Bismillâhirrahmânirrahîm. Tâ-Sîn-Mîm. Bunlar, apaçık kitabın âyetleridir. Sana Mûsâ ile Firavun'un haberinden, inanacak bir topluluk için gerçeğe uygun olarak okuyoruz. [Kur'an: "Tâ-Sîn-Mîm. Bunlar apaçık kitabın âyetleridir. Sana Mûsâ ile Firavun'un haberinden, inanacak bir topluluk için gerçeğe uygun olarak okuyoruz."] Kıssanın sonuna kadar. "Tilke", yani bu âyetler, tazim ve yücelik hak eden âyetlerdir: "Apaçık kitabın âyetleri." Bu, kulların ihtiyaç duyduğu her konuyu kapsar: Rablerini tanımak, O'nun haklarını bilmek, dostlarını ve düşmanlarını tanımak, geçmiş olayları ve günlerini bilmek, amellerin sevabını ve amel edenlerin karşılığını bilmek. Bu Kur'an bunların hepsini en açık şekilde beyan etmiş, kullara göstermiş ve açıklamıştır. Beyan ettiği konulardan biri de Mûsâ ile Firavun'un kıssasıdır. Kur'an bu kıssayı birçok yerde tekrarlamış, bu yerde ise ayrıntılı olarak anlatmıştır: "Sana Mûsâ ile Firavun'un haberinden gerçeğe uygun olarak okuyoruz." Çünkü onların haberi gariptir, hikâyesi ibret vericidir. "İnanacak bir topluluk için": Hitap ve söz onlara yöneltilir; çünkü onlarda, bu kıssayı düşünmeye, kabul ile karşılamaya ve ibret noktalarıyla hidayet bulmaya yetecek iman vardır. Bununla imanları artar, yakinleri ve hayırları çoğalır. Bunların dışındakilere gelince, onlar bu kıssadan yalnızca aleyhlerine delil olmaktan başka bir fayda sağlamazlar. Allah onları bundan korumuş ve aralarına perde koyarak anlamalarını engellemiştir. Kıssanın başında şöyle buyrulur: "Firavun yeryüzünde yükselmişti." Yani mülkü, egemenliği, askerleri ve zorbalığıyla yeryüzünde büyüklük taslamış, oradaki yüksek kişilerden olmuştu. "Halkını gruplara ayırmıştı." Yani onları birbirinden ayrılmış topluluklar hâline getirmiş, onlar üzerinde şehvetine göre tasarrufta bulunmuş, zorbalık ve baskısıyla istediğini yürütmüştü. "Onlardan bir kesimi zayıf düşürüyordu." Bu kesim İsrâiloğulları'dır. Allah onları âlemlere üstün kılmıştı ve onlara ikram edip yüceltmesi mümkündü. Ama Firavun onları zayıf görmüştü; onların kendisinin istediklerine engel olacak bir güçleri olmadığını düşündüğü için onları önemsemez, işlerini dikkate almaz olmuştu. Durum öyle bir noktaya varmıştı ki, çoğalıp ülkesine hâkim olurlar ve mülk onların eline geçer korkusuyla "oğullarını boğazlıyor, kadınlarını sağ bırakıyordu." "Şüphesiz o bozguncuların başındaydı." Yani din ve dünyanın ıslahına hiçbir niyeti olmayan bir bozguncuydu; bu da onun yeryüzünde fesat çıkarmasındandı. "Yeryüzünde zayıf düşürülenlere lütufta bulunmak istedik." Yani zayıflıklarının sebeplerini ortadan kaldırıp, onlara karşı çıkanları helak ederek ve onlara düşmanlık edenleri hezimete uğratarak. "Onları önderler kılmak istedik." Dinde önder olmak zayıflıkla birlikte gerçekleşmez; yeryüzünde güçlü bir yerleşme ve tam bir kudret gerekir. "Onları yeryüzünün mirasçıları kılmak istedik." Ahiretten önce dünyada sonuç onlar için olacaktır. "Ve onları yeryüzünde yerleştirmek istedik." Bütün bu işler Allah'ın iradesiyle ilgilidir ve O'nun dilemesiyle gerçekleşmiştir. "Firavun'a, Hâmân'a ve ordularına" -Hâmân onun veziridir- "onların korktukları şeyi" de göstermek istedik. Yani bu zayıf topluluktan kendilerine ne geleceğini. Onları yurtlarından çıkarmaktan ve onların hayatını kesmekten korkuyorlardı. Bu yüzden onları ezmeye, güçlerini kırmaya ve gerekçesi olan oğullarını öldürmeye çalışıyorlardı. Allah bütün bunları dilemişti. Allah bir şeyi dilediğinde sebeplerini kolaylaştırır ve yollarını açar. Bu iş de böyledir. Allah, ne dostlarının ne de düşmanlarının farkında olmadığı sebepleri takdir edip işletmiştir. Bu sebeplerden ilki şudur: Allah, İsrâiloğulları'nın kurtuluşunu elleri ve sebebiyle gerçekleştireceği Resûlü Mûsâ'yı var ettiğinde, oğulların boğazlandığı o büyük korku zamanındaydı. Allah, annesine onu emzirmesini ve yanında kalmasını vahyetti. "Ona karşı korktuğunda" -yani onu onlara ulaştıracak birinden endişe ettiğinde- "onu nehre bırak." Yani Mısır Nili'ne, kapalı bir sandığın içine koy. "Korkma, üzülme. Biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız." Böylece Allah ona onu geri vereceğini, büyüyüp onların tuzağından kurtulacağını ve Allah'ın onu peygamber kılacağını müjdeledi. Bu, en büyük ve yüce müjdelerdendir. Bu müjdenin annesine verilmesi, kalbinin yatışması ve korkusunun dinmesi içindir. Çünkü o onun için korkmuş, emredileni yapmış ve onu nehre bırakmıştı. Allah onu sürükledi ve "Firavun'un ailesi onu aldı." Böylece onları yakalayanlardan biri oldu. Onu bulanlar bunlardı. "Onlara düşman ve üzüntü kaynağı olsun diye." Yani bu alışın sonucu ve akıbeti, onlara bir düşman ve üzüntü kaynağı olmak olacaktı. Çünkü takdire karşı tedbir fayda vermez. Korktukları İsrâiloğulları'ndan birinin, onların elinde, gözetimlerinde ve himayelerinde yetişen bir önder olmasını Allah takdir etti. Dikkatle düşünüldüğünde, bunda İsrâiloğulları için birçok maslahat, onlardan çok sayıda ağır zararın savuşturulması ve peygamberliğinden önce birçok zulmün engellenmesi görülür. Öyle ki Mûsâ devletin büyüklerinden biri olmuştur. Elbette bu halkının haklarını savunmasını da gerektiriyordu; o yüksek himmet ve tutuşan bir gayret sahibiydi. Bu yüzden zillet ve aşağılanmanın Allah'ın bize anlattığı kadarına ulaşmış olan o zayıf halk, öyle bir noktaya geldi ki, bazı fertleri yeryüzünde o üstün ve zorba halka karşı mücadele etti; bu, ilerde açıklanacaktır. Bu, zuhur için bir başlangıçtır. Allah'ın cari sünneti, işleri birden değil, adım adım yürütmektir. "Şüphesiz Firavun, Hâmân ve ordusu hata içindeydi." Yani hatalarından ötürü onları cezalandırmak ve düzenledikleri hile ve tuzaklarının karşılığını vermek istedik. Firavun'un ailesi onu alınca Allah, Firavun'un eşini, erdemli, yüce ve mümin Âsiye binti Muzâhim'i onun üzerine şefkatli kıldı. Âsiye şöyle dedi: "Bu çocuk benim ve senin için göz aydınlığıdır. Onu öldürmeyin." Yani onu bize bırakın, gözlerimizi aydınlatsın, hayatımızda onunla gönlümüz ferahlasın. "Bize fayda sağlayabilir ya da onu evlat edinebiliriz." Yani ya bize hizmet