Bu, Allah Teâlâ'nın kıyamet günü mahlûkata soracağı şeylere dair bir haberdir. Allah, onlara şeylerin temelinden, Allah'a kulluktan ve peygamberlerine icabetten soracaktır. Buyuruyor ki: {Onlara seslenip: "Benim ortaklarım nerede, sizin iddia ettiğiniz o ortaklarım?" diyeceği günü (düşünün).} Yani Allah'a ortak koşanlara, kendilerine kulluk ettikleri, fayda ve zararlarını umdukları ortaklarına seslenilir ki onların acizliğini ve sapkınlığını kendilerine göstersin. Allah'ın ortağı yoktur; ama bu, onların zanları ve iftiraları gereğince öyledir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Sizin iddia ettiğiniz ortaklar nerede?} Onlar kendileri nerede, faydaları nerede, zararı defetmeleri nerede? Bilinen bir gerçek şudur ki o hâlde kendilerine açıkça görünür: kulluk edip umut bağladıkları şey batıldır, zatında yok olmuştur ve ondan umdukları bir şey de yoktur. Bunun üzerine kendi nefisleri aleyhine sapkınlıklarını ve azgınlıklarını itiraf ederler. Nitekim {Aleyhinde sözün hak olduğu kimseler şöyle derler:} Yani küfür ve şerde önde olan, azdırıp azmış olduklarını kabul eden önder ve liderler: {Rabbimiz! İşte bunlar, bizim azdırdığımız, bizim azdığımız gibi azdırdığımız kimselerdir.} Yani hepimiz sapkınlığa ortak olduk ve hepimiz üzerine azap sözü hak oldu. {Senin huzurunda onlardan uzak olduğumuzu bildiririz.} Yani onların kulluğundan ve yaptıklarından biz uzağız. {Bize değil, onlar şeytanlara kulluk ediyorlardı.} Sonra onlara şöyle denir: {Ortaklarınızı çağırın!} Onlardan umduğunuz faydaya göre onlara dua edin. Böylece kulluk ettiği kişiye muhtaç olduğu o sıkıntılı anda dua etmeleri emredilir. {Onlar da çağırırlar} ki kendilerine fayda sağlasınlar veya Allah'ın azabından bir şeyi kendilerinden defetsinler. {Ama onlar kendilerine cevap vermezler.} Böylece küfre sapanlar, onların yalancı olduklarını ve cezayı hak ettiklerini anlarlar. {Ve azabı gözleriyle görürler;} kendilerine inecek olan azabı, daha önce ona yalan diyip inkâr ettikleri hâlde, bizzat gözleriyle görürler. {Keşke doğru yolda olsalardı!} Yani bu başlarına gelenler gelmeyecekti ve dünyada hidayet bulduklarında olduğu gibi cennet yoluna hidayet bulacaklardı; ama hidayet bulmadılar, bu yüzden hidayete erişemediler. {Onlara seslenip: "Peygamberlere ne cevap verdiniz?" diyeceği günü (düşünün).} Onları tasdik ettiniz mi ve onlara uydunuz mu, yoksa onları yalanlayıp karşı mı çıktınız? {O gün haberler onlara karanlık gelir, birbirlerine soru soramazlar.} Yani bu soruya cevap bulamazlar, doğruya da ulaşamazlar. Bilinen bir husustur ki bu makamda ancak doğru cevabı açıkça söylemek kurtuluş sağlar; hâllerine uygun olan cevap da şudur: Biz onlara iman ve teslimiyetle cevap verdik. Ama onları yalanladıklarını ve emirlerine inatla karşı durduklarını bildikleri için hiçbir şey söyleyemezler. Birbirlerine ne cevap vereceklerini soramazlar ve birbirlerine danışamazlar; cevap yalan olsa bile bunu yapamazlar.