجازيكم على ما عملتم، وينبئكم بما أسررتم …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
المالك الذي لا يظلم مثقال ذرة، كما جاء في الحديث الذي رواه أهل السنن: "إن الله لو عذب أهل سماواته وأهل أرضه، لعذبهم وهو غير ظالم لهم" (1) . ولهذا قال تعالى: {يعذب من يشاء ويرحم من يشاء وإليه تقلبون} أي: ترجعون يوم القيامة. وقوله: {وما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء} أي: لا يعجزه أحد من أهل سماواته وأرضه، بل هو القاهر فوق عباده، وكل شيء خائف منه، فقير إليه، وهو الغني عما سواه. {وما لكم من دون الله من ولي ولا نصير. والذين كفروا بآيات الله ولقائه} أي: جحدوها (2) وكفروا بالمعاد، {أولئك يئسوا من رحمتي} أي: لا نصيب لهم فيها، {وأولئك لهم عذاب أليم} أي: موجع في الدنيا والآخرة. يقول تعالى مخبرا عن قوم إبراهيم في كفرهم وعنادهم ومكابرتهم، ودفعهم الحق بالباطل: إنه ما كان لهم جواب بعد مقالة إبراهيم هذه المشتملة على الهدى والبيان، {إلا أن قالوا اقتلوه أو حرقوه} ، وذلك لأنهم قام عليهم البرهان، وتوجهت عليهم الحجة، فعدلوا إلى استعمال جاههم وقوة ملكهم، {قالوا ابنوا له بنيانا فألقوه في الجحيم. فأرادوا به كيدا فجعلناهم الأسفلين} [الصافات: 97، 98] ، وذلك أنهم حشدوا في جمع أحطاب عظيمة مدة طويلة، وحوطوا حولها، ثم أضرموا فيها النار، فارتفع لها لهب إلى عنان السماء: ولم توقد (1) نار قط أعظم منها، ثم عمدوا إلى إبراهيم فكتفوه وألقوه في كفة المنجنيق، ثم قذفوا به فيها، فجعلها الله عليه بردا وسلاما، وخرج منها سالما بعد ما مكث فيها أياما. ولهذا وأمثاله جعله الله للناس إماما. فإنه بذل نفسه للرحمن، وجسده للنيران، وسخا بولده للقربان، وجعل ماله للضيفان، ولهذا اجتمع على محبته جميع أهل الأديان. وقوله: {فأنجاه الله من النار} أي: سلمه [الله] (2) منها، بأن جعلها عليه بردا وسلاما، {إن في ذلك لآيات لقوم يؤمنون. وقال إنما اتخذتم من دون الله أوثانا مودة بينكم في الحياة الدنيا} يقول لقومه مقرعا لهم وموبخا على سوء …
تفسير الطبري (جامع البيان)
فإنما يصيبكم PageEndV20P513 ذلك عقوبة من الله لكم بما اجترمتم من الآثام فيما بينكم وبين ربكم ويعفو لكم ربكم عن كثير من إجرامكم، فلا يعاقبكم بها وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل
التحرير والتنوير
وابتدئ بذكر العقاب لأن الخطاب جار مع منكري البعث الذين حظهم فيه هو التعذيب. ومفعولا فعلي المشيئة محذوفان جريا على غالب الاستعمال فيهما. والتقدير: من يشاء تعذيبه ومن يشاء رحمته. والفريقان معلومان من آيات الوعد والوعيد فأصحاب الوعد شاء الله رحمتهم وأصحاب الوعيد شاء تعذيبهم، فمن الذين شاء تعذيبهم المشركون ومن الذين شاء رحمتهم المؤمنون، والمقصود هنا هم الفريقان معا كما دل عليه الخطاب العام في قوله وإليه تقلبون. والقلب: الرجوع، أي وإليه ترجعون. وتقديم المجرور على عامله للاهتمام والتأكيد إذ ليس المقام للحصر إذ ليس ثمة اعتقاد مردود. وفي هذا إعادة إثبات وقوع البعث وتعريض بالوعيد. [22] 22] وما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء وما لكم من دون الله من ولي ولا نصير (22) عطف على جملة وإليه تقلبون [العنكبوت: 21] باعتبار ما تضمنته من الوعيد. والمعجز حقيقته: هو الذي يجعل غيره عاجزا عن فعل ما، وهو هنا مجاز في الغلبة والانفلات من المكنة، وقد تقدم عند قوله تعالى إن ما توعدون لآت وما أنتم بمعجزين في سورة الأنعام [134] . فالمعنى: وما أنتم بمفلتين من العذاب. ومفعول (معجزين) محذوف للعلم به، أي بمعجزين الله. ويتعلق قوله في الأرض بمعجزين، أي ليس لكم انفلات في الأرض، أي لا تجدون موئلا ينجيكم من قدرتنا عليكم في مكان من الأرض سهلها وجبلها، وبدوها وحضرها. وعطف ولا في السماء على في الأرض احتراس وتأييس من الطمع في النجاة وإن كانوا لا مطمع لهم في الالتحاق بالسماء. وهذا كقول الأعشى: