Andolsun, Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik; onlar da şöyle dediler: "Bizi inananlardan birçok kulunun üzerine üstün kılan Allah'a hamd olsun." * Süleyman, Dâvûd'a mirasçı oldu… {Kur'an: "Andolsun, Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik; onlar da: 'Bizi inananlardan birçok kulunun üzerine üstün kılan Allah'a hamd olsun' dediler. Süleyman, Dâvûd'a mirasçı oldu…"} Bu hikâyenin devamı, Kur'an'da, Allah'ın Dâvûd ve oğlu Süleyman'a verdiği nimete ve onları geniş ve çok ilimle onurlandırmasına dikkat çekilerek anlatılmaktadır. Nekre (belirsiz) ifadesi bunu göstermektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Hani Dâvûd ve Süleyman, ekinle ilgili hükmü verirlerken, bir topluluğun koyunları orada dağılıp otlamıştı; biz de onların hükmüne tanıklık ediyorduk. Biz bu hükmü Süleyman'a anlattık; her birine hüküm ve ilim verdik." (Enbiyâ, 78-79)] Onlar da Rablerine duydukları büyük nimetten dolayı şükrederek: "Bizi inananlardan birçok kulunun üzerine üstün kılan Allah'a hamd olsun" dediler. Yani, onları iman edenlerden, mutlu olanlardan kılmasına ve onların seçkinlerinden olmalarına Allah'a hamd ettiler. Şüphesiz ki müminlerin dört derecesi vardır: Sâlihler, onların üstünde şehitler, onların üstünde sıddîklar, onların üstünde de peygamberler. Dâvûd ve Süleyman, peygamberlerin seçkinlerindendir. Ulü'l-azm peygamberlerin [beşinin] derecesine ulaşmamış olsalar da, Allah'ın zikrini yücelttiği ve Kitabında büyük övgüyle andığı faziletli ve değerli peygamberlerdendirler. Bu mertebeye ulaşmalarından dolayı Allah'a hamd ettiler. Kulun mutluluğunun işareti şudur: Dinî ve dünyevî nimetler için Allah'a şükretmesi, bütün nimetleri Rabbinden bilmesi, bununla övünmemesi, ucube olmaması, bilakis bunların kendisinden çok şükür gerektirdiğini görmesidir. Allah onları birlikte övünce, Süleyman'a, Allah'ın ona verdiği büyük mülk sebebiyle ayrıca özel bir lütufta bulunulmuştur. Babasında olmayan işler de onda olmuştur. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: "Süleyman, Dâvûd'a mirasçı oldu." Yani onun ilmine ve nübüvvetine mirasçı oldu. Babasının ilmi, kendi ilmine eklenmiştir. Belki de babasından, babasının zamanında sahip olduğu ilmin yanında, onun sahip olduğu ilmi de öğrenmiştir; nitekim önceki ayette "Onu Süleyman'a anlattık" buyrulmuştu. Süleyman, Allah'a şükrederek, O'nun ihsanıyla övünerek ve nimetini anlatarak şöyle dedi: "Ey insanlar! Bize kuşların dili öğretildi." Bu sebeple o, selam ve salâtu selam üzerine, kuşların söylediklerini anlıyor ve onlarla konuşuyordu. Nitekim hüdhüd ile karşılıklı konuştu; karıncanın karıncalara söylediği sözü de anlamıştır, bu da ileride gelecektir. Bu özellik, Süleyman aleyhisselamdan başka hiç kimseye verilmemiştir. "Bize her şeyden verildi." Yani Allah bize, insanlardan hiçbirine vermediği nimetleri, hükümranlık sebeplerini, saltanatı ve üstünlüğü verdi. Bu yüzden Rabbine şöyle dua etti: "Benden sonra hiç kimseye yakışmayacak bir mülk bana bağışla." [Sâd: 35] Allah da şeytanları ona boyun eğdirdi; diğerlerinin yapamayacağı her işi, dilediği gibi yaptılar. Rüzgârı da ona boyun eğdirdi; sabahleyin bir aylık, akşamleyin bir aylık yol aldırıyordu. "Şüphesiz bu, Allah'ın bize verdiği ve bizi bununla seçkin kıldığı nimet, apaçık bir lütuftur." Böylece Allah'ın nimetini en mükemmel şekilde itiraf etti. "Süleyman'ın önünde cinlerden, insanlardan ve kuşlardan oluşan ordusu toplandı; hepsi düzenli dizilerle sevk ediliyordu." Yani onun için çok sayıda, muazzam ve çeşitli ordular toplandı: İnsanlardan, cinlerden, şeytanlardan ve kuşlardan oluşan bu ordular düzenleniyor, ilk askerleri sonuncularına kadar geri döndürülüyor, yürüyüşlerinde, konaklamalarında ve göçlerinde en mükemmel şekilde düzenleniyordu. Süleyman bunun için hazırlık yapmış, gereken