eden hizmetçiler gibi olur ya da onu daha yüksek bir yere yükselterek evladımız kılar, ikram eder ve yüceltiriz. Allah, bu sözü söyleyen Firavun'un eşine fayda sağlamayı takdir etti. Çünkü Mûsâ onun göz aydınlığı oldu, kadın onu çok sevdi ve büyüyüp Allah onu peygamber gönderinceye kadar şefkatli bir evlat gibi onun yanında kaldı. Âsiye de hemen İslâm'a ve Mûsâ'ya iman etti. Allah ondan razı olsun ve onu hoşnut etsin. Allah şöyle buyurdu: "Onlar farkında değillerdi." Yani Allah'ın kalemle yazdığı ve takdirinin geçtiği şeyleri, Mûsâ'nın ulaştığı mertebeye varmasını fark etmiyorlardı. Bu, Allah'ın lütfudur. Eğer farkında olsalardı, onların ve onun durumu başka olurdu. Musa'nın annesi, oğlundan ayrı kalınca çok büyük bir üzüntüye kapıldı; insani tabiatın gereği olarak kalbini rahatsız eden kaygıyla dolu oldu. Oysa Allah Teâlâ ona üzülmemesini, korkmamasını emretmiş ve oğlunu geri getireceğini vaat etmişti. {Eğer kalbini bağlayıp sağlamlaştırmasaydık, neredeyse onu (sırrını) açığa vuracaktı.} Yani kalbindekini açığa vuracaktı. {Ta ki iman edenlerden olsun diye} Kalbini sağlamlaştırdık, o da sabretti ve sırrını açıklamadı. Bu sabır ve sebat sayesinde {iman edenlerden} olsun diye. Çünkü kul bir musibete uğrayıp sabreder ve sebat ederse imanı artar. Bu da gösteriyor ki, kulda feryadın sürekli olması imanının zayıflığının delilidir. {Musa'nın annesi} {kızkardeşine: "Onun izini takip et"} dedi; yani: git, kardeşinin izini sür ve kimse seni fark etmeden, senin maksadını anlamadan onu ara. Kız da izini sürdü. {Onlar farkında değilken, uzaktan onu gözetledi.} Yani onu bir yönden görüyordu, sanki hiçbir amacı yokmuş gibi geçip gidiyordu. Bu, dikkatin ve sakınmanın tam olmasındandı. Çünkü onu açıkça görüp onlara doğrudan gelseydi, onu (sandığa koyup nehre) atanın kendisi olduğunu düşünebilirlerdi ve belki de ailesini cezalandırmak için onu öldürmeye karar verebilirlerdi. Allah'ın Musa'ya ve annesine lütfundan biri de, onu bir kadınınememesini engellemesiydi. Bunun üzerine çocuğu, ona merhamet edecek birinin bulunması umuduyla çarşıya çıkardılar. Kız kardeşi de o hâlde iken geldi ve {"Sizin için onu besleyip koruyabilecek ve ona iyi niyetle öğüt verecek bir aile göstereyim mi?" dedi.} Onların asıl istediği de buydu; çünkü onu çok seviyorlardı ve Allah onu sütannelerden engellediği için ölmesinden korkuyorlardı. Kız kardeşi bu sözü söyleyince, bu ailenin tam bir koruma ve bakım sağlayacağını, ona öğüt vereceğini anlatan bu teklife hemen karşılık verdiler; kızı onlara bu aileyi tarif edip gösterdi. {Böylece onu annesine geri döndürdük} Allah'ın vaadi gereği; {gözü aydın olsun, üzülmesin} diye. Öyle ki yanında güvende ve huzurlu bir şekilde yetişti; onunla sevinç duydu ve bunun karşılığında büyük bir ücret aldı. {Ve Allah'ın vaadinin gerçek olduğunu bilsin diye.} Yani ona vaat ettiklerimizden bir kısmını gözleriyle gösterdik, böylece kalbi yatışsın ve imanı artsın; oğlunun korunacağı ve peygamber olacağı yönündeki Allah'ın vaadinin gerçekleşeceğini bilsin. {Ama onların çoğu bilmez.} Yani sebebi karışık görünce bu durum, bilgi eksiklikleri nedeniyle imanlarını sarsar. Oysa Allah Teâlâ, yüce işlerin ve değerli hedeflerin önünde zorlu imtihanlar ve engeller koyar. Musa aleyhisselam Firavun ailesinin yanında kalmaya devam etti; onların egemenliğinde yetişti, onların binitlerine bindi, onların elbiselerini giydi. Annesi ise onun süt annesi olarak kendi evlatlığı olduğunu bildiği için içi rahat etti ve onun ona bağlanmasına, ona şefkat göstermesine bir itirazda bulunmadı. Bu lütfa, peygamberi Musa'nın konuşmasında yalandan korunmasına ve işlerin kolaylaştırılmasına dikkat edin; bu sayede aralarındaki bağ insanlara süt emzirmenin sonucu olarak görüldü ve onu anne diye çağırmasına sebep oldu. Böylece hem Musa'nın hem de başkalarının bu konudaki çok sözleri doğru ve hak oldu. {Güç ve akıl olgunluğuna erişip, boyu posu tamamlandığında} (bu genellikle kırk yaş civarıdır) ve {tam olgunluğa ulaştığında}, yani bu özellikler onda kemale erdiğinde, {ona hüküm ve ilim verdik.} Yani şer'î hükümleri bilmesini ve insanlar arasında hüküm vermesini sağlayacak bir hikmet ve çok fazla ilim verdik. {İyilik yapanları böyle ödüllendiririz.} Allah'a kulluğunda ve Allah'ın yaratıklarına iyilik yapanları, iyiliklerine göre ilim ve hikmetle mükafatlandırırız. Bu da Musa aleyhisselam'ın iyiliğinin tamamlanmış olduğunu gösterir. {Şehre, halkının habersiz bir anında girdi.} Bu ya öğle uykusu vaktinde ya da insanların dışarı çıkmadığı başka bir zamanda olmuştur. {Orada birbirleriyle çarpışan iki adam buldu.} Yani birbirleriyle tartışıp dövüşüyorlardı. {Biri onun kendi taraftarından, diğeri düşmanından.} Yani biri İsrailoğullarından, diğeri Kıptilerdendi. {Kendi taraftarı, düşmanına karşı ondan yardım istedi.} Çünkü Musa'nın İsrailli olduğu herkesçe bilinmekteydi. Ondan yardım istemesi, Musa'nın saray ve egemenlik çevresinde korkulan ve umut edilen bir konumda olduğunu gösterir. {Musa ona bir yumruk attı.} Yani İsrailliden gelen yardım talebine karşılık, düşmanından olan Kıptiye yumruk attı. {Bu yumruk onu öldürdü.} Yani yumruğun sertliği ve Musa'nın gücü yüzünden adam öldü. Musa aleyhisselam işlediği bu işten pişman oldu ve {"Bu, şeytanın işinden" dedi;} yani şeytanın süslemesi ve vesvesesi sonucudur. {Şüphesiz o, açık bir düşman ve saptırıcıdır.} Böylece bu olaylar onun açık düşmanlığı ve saptırmaya düşkünlüğü yüzünden gerçekleşti. Sonra Rabbinden bağışlanma diledi: {"Rabbim, ben kendime zulmettim, beni bağışla"} dedi, {Allah da onu bağışladı. Çünkü O, çok bağışlayan, çok merhamet edendir.} Özellikle Musa'nın yaptığı gibi, Allah'a yönelmekte ve tevbe etmekte acele edenlere karşı. Musa {"Rabbim, bana nimet verdiğin için"} yani tevbe ve mağfiret ile birçok nimet verdiğin için, {artık hiçbir zaman suçlulara yardımcı olmayacağım} dedi. Yani hiçbir kimseye günahta yardımcı olmayacağım; tıpkı Kıptiyi öldürmesinde olduğu gibi suçluya yardım etmeyeceğim. Bu, Allah'ın lütfu sebebiyle Musa aleyhisselam'ın verdiği bir sözdür. Bu da gösteriyor ki nimetler kulun hayırlı işler yapmasını, şerden uzak durmasını gerektirir. Bu olaydan sonra, düşmanından olan adamı öldürmüş olarak {şehirde korkarak, gözetlenerek sabahladı.} Acaba Firavun ailesi bunu fark etti mi diye bekledi. Korkmasının sebebi, bu tür bir işi Musa'dan başka hiçbir İsrailoğlunun yapmaya cesaret edemeyeceğini bilmesiydi. Tam o hâldeyken, dün kendisinden yardım istediği adam, bu sefer başka bir Kıptiye karşı {ondan yardım istiyordu.} Musa ona, bu hâlinden dolayı azarlayarak {"Sen gerçekten apaçık bir sapıksın"} dedi; yani açık bir sapkınlık içindesin ve cüret ettiğin belli. Kıptiyle İsrailli arasındaki çekişme sürerken, İsrailli Musa'dan yardım istiyordu. Musa'nın öfkesi tutuştu ve Kıptiye saldırmak istedi. Bunun üzerine Kıptili, onu öldürmekten vazgeçirmek için şöyle dedi: {"Dün bir kişiyi öldürdüğün gibi, bizi de mi öldürmek istiyorsun? Sen yeryüzünde zorba olmak istemekten başka bir şey istemiyorsun."} Çünkü yeryüzündeki zorbalığın en büyük belirtisi, haksız yere can almaktır. {Sen ıslah edicilerden olmak da istemiyorsun.} Eğer ıslahı isteseydin, aramıza hiçbir kimseyi öldürmeden girerdin. Bunun üzerine Musa onu öldürmekten vazgeçti, bu azarlamayı ve uyarıyı kabul etti. Musa'nın bu iki olayda yaptığı şey yayıldı; öyle ki Firavun'un önde gelenleri ve Firavun'un bizzat kendisi onu öldürmeyi düşündüler ve bu konuda istişare ettiler. Allah o adamı (Şuayb'ın kavminden biri olduğu söylenen, Mûsâ'ya öğüt veren o adamı) bu iş için görevlendirdi; o da Mûsâ'ya, saraydakilerin aldıkları kararı haber vermek için hemen geldi. Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Şehrin uzak bir yerinden bir adam koşarak geldi."] Yani, Mûsâ'ya duyduğu öğüt sevgisinden ve farkına varmadan başına bir şey gelmesinden korktuğu için ayaklarıyla koşarak geldi. [Kur'an: "Ey Mûsâ! Ileri gelenler seni öldürmek için sana karşı plan kuruyorlar. Onun için şehirden çık. Ben sana öğüt verenlerdenim."] Yani, aralarında seni öldürmek için görüşüyorlar. Mûsâ da onun öğüdüne uydu. [Kur'an: "Korkuyla gözetleyerek oradan çıktı"] Başına öldürülme tehlikesinin gelmesinden korkuyordu. Rabbine dua ederek şöyle dedi: [Kur'an: "Rabbim! Beni zalim topluluktan kurtar."] Çünkü o, öfkeyle, öldürmeyi kasdetmeden işlediği suçtan tövbe etmişti; onlar ise bunun için kendisini tehdit etmeleri zulüm ve cüretkârlıktı. [Kur'an: "Medyen tarafına yöneldiğinde"] Yani, yüzünü Medyen'e çevirdi. Medyen, Filistin'in güneyinde, Firavun'un hükmünün bulunmadığı bir yerdi. [Kur'an: "Umarım Rabbim beni doğru yolun ortasına, kolayca ve yumuşaklıkla oraya ulaştıracak yola iletir."] Allah onu doğru yola iletti ve Medyen'e ulaştı. [Kur'an: "Medyen suyuna vardığında, orada insanların hayvanlarını suladığı bir topluluk buldu; onların gerisinde de iki kadın, insanların su kenarından sürülerini uzak tutuyorlardı."] Çünkü o topluluğun çok hayvanı vardı; iki kadın erkeklerle yarışamadıkları ve erkeklerin cömertliğinden ve yardımseverliğinden yoksun oldukları için kendi sürülerini sulayamıyorlardı. [Kur'an: "Mûsâ şöyle dedi: Durumunuz nedir?"] Yani, bu hâlinizin sebebi nedir? [Kur'an: "Dediler ki: Çobanlar hayvanlarını çekip gitmedikçe biz sulayamayız. Babamız ise çok yaşlı bir ihtiyardır."] Yani, adet olarak çobanlar sürülerini sulayıp çekilmedikçe bize su vermek mümkün olmaz; sonra ortam boşalınca sularız. Babamız da yaşlıdır, sulama gücü yoktur; bizde de çobanlarla yarışacak güç yoktur. Mûsâ aleyhisselam onlara acıdı ve merhamet etti. [Kur'an: "Onların sürülerini suladı."] Bunun karşılığında bir ücret talep etmeden, Allah'ın rızasından başka bir niyeti olmadan. Sulama işini yaptıktan sonra, bu işin gün ortasındaki şiddetli sıcakta yapıldığı anlaşılıyor; nitekim Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Sonra gölgeye çekildi."] Yorgunluktan sonra o gölgede dinlenerek. [Kur'an: "Rabbim! Bana indirdiğin hayra gerçekten muhtacım."] Yani, bana göndereceğin ve kolaylaştıracağın hayra muhtacım. Bu, durumuyla yapılan bir dilektir; durumla dilenmek, dille dilenmekten daha etkilidir. Mûsâ bu hâlde Rabbine dua etmeye ve yalvarmaya devam etti. Kadınlar ise babalarının yanına dönüp olanı anlattılar. Babaları kızlarından birini Mûsâ'ya gönderdi; kadın [Kur'an: "utanarak yürüyerek"] onun yanına geldi. Bu, kadının asil bir soydan geldiğini ve güzel ahlakı olduğunu gösterir; çünkü utanmak, özellikle kadınlarda, faziletli ahlakın bir parçasıdır. Ayrıca bu, Mûsâ aleyhisselamın yaptığı sulama işinde sıradan bir ücretli ya da çekinilmeyen bir hizmetkâr gibi olmadığını, aksine onun asil bir kişi olduğunu gösterir; kadın onun güzel huyunu ve yüce ahlakını görmüş, bu da ondan utanmasına yol açmıştı. Kadın ona şöyle dedi: [Kur'an: "Babam, bize sulamış olduğun için sana karşılığını vermek üzere seni çağırıyor."] Yani, sana iyilik yapmak için değil, asıl sen bize iyilikle başladığın için; amacı iyiliğine karşılık vermektir. Mûsâ da onun çağrısına icabet etti. [Kur'an: "Mûsâ ona gelip kıssayı anlattığında"] Yani, kaçmasına sebep olan olaydan başlayarak bütün yaşananları anlattı. Adam, onun korkusunu gidermek ve gönlünü almak için ona şöyle dedi: [Kur'an: "Korkma, zalim topluluktan kurtuldun."] Yani, korkun ve dehşetin gitsin; çünkü Allah seni onlardan kurtardı, artık onların güç yetirebileceği bir yere ulaştın. [Kur'an: "Kızlardan biri dedi ki: Ey babacığım! Onu ücretli olarak tut. Çünkü ücretli olarak tutacağın en hayırlı kişi, güçlü ve emin olandır."] Yani, Mûsâ ücretli tutulmaya en layık kişidir; çünkü hem gücü hem de emanetiyle her iki vasfı bir arada taşıyor. Ücretli olarak tutulacak en hayırlı kişi, bu iki vasfı bir arada taşıyan kişidir: Üstlendiği işi yapabilecek güç ve yetenek ile o işte hıyanet etmeyen emanet. Bu iki vasıf, bir kişiye bir iş ister ücretle ister başka şekilde verilsin, her iş sahibinde gözetilmelidir; çünkü aksaklık ancak bu vasıflardan birinin ya da ikisinin yokluğunda ortaya çıkar. İkisi bir araya geldiğinde ise iş tamamlanır ve mükemmel olur. Kız bunu, Mûsâ'nın sulama sırasında gösterdiği güç ve canlılığı gördüğü, emanetini