donanımı hazırlamıştı. Bütün bu ordular onun emrine boyun eğmiş, emrine karşı gelemiyor ve isyan edemiyordu. Allah şöyle buyurur: "Bu bizim bağışımızdır; dilediğini ver, dilediğini tut." [Sâd: 39] Yani hesapsız ver demektir. Süleyman, bu büyük ordusuyla bazı yolculuklarında yürüdü. "Karınca vadisine geldikleri zaman bir karınca şöyle dedi: 'Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve ordusu farkına varmadan sizi ezmesinler.'" Bu karınca, arkadaşlarını ve kendi türünü uyarıyordu. Ya bu karıncanın kendisi sesini duyurdu ve Allah karıncalara âdet dışı bir işitme gücü vermiştir; çünkü bütün vadiyi dolduran karıncalara tek bir karıncanın sesiyle uyarıda bulunulması, en şaşılacak mucizelerdendir. Ya da o karınca çevresindeki karıncalara haber verdi, sonra haber karıncalar arasında yayılarak hepsine ulaştı. Onlara sakınmalarını ve yolu olarak da yuvalarına girmelerini emretti. Süleyman'ın ve ordusunun durumunu, saltanatının büyüklüğünü de bildi; onların adına özür diledi: Eğer sizi ezerlerse bu kasıtlı ve farkında olarak değil, demek istedi. Süleyman aleyhisselam onun sözünü duydu ve anladı. "Bunun üzerine onun sözüne gülümseyerek güldü." Karıncanın fasihliğine, öğüdüne ve güzel ifadesine hayranlığından dolayı. Peygamberlerin hali budur: Tam edep, şaşkınlığı yerinde gösterme ve gülmelerinin en fazla tebessüm düzeyinde kalması. Nitekim Resûlullah ﷺ'in gülmesi çoğunlukla tebessümdü; kahkaha ise akıl hafifliğine ve edepsizliğe delalet eder. Şaşılacak şeye şaşmamak ve hayret etmemek ise huy katılığına ve kibre işarettir. Peygamberler bunlardan münezzehtirler. Süleyman, kendisini bu hale ulaştıran Allah'a şükrederek şöyle dedi: "Rabbim! Bana nimet verdiğin, bana ve anne babama ihsan ettiğin nimetine şükretmeyi ilham et, bana nasip et." Çünkü anne babaya verilen nimet, evlada da verilmiş nimettir. Böylece Rabbinden, dinî ve dünyevî nimetlerine şükredebilmek için kendisine ve anne babasına tevfik istedi. "Ve senin razı olacağın salih amel işlemeyi de nasip et." Yani emrine uygun olduğu, samimiyetle yapıldığı ve bozucu ve eksiltici şeylerden uzak olduğu için razı olacağın salih ameli yapmamı nasip et. "Beni rahmetinle salih kullarının arasına kat." Rahmet, derecelerine ve makamlarına göre salihler için yazılmıştır; cennet de bu rahmetin parçasıdır. Bu, Allah'ın Süleyman'ın karıncanın sözünü ve çağrısını işitmesindeki halinden anlattığı bir örnektir. Sonra kuşlara hitabından bir örnek daha anlatmıştır: "Kuşları teftiş etti." Bu, onun azmindeki ve sağduyusundaki kemali, ordusunu güzel düzenlemesini ve küçük büyük işleri bizzat yönetmesini gösterir. Kuşları teftiş etmeyi bile ihmal etmemiştir; hepsinin var olup olmadığına, içlerinden bir şeyin kaybolup olmadığına bakmıştır. Ayetin anlamı budur. Kuşları teftiş etmesinin, hüdhüdün yerini görmek ve suyun yakın mı uzak mı olduğunu bildirmesi için olduğunu söyleyenler yanlış söylemişlerdir; hüdhüdün kalın yer altında suyu gördüğü yönündeki iddialar da böyledir. Bu görüşü destekleyen bir delil yoktur; bilakis aklî ve lafzî delil bu görüşün batıl olduğunu gösterir. Akli delil şudur: Âdet, tecrübe ve müşahedeyle bilinmiştir ki bu hayvanların hiçbiri, kalın yer altındaki suyu âdet dışı bir görüşle görmez. Eğer böyle olsaydı, Allah bunu zikrederdi; çünkü bu en büyük ayetlerden olurdu. Lafzî delile gelince: Eğer bu anlam kastedilseydi, "Hüdhüdü aradı ki onun için suyu araştırsın; onu bulamayınca şunu söyledi" ya da "Hüdhüdü arayın" ya da "onu aradı" ve benzeri ifadeler kullanılırdı. Kuşlar ise, hazır olanla gıyabında olanı görmek ve kendilerine tayin edilen yerlere bağlı kalıp kalmadıklarını anlamak için yoklanır. Ayrıca Süleyman aleyhisselam'ın suya ihtiyacı yoktur ve suyu bulmak için hüdhüdün mühendisliğine muhtaç olacağı bir durumda da değildir. Çünkü onun