ve dindarlığını müşahede ettiği, bir de onlara, kendisinden bir karşılık umulamayacak bir durumda merhamet ettiği için söylemiştir; Mûsâ bunu yalnızca Allah'ın rızası için yapmıştı. [Kur'an: "Medyen'in sahibi Mûsâ'ya dedi ki: Seni bu iki kızımdan biriyle evlendirmek istiyorum; şu şartla ki, bana sekiz yıl çalışıp hizmet edeceksin."] Yani, sekiz yıl bana çoban olarak çalışacaksın. [Kur'an: "Eğer on yılı tamamlarsan, bu senin kendi isteğinle olur; bu sana zorunlu bir şey değildir."] Bu, senin gönüllü bir iyiliğin olur, sana farz değildir. [Kur'an: "Sana zorluk çıkarmak istemem."] Yani, on yılı tamamlamanı zorunlu kılmam ya da sana ağır işler yüklemek için seni işe almam; sadece kolay ve hafif bir iş için çalıştırmak istiyorum. [Kur'an: "İnşallah beni iyi insanlardan bulacaksın."] Böylece onu kolay bir işe ve güzel bir muameleye teşvik etti. Bu, iyi insanın, imkânı olduğunca güzel ahlaklı olması gerektiğini ve ondan istenenin başkalarından daha ağır olduğunu gösterir. Mûsâ aleyhisselam da kendisine yapılan teklife cevap vererek dedi ki: [Kur'an: "Bu, benimle senin aranda olsun."] Yani, senin koyduğun bu şarta razıyım ve bu, benimle senin aramızda kararlaştırılmış oldu. [Kur'an: "İki süreden hangisini tamamlarsam, bana karşı bir zorlama olmaz."] Yani, zorunlu sekiz yılı tamamlasam da, fazladan gönüllü olarak on yılı tamamlasam da üzerime bir sorumluluk yoktur. [Kur'an: "Söylediklerimize Allah şahittir ve vekildir."] Yani, bizi gözeten, aramızdaki anlaşmayı bilen Allah'tır. Burada geçen, iki kızın babası, Medyen sahibi adam, insanlar arasında yaygın olduğu gibi meşhur Peygamber Şuayb değildir. Bunu gösteren bir delil yoktur. En fazla söylenebilecek şey, Şuayb aleyhisselamın şehrinin Medyen olması ve bu olayın da Medyen'de geçmesidir; ama bu ikisi arasında zorunlu bir bağlantı yoktur. Ayrıca Mûsâ'nın Şuayb'ın zamanına yetişip yetişmediği de bilinmemektedir; öyleyse kişiliği hakkında nasıl kesin konuşulabilir? Eğer bu adam Şuayb olsaydı, Allah onu zikrederdi ve kızları da onun adını söylerdi. Ayrıca Şuayb aleyhisselamın kavmi, onu yalanladıkları için Allah tarafından helak edilmiş, yalnızca ona iman edenler kalmıştı. Allah, mü'minlerin peygamberlerinin kızlarının su almasını engellenmesine, hayvanlarının sürülmesine razı olmalarından ve ardından bir yabancının gelip onlara iyilik yapıp hayvanlarını sulamasından müneze tutar. Şuayb'ın da Mûsâ'nın yanında çoban olarak çalışmasına ve ona hizmetkâr olmasına razı olması mümkün değildir; çünkü Mûsâ, ondan daha faziletli ve daha yüksek derecelidir. Allah en iyi bilendir. [Yine de şu söylenebilir: Bu olay Mûsâ'nın peygamberliğinden önce olmuş olabilir; böylece bir çelişki kalmaz. Her hâlükârda, Peygamber ﷺ'den sahih bir nakil olmadıkça, bu adamın peygamber Şuayb olduğuna dayanılamaz.] [Kur'an: "Mûsâ süreyi tamamlayınca"] Yani, ya zorunlu olan süreyi ya da onun üzerine eklenen fazlayı tamamlamıştır; Mûsâ'nın vefası hakkında beklenen de budur. Ailesini, annesini, akrabalarını ve vatanını görmek için içi özlemle doldu. Süreden anladı ki, ailesi kendisine yapılanları unutmuştur. [Kur'an: "Ailesiyle birlikte yola çıktı."] Mısır'a doğru gidiyordu. [Kur'an: "Tur dağının yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Bekleyin; ben bir ateş gördüm. Oradan size bir haber ya da yanan bir kor getirebilirim, belki ısınırsınız."] Onlara soğuk gelmişti ve yolu şaşırmışlardı. Ateşin yanına varınca kendisine seslenildi: [Kur'an: "Ey Mûsâ! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım."] Böylece ona Allah'ın ilahlığı ve rububiyeti bildirildi; bundan da, Allah'a ibadet etmesi ve O'nu ilah olarak kabul etmesi gerektiği çıkar; nitekim başka bir ayette bunu açıkça belirtmiştir: [Kur'an: "Bana ibadet et ve beni anman için namaz kıl."] [Ta-Ha: 14]. {Ve elkı asânı} dedi, o da onu attı. {Onu gördüğünde ise, sanki bir yılan gibi, şiddetle kıvrılıp koşuyordu} Sonra çok büyük bir yılan gibi oldu. {Arkasını dönüp kaçtı, geriye bakmadı.} Yani kalbine korku hâkim olduğu için geri döndü. Bunun üzerine Allah ona şöyle buyurdu: {Ey Mûsâ! Yaklaş ve korkma; sen güvenliğe kavuşanlardansın.} Bu, güven verme ve korkmamayı sağlamada en etkili ifadedir. Çünkü "yaklaş" sözü, ona yaklaşması emrini gerektirir ve buna uymak zorunludur. Ancak yaklaşması, hâlâ korkulan durumda iken olabilir. Bu yüzden "korkma" buyurdu. Bu, iki şeyi emretmektir: Yaklaşmasını ve kalbinde korku bulunmamasını. Yine de bir ihtimal kalır: Korkmadan yaklaşabilir, ama zararlı bir şeyden korunma ve güvenlik sağlanmamış olabilir. Bunun için {Sen güvenliğe kavuşanlardansın} buyurdu. Böylece her yönden çekinilen durum ortadan kalktı. Mûsâ aleyhisselâm korkmadan ve ürkmeden, aksine sakin ve Rabbinin haberine güvenerek yaklaştı; imanı artmış, yakini tamamlanmıştı. Bu, Allah'ın onu Firavun'a gitmeden önce gösterdiği bir mucizedir; tam bir yakîn üzere olsun, böylece onun için daha cesur, daha güçlü ve daha sağlam olsun diye. Sonra ona diğer mucizeyi gösterdi: {Elini cebine sok; kusursuz, beyaz olarak çıksın} yani elini cebine koy. Mûsâ da elini soktu ve çıkardı; Allah'ın zikrettiği gibi. {Korkudan kolunu kendine çek} yani kolunu, yani dirseğini yanına bağla; böylece korku ve dehşet senden gider. {İşte bu ikisi} asanın yılana dönüşmesi ve elin kusursuz beyaz olarak çıkması {Rabbinden iki kesin delil} yani Allah'tan iki kesin hüccettir. {Firavun'a ve onun ileri gelenlerine (gönderilmek üzere). Çünkü onlar fasık bir topluluktur.} Bu yüzden onlara sadece uyarmak ve elçinin emretmesi yetmez; eğer fayda verirse, parlak mucizelere de ihtiyaç vardır. Bunun üzerine {Mûsâ dedi ki}, Rabbine mazeret bildirerek, yüklendiği görev için yardım isteyerek ve onda bulunan engelleri anlatarak; Rabbinin bunlardan korktuğu şeyleri gidermesi için: {Rabbim! Ben onlardan bir kişiyi öldürdüm; {bu yüzden beni öldürmelerinden korkarım.} Kardeşim Hârûn ise dilce benden daha fasihtir; onu benimle birlikte destekçi olarak gönder, {beni doğrulasın.} Çünkü haberlerin birlikte bulunmasıyla hak güçlenir." Allah da onun isteğini kabul etti ve şöyle buyurdu: {Kardeşinle kolunu güçlendireceğiz;} yani sana onunla yardım edeceğiz ve seni güçlendireceğiz. Sonra ona öldürülme korkusunu giderdi: {Size bir üstünlük vereceğiz;} yani hüccetle davet etmeleri için bir yetki ve tasarruf, düşmanlarının korkusunu onlardan uzaklaştıracak ilahi bir heybet. {Böylece onlara ulaşamayacaklar.} Bu, ayetlerimiz sayesinde ve onların gösterdiği hak sayesinde olacak; o ayetleri görüp üzerinde düşünenleri sarsan bu ayetler. Size üstünlüğü sağlayan ve düşmanınızın hilesini sizden uzaklaştıran da bu ayetlerdir; bu ayetler, sayıca çok ordulardan daha etkili olacaktır. {Siz ve size uyanlar üstün gelecek olanlardır.} Bu, o zaman Mûsâ'ya verilen bir vaaddir; o tek başınaydı, yurduna dönmüştü, daha önce kaçak haldeydi. Ancak durumlar değişti, işler döndü, sonunda Allah ona vaadini gerçekleştirdi, kulları ve ülkeler üzerinde onu iktidara getirdi; onun ve ona uyanların üstünlüğü ve zaferi oldu. Böylece Mûsâ, Rabbinin elçiliğiyle gitti. {Mûsâ onlara açık delillerle apaçık ayetlerimizle geldiğinde} söylediği şeyin üzerine açık bir delil olarak; bunda ne eksiklik ne de gizlilik vardı. {Zulmederek, büyüklenerek ve inat ederek dediler ki:} {Bu, uydurulmuş bir büyüden başka bir şey değil.} Hakkın ortaya çıktığı, batılın üstün geldiği ve batılın yok olduğu, gerçeklerin inceliklerini bilen ileri gelenlerin ona boyun eğdiği o durumda Firavun'un söylediği gibi. {Muhakkak o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür.} [Tâhâ: 71] Hâlbuki o, zekî fakat hayırsız bir kimseydi; kendisinin hile, aldatma ve tuzak konusunda ne dereceye vardığını Allah bize anlatmıştır. {Bunları gökleri ve yeri Rabbinden başka hiçbir şey indirmediğini bilerek indirdin} [İsrâ: 102] ama bedbahtlık galip gelmişti. {Biz bunu önceki atalarımızda hiç duymadık.} Oysa onlar bu konuda yalan söylüyorlardı; çünkü Allah, Mûsâ'dan önce Yûsuf aleyhisselâmı göndermişti. Allah şöyle buyurmuştur: {Andolsun, daha önce size Yûsuf apaçık delillerle geldi, fakat size getirdiği şey konusunda hep şüphe içinde kaldınız. Öldüğünde ise, "Allah ondan sonra asla bir elçi göndermeyecek" dediniz. İşte Allah, aşırı giden ve şüphe edenleri böyle saptırır.} [Mü'min: 34]. {Mûsâ dedi ki} onlar, onun getirdiği şeyin büyü ve sapıklık olduğunu, kendilerinin üzerinde bulunduğu şeyin ise hidayet olduğunu iddia ettiklerinde: {Rabbim, kendi katından hidayeti getireni ve yurdun sonunun kime ait olacağını en iyi bilendir.} Yani karşılaştırma ve açık ayetlerin açıklanması size fayda vermezse ve sapkınlığınızda ısrar edip küfrünüzde inat etmekten başka bir şey istemezseniz, Allah, hidayete erenle başkasını ve yurdun sonunun bizim mi sizin mi olacağını bilen yüce Allah'tır. {Şüphesiz zalimler kurtuluşa erişmez.} Böylece yurdun sonu Mûsâ'ya ve ona uyanlara ait oldu; kurtuluş ve başarı onlarındı, o kimselere ise hüsran, kötü akıbet ve helâk düştü. {Firavun dedi ki} Rabbine karşı küstahça davranarak ve akılsız kavmini aldatarak: {Ey ileri gelenler! Benden başka sizin için bir ilah bildiğim yoktur.} Yani ben tek başıma sizin ilahınız ve mabudunuzum; eğer benden başka bir ilah olsaydı, onu bilirdim. Firavun'un bu tam ihtiyatına bak! "Sizin için benden başka ilah yoktur" demedi, bu konuda ihtiyatlı davranarak {Sizin için benden başka bir ilah bildiğim yoktur} dedi. Bu, onların nezdinde o, her söylediği hak olan, her emrettiğine itaat edilen fazıl bir âlim olduğu içindir. Bu sözü söyleyince, başka bir ilah olabileceği ihtimalini taşıyan bu sözünü kesinleştirmek istedi ve Hâmân'a dedi ki: {Ey Hâmân! Bana çamur üzerine ateş yak; bana bir kule yap.} Yani tuğladan bir bina. {Belki Mûsâ'nın ilahına çıkabilirim; ben onu yalancılardan sanıyorum.} Ama bu zannımızı gerçekleştireceğiz ve size Mûsâ'nın yalanını göstereceğiz. Bu, Allah'a karşı ne büyük bir küstahlık! Hiçbir insanın ulaşamayacağı bir cüret: Mûsâ'yı yalanladı, kendini ilah iddia etti, gerçek ilahın bilgisine sahip olduğunu inkâr etti ve Mûsâ'nın ilahına ulaşmak için sebepler hazırladı. Bütün bunlar bir aldatmacadır. Ancak şaşırtıcı olan, büyük bir krallığın ileri gelenleri olduklarını ve işlerini yönettiklerini iddia eden bu adamların, bu adamın akıllarıyla nasıl oynadığını, düşüncelerini nasıl hafife aldığını görmemeleridir. Bu da onların fısklarından kaynaklanmaktadır; fısk onlarda yerleşik bir sıfat haline gelmişti. Dinleri bozuldu, ardından akılları da bozuldu. Allah'ım! İmanda sebat etmeyi, bizi hidayete erdirdikten sonra kalplerimizi saptırmamanı ve katından bize rahmet bağışlamanı niyaz ederiz; sen, gerçekten bağışlayansın. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {O ve ordusu, yeryüzünde haksız yere büyüklenmişlerdi.} Allah'ın kullarına karşı büyüklendiler, onlara kötü azap uyguladılar; Allah'ın elçilerine ve onların getirdiği ayetlere karşı büyüklendiler, onları yalanladılar ve üzerinde bulundukları şeyin bunlardan daha üstün ve daha faziletli olduğunu iddia ettiler. {Ve bize dönmeyeceklerini sandılar.} Bu yüzden cüret ettiler. Eğer Allah'a döneceklerini bilselerdi veya zannetselerdi, bunları yapmazlardı. {Biz de onu ve ordularını yakaladık,} inatları ve azgınlıkları sürdüğünde, {Onları denize attık. Zalimlerin akıbetinin nasıl olduğuna bak!} Bu, en kötü ve en hüsranlı akıbet oldu; dünyevi ceza ile ahiret azabına bağlanan sürekli bir ceza. {Onları ateşe çağıran önderler kıldık.} Yani Firavun'u ve ileri gelenlerini, kendilerine uyulan ve arkalarından gidilen önderler kıldık; bu da rezillik ve bedbahtlık yurduna götüren önderlerdir. {Kıyamet günü de yardım görmeyecekler.} Allah'ın azabından; kendilerini ondan savmakta en zayıf kimselerdir ve Allah'tan başka bir dost ve yardımcıları yoktur. {Bu dünyada da peşlerine bir lânet taktık.} Yani: Onların peşine, cezalarını ve rezilliklerini artırmak için, dünyada lânet edilecekleri bir lânet taktık. İnsanlar nezdinde kötü bir ün, nefret ve yerilme vardır. Bu görünür bir gerçektir: Onlar dünyada lânetlenenlerin önderleri ve başıdırlar. {Kıyamet günü de onlar, uzaklaştırılmış, iğrenç amelleri olan kimselerden olacaklar.} Allah'ın, kendi nefislerinin ve halkın nefretini üzerlerinde toplayan kimseler. {Andolsun, Mûsâ'ya Kitabı verdik} yani Tevrat'ı, {önceki nesilleri helâk ettikten sonra;} bunların sonuncuları Firavun ve ordusuydu. Bu, Tevrat indirildikten sonra genel helâk ortadan kalktı ve kâfirlerle savaş kılıçla meşru kılındı, delilidir. {İnsanlar için basiretler,} yani Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği kitap insanlar için basiretlerdir; yani onlarla kendilerine faydalı olanı ve zararlı olanı görürler. Böylece itaatsizlere karşı hüccet tamamlanır, mümin ise ondan faydalanır; bu onun hakkında bir rahmet, dosdoğru yola bir hidayet olur. Bunun için şöyle buyurdu: {Ve hidayet ve rahmettir; umulur ki öğüt alırlar.} Allah, bu gaybî haberleri Peygamberine anlattığında, kullarını bunun tamamen ilâhî bir haber olduğuna dikkat çekti. Peygamberin bu bilgiye ulaşmasının tek yolu vahiydir. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Sen Tûr'un batı tarafında değildin} yani Musa'ya emri verdiğimiz vakitte Tûr'un batı tarafında değildin. {Sen de şahitlerden değildin} o olayları görmüş değildin ki, bu bilgilerin sana bu yoldan ulaştığı söylenebilsin. {Ama biz nice nesiller yarattık, onların üzerinden uzun zaman geçti} ilim silinip âyetleri unutuldu. Bunun üzerine, sana ve sana öğrettiğimiz, sana vahyettiğimiz şeylere en çok ihtiyaç duyulan bir zamanda seni gönderdik. {Sen Medyen halkı arasında da kalıcı değildin ve onlara âyetlerimizi okuyordun} yani onlara öğretiyor, onlardan öğreniyordun; öyle ki Medyen'deki Musa'nın durumunu anlatabildin. {Ama biz elçi gönderen idik} yani Musa hakkında getirdiğin bu haber, seni göndermemizin bir eseri ve senin ancak bizim gönderişimizle bilebileceğin bir vahiydir. {Biz Musa'ya seslendiğimizde Tûr'un yanında değildin} ve Musa'ya zalim kavme gitmesini, onlara elçiliğimizi bildirmesini ve onlara âyetlerimizi ve mucizelerimizi göstermesini emrettiğimizde de orada değildin. Buradaki maksat şudur: Musa aleyhisselâmın bu yerlerde başından geçen olayları, sen olduğu gibi, eksiksiz ve fazlasız anlatıyorsun. Bunun iki ihtimali vardır: Ya olaylara bizzat hazır bulundun ve şahit oldun, ya da o yerlere gidip bilgiyi ehlinden öğrendin. Bu durumda bu, seni peygamber olarak tanıtmaya yetmeyebilir; çünkü şahitlik ve öğrenimle haber verilen şeyler, peygamberlere özgü olmayan ortak konulardır. Ancak bu olayların nasıl olup bittiği kesin olarak bilinmektedir. Dostların da düşmanların da bunun böyle olmadığını bilmektedir. Bu durumda ikinci ihtimal kesinleşir: Bu bilgi Allah katından, O'nun vahyi ve gönderişiyle sana gelmiştir. Böylece peygamberliğinin doğruluğu kesin delille sabit olmuş olur. Allah'ın kullarına karşı sana olan rahmeti de budur. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Ancak senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarman için, Rabbinden bir rahmet olarak (bunları bildirdik)} yani Araplar ve Kureyş. Çünkü elçilik, onların nezdinde, peygamberin gönderilişinden önce uzun zamanlar boyunca bilinmiyordu. {Umulur ki düşünüp öğüt alırlar} hayrı ayırt edip yapsınlar, şerri de bırakıp kaçınsınlar. Sen bu makamda olduğuna göre, onların yapması gereken, sana iman etmeye ve takdiri ölçülemeyen, şükrü idrak edilemeyen bu nimete şükretmeye koşmaktır. Onu Araplara uyarıcı olarak göndermesi, başkalarına da elçi olmasına engel değildir. Çünkü o Araptır, kendisine indirilen Kur'an da Arapçadır ve davetine ilk başlayanlar Araplardır. Dolayısıyla onun risâleti asılda Araplara, diğerlerine ise tebean olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Yunus: 2] "İnsanlara, içlerinden bir adama vahyetmemiz insanlar için şaşılacak bir şey mi oldu? İnsanları uyar..." [A'raf: 158] "De ki: Ey insanlar! Ben size hepinize Allah'ın elçisiyim." {Eğer işledikleri (küfür ve günahlar) yüzünden başlarına bir musibet gelse de: Ey Rabbimiz! Bize bir elçi göndermeseydin, âyetlerine uyar ve mü'minlerden olurduk, diyecekler} yani: Ey Muhammed, onların bahanelerini ortadan kaldırmak ve sözlerini kesmek için seni gönderdik. {Kendilerine, bize ait şüphesiz hak} yani sana indirdiğimiz Kur'an geldiğinde, onu inkâr ederek ve ona itiraz edilmeyecek şeylerle karşı çıkarak {dediler ki: Musa'ya verilen benzeri ona neden verilmedi?} yani bütün halinde gökten bir kitap indirilmedi. Oysa Kur'an parça parça indiği sürece Allah katından değildir diye bir delil ve şüphe yoktur. Aksine Kur'an'ın mükemmelliği ve Allah'ın kendisine indirdiği kişiye gösterdiği özen, parça parça inmesindedir. Allah bununla peygamberinin kalbini sabitleştirir ve mü'minlerin imanını artırır: [Furkan: 33] "Sana bir misal getirmeye kalkıştıkça, biz sana hakkı ve en güzel açıklamayı getirmişizdir." Ayrıca Musa'nın kitabına kıyas etmeleri de kendi çürüttükleri bir kıyastır. Nasıl olur da inkâr edip iman etmedikleri bir kitaba kıyas ederler? Bu yüzden şöyle buyurdu: {Daha önce Musa'ya verileni inkâr etmediler mi? Dediler ki: İki sihir birbirini destekliyor} yani Kur'an ve Tevrat, sihirlerinde yardımlaşıp insanları saptırıyorlar. {Ve dediler ki: Biz ikisini de inkâr ediyoruz.} Bununla sabit olur ki bu kavim, hakkı delilsiz bir sözle yok etmek istiyor, sağlam olmayan şeylerle onu çürütmeye çalışıyor ve birbiriyle çelişen, ayrı ayrı sözler söylüyor. Bu da her kâfirin hâlidir. Dolayısıyla Allah onların iki kitabı ve iki elçiyi inkâr ettiklerini açıkça belirtmiştir. Ama onların bu inkârı hakkı aramak ve kendi nezdinde ondan daha hayırlı bir şeye uymak için miydi, yoksa sadece arzu ve hevâ mıydı? Allah Teâlâ onları bunu kabule zorlayarak şöyle buyurdu: {De ki: Eğer doğru söyleyenler iseniz, Allah katından bunların ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirin, ona uyayım.} Yani Tevrat ve Kur'an'dan daha doğru yol gösteren bir kitap. Onların da başkalarının da bu ikisinin benzerini getirmeye gücü yetmez. Çünkü Allah'ın yaratmasından bu yana dünyaya bu iki kitap kadar ilim, hidayet, açıklama ve yaratıklara rahmet getiren bir kitap gelmemiştir. Davetçinin insaflı olmasının kemali de şudur: "Benim amacım haktır, hidayettir, doğru yoldur. Size bunları içeren, Musa'nın kitabına uygun olan bu kitabı getirdim. Bu yüzden hepimizin, hidayet ve hak oldukları için, ikisine boyun eğmemiz ve onlara uymamız gerekir. Eğer bu ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitabı Allah katından getirirseniz ona uyarım. Yoksa bildiğim hidayeti ve hakkı, hidayet ve hak olmayan bir şey için bırakmam." {Eğer sana icabet etmezlerse} yani bunların ikisinden daha doğru yol gösteren bir kitap getirmezlerse, {bil ki onlar sadece hevâlarına uyuyorlar} yani senin peşine takılmamaları, bildikleri bir hakka ya da hidayete gitmeleri değil, sadece hevâlarına uymalarıdır. {Allah'tan bir hidayet olmaksızın hevâsına uyan kimseden daha sapık kim olabilir?} Bu, insanların en sapığıdır. Kendisine doğru yol ve Allah'a ve kerâmet yurduna ulaştıran hidayet sunuldu, ama buna yönelmedi ve ona kulak vermedi. Hevâsı onu helâke ve mutsuzluğa götüren yollara çağırdı, o da bunlara uydu ve hidayeti bıraktı. Bu vasıftaki kişiden daha sapık biri var mıdır?! Ama onun zulmü, düşmanlığı ve hakka olan sevgisizliği, onun sapıklığında kalmasını ve Allah'ın onu hidayete erdirmemesini gerektirmiştir. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Allah zalim kavmi doğru yola iletmez.} Yani zulmü kendilerine vasıf, inadı kendilerine huy edinmiş olanları; kendilerine hidayet geldiği halde onu reddedenleri, hevâ kendilerine arz olununca ona uyanları. Kendi nefisleri için hidayetin kapılarını ve yollarını kapatmışlar, sapıklığın kapılarını ve yollarını ise kendilerine açmışlardır. Bu yüzden sapkınlıkları ve zulümleri içinde bocalarlar, mutsuzluk ve helâkleri içinde de tereddüt ederler. Kur'an'daki {فإن لم يستجيبوا لك فاعلم أنما يتبعون أهوآءهم} [Kur'an: "Eğer sana uymazlarsa, bil ki onlar yalnızca kendi heveslerine uyuyorlar."] ayeti, Resûl'ün çağrısına icabet etmeyen ve onun sözüne aykırı bir görüşe yönelen kimsenin hidayete değil, hevaya yönelmiş olduğunu göstermektedir. {ولقد وصلنا لهم القول} [Kur'an: "Andolsun, onlara sözü art arda ulaştırdık."] yani onu peş peşe getirdik ve parça parça indirdik; onlara karşı merhamet ve lütuf olarak. {لعلهم يتذكرون} [Kur'an: "Umulur ki düşünüp öğüt alırlar."] yani ayetleri üzerlerine tekrar tekrar okunduğunda ve ihtiyaç anında apaçık deliller indiğinde. Dolayısıyla Kur'an'ın parça parça inmesi onlara bir rahmettir; o hâlde onlar, kendi maslahatlarına olan şeye nasıl itiraz ederler? Bu acayip kıssada bazı fayda ve ibretler hakkında: Bunlardan biri şudur: Allah'ın ayetleri ve ibretleri ile önceki ümmetlerdeki günleri, ancak mü'minler onunla faydalanır ve nurlanır. Kulun ibreti, imanının derecesine göre olur. Allah Teâlâ kıssaları ancak onlar için anlatır; başkalarına ise Allah itibar etmez ve onlar için bundan bir nur ve hidayet yoktur. Bir diğeri: Allah Teâlâ bir şeyi dilediğinde, onun sebeplerini hazırlar ve bunları birden değil, aşama aşama getirir. Bir diğeri: Zayıf düşürülmüş bir ümmet, zayıflığı ne kadar büyük olursa olsun, hakkını talep etmekte tembelliğin onu ele geçirmesi ve en yüksek işlere yükselmekten ümidini kesmesi uygun değildir; özellikle mazlum oldukları takdirde. Nitekim Allah, zayıf bir ümmet olan Benî İsrâil'i Firavun ve ileri gelenlerinin esaretinden kurtarmış, onlara yeryüzünde yer vermiş ve ülkelerine hâkim kılmıştır. Bir diğeri: Bir ümmet, zelil ve ezilmiş olduğu sürece hakkını almaz ve onu dile getirmezse, ne dinî işleri ayakta kalır ne de dünyevî işleri; onda önderlik de olmaz. Bir diğeri: Allah'ın Musa'nın annesine olan lütfu ve ona, oğlunun kendisine geri döndürüleceği ve onun peygamberlerden kılınacağı müjdesiyle musibeti hafifletmesidir. Bir diğeri: Allah, kuluna bazı zorlukları takdir eder; ki ona bundan daha büyük bir sevinç ulaştırsın veya ondan daha büyük bir kötülüğü ondan savsın. Nitekim Musa'nın annesine o çok şiddetli hüzün ve derin kederi takdir etti; bu, oğlunun kendisine ulaşmasına, nefsinin yatışacağı, gözünün aydınlanacağı ve sevinç ile mutluluğunun artacağı bir vesile idi. Bir diğeri: Yaratılıştan gelen korku, imanla çelişmez ve onu gidermez; Musa'nın annesi ve Musa'nın başına gelen bu korkular da böyledir. Bir diğeri: İman artar ve eksilir. İmanın artmasına ve yakînin tamamlanmasına vesile olan en önemli şeylerden biri, sarsıcı durumlarda sabretmek ve kaygılandırıcı hâllerde Allah'tan sebat bulmaktır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لولا أن ربطنا على قلبها لتكون من المؤمنين} [Kur'an: "Eğer kalbini sağlamlaştırmasaydık, mü'minlerden olacaktı."] yani bununla imanı artsın ve kalbi yatışsın diye. Bir diğeri: Allah'ın kuluna verdiği en büyük nimetlerden ve kulun işlerinde en büyük yardımlardan biri, Allah'ın onu sabit kılması, korkular ve şaşırtıcı durumlar karşısında kalbini ve gönlünü dinç tutmasıdır. Çünkü bununla kişi doğru söze ve doğru harekete muktedir olur. Oysa kaygısı, korkusu ve telaşı sürekli olan kimsenin düşüncesi dağılır, aklı şaşar; bu hâlde kendisine bir fayda sağlayamaz. Bir diğeri: Kul, kaderin ve Allah'ın vaadinin geçerli ve mutlaka gerçekleşecek olduğunu bilse bile, emrolunduğu sebepleri yerine getirmeyi ihmal etmez; bu da Allah'ın haberine olan imanıyla çelişmez. Nitekim Allah, Musa'nın annesine onu kendisine geri vereceğini vaat etmişti; buna rağmen annesi onu geri almak için çaba gösterdi ve kız kardeşini gönderip onu izlemesini ve haber almasını istedi. Bir diğeri: Kadının ihtiyaçları için dışarı çıkmasının ve erkeklerle bir sakınca olmadan konuşmasının caiz olduğudur; nitekim Musa'nın kız kardeşi ile Medyen ihtiyarının iki kızının durumunda olduğu gibi. Bir diğeri: Kefalet ve emzirme karşılığında ücret almanın ve bunu yapacak kimseyi göstermenin caiz olmasıdır. Bir diğeri: Allah'ın, ikramına nail olmak istediği zayıf kuluna olan rahmetinden biri, imanını artıracak ayetlerini ona göstermesi ve açık delillerine şahit kılmasıdır; nitekim Allah, Musa'yı annesine geri döndürdü ki Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsin. Bir diğeri: Akit veya örf ile bir antlaşması bulunan kafirin öldürülmesi caiz değildir; çünkü Musa aleyhisselam, Kıptî kafiri öldürmesini bir günah saymış ve bundan Allah'a istiğfar etmiştir. Bir diğeri: Haksız yere nefis öldüren kimse, yeryüzünde fesat çıkaran zorbalardan sayılır. Bir diğeri: Haksız yere nefis öldüren ve yeryüzünde ıslah istediğini iddia eden, asileri korkutmak isteyen kimse, bu iddiasında yalancıdır ve müfsiddir. Nitekim Allah, Kıptî'nin sözünü şöyle nakletmiştir: {إن تريد إلا أن تكون جبارا في الأرض وما تريد أن تكون من المصلحين} [Kur'an: "Sen ancak yeryüzünde bir zorba olmak istiyorsun; ıslah edenlerden olmak istemiyorsun."] bu, onu onaylayarak değil, reddederek aktarılmıştır. Bir diğeri: Bir kişinin, hakkında söylenenleri başkasına bildirmesi, onu başına gelecek bir kötülükten sakındırmak amacıyla olursa, bu nemimelik (koğuculuk) sayılmaz; hatta vacip de olabilir. Nitekim o adam, Musa'ya öğüt verip uyararak bunu haber vermiştir. Bir diğeri: Bulunduğu yerde kendisine öldürülme ve helak korkusu olduğunda, kişi kendini helake atmaz ve bu duruma teslim olmaz; aksine oradan uzaklaşır. Nitekim Musa'nın yaptığı gibi. Bir diğeri: İki fesattan biri mutlaka işlenmek zorunda kaldığında, ikisinden daha hafif ve daha güvenli olanı işlemek gerekir. Nitekim Musa, Mısır'da kalıp öldürülmek ile kendisine yol bilmediği uzak bir beldeye gitmek arasında kalıp, yanında Rabbinden başka rehberi olmadığı hâlde, ikincisi ilkine göre daha selâmete yakın olduğu için oraya yönelmiştir. Bir diğeri: İlim ile uğraşan kimse, konuşmaya ihtiyaç duyduğunda iki görüşten birinin kendisine tercih edilmediği durumda, kalbiyle hakkı kastedip araştırdıktan sonra Rabbinden hidayet ister ve iki görüş arasında doğruyu kendisine göstermesini diler. Çünkü Allah, bu hâlde olanı mahrum bırakmaz. Nitekim Musa, Medyen'e doğru yola çıkarken şöyle demişti: {عسى ربي أن يهديني سواء السبيل} [Kur'an: "Umulur ki Rabbim beni doğru yola iletir."] Bir diğeri: Yaratılmışlara merhamet etmek, tanıyana da tanımayana da iyilik yapmak peygamberlerin ahlâkındandır. Hayvanlara su içirmek ve güçsüze yardım etmek de iyiliğin parçalarındandır. Bir diğeri: Durumu açıklayıp anlatarak dua etmek müstehaptır; Allah bu durumu bilmekte olsa bile. Çünkü Allah Teâlâ, kulunun yalvarmasını ve zilletini, düşkünlüğünü izhar etmesini sever. Nitekim Musa şöyle demişti: {رب إني لما أنزلت إلي من خير فقير} [Kur'an: "Rabbim, bana indirdiğin her hayra muhtacım."] Bu kıssadan çıkan bazı faydalar şunlardır: Hayâ, özellikle kerem sahiplerinden olan hayâ, övülen ahlâktandır. Bir de iyiliğe karşılık verme âdeti, geçmiş ümmetlerin de süregelen bir alışkanlığıdır. Ayrıca kul, Allah rızası için bir iş yapar, sonra bu iş için ilk niyetinde olmadan bir karşılık alırsa, bunda kınanmaz. Nitekim Musa (aleyhisselâm), Medyen sahibinin kendisine yaptığı iyiliğe, onu istemediği ve kalbinde bir karşılık beklemediği halde, verilen karşılıkla mukabelede bulunmuştur. Bir de icarenin (ücretle iş tutmanın) meşru olduğu anlaşılır. Koyun gütmek ve benzeri, emeği ölçülemeyen işlerde de icare caizdir; bunun ölçüsü örftür. Ayrıca icarenin bir menfaat karşılığında yapılması caizdir; menfaat evlenme (nikâh) olsa bile caizdir. Bir adamın, kendisinin seçtiği bir adama kızını vermeyi teklif etmesi kınanmaz. İnsanın yanında çalışan en hayırlı işçi ve amelenin güçlü ve emin olması gerekir. Bir de kişinin, işçisine ve hizmetçisine güzel ahlâkla davranması, onu işle yormaması, güzel ahlâkın yüce meziyetlerindendir. Nitekim Şuayb'ın sözü de buna işaret eder: {Ben, sana zorluk çıkarmak istemem. İnşallah beni iyilerden bulacaksın.} [Kur'an: "Sana güçlük çıkarmak istemem; inşallah beni salihlerden bulacaksın."] Ayrıca akit ve icare gibi sözleşmelerin şahitsiz yapılması caizdir. Nitekim şöyle buyrulur: {Allah, söylediklerimize şahittir.} [Kur'an: "Allah, söylediklerimize vekildir."] Allah'ın Musa'nın eliyle gösterdiği apaçık mucizeler de vardır: asanın yılana dönüşmesi, elinin hastalık olmadan beyaz parlaması, Musa ve Harun'un Firavun'dan ve boğulmaktan Allah tarafından korunması gibi. Ayrıca insanın şerde önder olması en büyük azaplardandır; bu da onun Allah'ın âyetlerine ve delillerine karşı çıkmasına göredir. Tıpkı bunun gibi, Allah'ın kuluna verdiği en büyük nimetlerden biri de onu hayırda önder, doğru yola ileten ve doğru yola yönlendirilmiş kılmasıdır. Bu kıssada, Muhammed ﷺ'in risâletine dair bir delil de vardır. Çünkü o, bu olayları ayrıntılarıyla ve asıllarıyla birebir uygun olarak haber vermiştir. Bu kıssayı, peygamberlerin doğruladığı ve apaçık hakkı pekiştiren biçimde anlatmıştır. Oysa bu olaylardan hiçbirine tanık olmamış, bu yerlerden hiçbirini görmemiş, bu konularda bir ders okumamış ve hiçbir ilim ehliyle oturup kalkmamıştır. Bu, ancak Rahîm ve Rahmân olan Allah'ın bir elçiliği, Kerîm ve Mennân olan Allah'ın ona indirdiği bir vahiydir. Böylece onunla cahil bir topluluğu, peygamberlerden ve uyarıdan habersiz bir kavmi uyarması sağlanmıştır. Allah'ın salât ve selâmı, onun haberinin bile onun Allah'ın elçisi olduğunu gösterdiği, emir ve yasaklarının da akılları aydınlatıp bunların Allah katından olduğunu hatırlattığı kişi üzerine olsun. Üstelik onun getirdiklerinin doğruluğu ve sıhhati, önceki ve sonraki kavimlerin haberleriyle, Rabbü'l-âlemin'den getirdiği şeriatla, yüce ve üstün ahlâkıyla, ancak en yüksek derecedeki insanlara yaraşan ve uygun olan bu ahlâkla, dinine ve ümmetine verilen apaçık zaferle de tasdik edilmiştir. Öyle ki dini gece ve gündüz gibi her yere ulaşmış, ümmeti de kılıç ve mızrakla, kalpleriyle ise ilim ve imanla şehirlerin çoğunu fethetmiştir. Buna rağmen inatçı ümmetler ve birlik olmuş kâfir krallar, hep bir ağızdan ona karşı çıkmış, onu söndürmek ve gizlemek, yeryüzünden silmek için tuzaklar kurup hile yapmışlardır. Oysa o, onlara üstün gelmiş ve onları aşmıştır; hiçbir zaman artmaktan başka bir şey olmamış, âyetleri ve delilleri de ancak daha da belirginleşmiştir. Her zamanda, âlemler için ibret ve hidayet, basiret sahibi olanlar için de nur ve basiret olan âyetleri ortaya çıkmaktadır. Hamd yalnız Allah'a mahsustur.