emrinde, derinliği ne kadar olursa olsun suyu kazabilecek cinler ve ifritler vardır. Allah, onun için rüzgârı, sabahleyin bir aylık, akşamleyin bir aylık yolu alacak şekilde emrine verdi. Öyleyse bununla birlikte hüdhüde nasıl ihtiyaç duyabilir?! Bulunan ve meşhur olan bu tefsirlerdeki sözler ise başka hiçbir şeyi tanımayan sözlerdir. Bu sözler İsrailiyat'tan çıplak olarak nakledilir; nakledenler bunların sahih anlamlarla çeliştiğini ve bu sözlerin ayetlere uygulanmasının yanlışlığını fark etmez. Sonra bunlar durmadan dilden dile aktarılır; sonraki âlimler öncekilere teslim olarak bunları nakleder, öyle ki bunların gerçek olduğu zannedilir. Böylece tefsirlerde kötü sözler yer alır. Akıllı ve zeki kimse ise bilir ki bu Kur'an-ı Kerim, Allah'ın bütün insanlara, âlimine ve cahiline hitap ettiği apaçık Arapça bir kitaptır. Allah onları, anlamları üzerinde düşünmeye ve bunları bilinen Arapça lafızlara uygulamaya çağırmıştır. Arap olan kimselerin bilmediği bir şey değildir bu lafızlar. Resûlullah ﷺ'den başkasından nakledilen sözlerle karşılaşırsa, onları bu esasa döndürür. Eğer bu esasa uyuyorsa, lafız bu anlamı gösterdiği için kabul eder. Eğer lafız da anlam da, ya da lafız ya da anlam bakımından ona aykırıysa, onları reddeder ve batıl olduklarına hükmeder. Çünkü onun elinde, bu sözlere zıt olan bilinen bir esas vardır; o da kelamın anlamından ve delalet ettiği şeyden bildiğidir. Buradaki maksat şudur: Süleyman aleyhisselam'ın kuşları yoklaması ve hüdhüdü bulamaması, onun mülkü bizzat yönetmedeki tam ferasetini, tedbirini ve zekâsının kemalini gösterir. Öyle ki bu küçük kuşu bile fark etmiştir. {Dedi ki: "Ne oluyor bana, hüdhüdü göremiyorum? Yoksa gıyaplardan mı?"} Yani: Onu görmemem, bu kadar kalabalık ümmetler arasında gizli kaldığı için mi, az ferasetim yüzünden mi? Yoksa gerçekten iznim ve emrim olmadan gıyaba mı çekildi? Bunun üzerine ona kızdı ve tehdit etti. Dedi ki: {Ona şiddetli bir azap edeceğim} yani öldürmeden, {ya da onu kesmeyeceğim, ya da bana açık bir delil getirecek}, yani gecikmesine dair apaçık bir hüccet. Bu, onun kemal derecesindeki vera'ını ve insafını gösterir. Azap veya öldürme yeminini sadece cezalandırmak için etmemiştir, çünkü bu ancak bir günah sebebiyle olur. Gıyabı ise apaçık bir mazerete dayanabilir. Bu yüzden vera'ı ve ferasetinden dolayı istisna koymuştur. {Az bir zaman geçmeden geldi.} Bu, askerlerinin onun hakkında duyduğu heybeti ve emrine uymadaki şiddetini gösterir. Öyle ki açık bir mazereti olan bu hüdhüd bile uzun süre geciktirmeye cesaret edemedi. {Dedi ki} Süleyman'a: {Sen kuşatmadığın bir şeyi kuşattım.} Yani: Benim bildiğim, senin bildiğin şeyin üzerinde bir ilimdir; senin geniş ilmine ve bu konudaki derecene rağmen. {Sebe'den sana kesin bir haber getirdim.} Sebe, Yemen'de meşhur bir kabiledir. {Gerçek bir haber.} Yani kesin bir bilgi. Sonra bu haberi açıklayarak dedi ki: {Ben, onları yöneten bir kadın buldum} yani Sebe kabilesine hükmediyor ve o bir kadın. {Ona her şeyden verilmiş} krallara verilen mallardan, silahlardan, ordulardan, kalelerden, surlardan ve benzerlerinden. {Onun büyük bir tahtı var} yani hükümdarlık koltuğu, üzerinde oturduğu heybetli bir taht. Tahtın büyüklüğü, hükümdarlığın büyüklüğünü, gücün kuvvetini ve şura adamlarının çokluğunu gösterir. {Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederken buldum} yani onlar müşrik kimselerdir, güneşe tapıyorlar. {Şeytan onlara amellerini süslemiş}, onlar da kendi üzerinde oldukları şeyi hak sanmışlar. {Bu yüzden doğru yolu bulamıyorlar.} Çünkü kendi üzerinde olduğu şeyin hak olduğunu gören kimsenin, inancı değişmedikçe hidayete erişmesi umulmaz. Sonra şöyle dedi: {Yok mu, Allah'a secde etseler} yani, {göklerde ve yerde gizli olanı çıkaran, gizlediğinizi de açığa çıkaranı} ... Yani göklerin ve yerin bütün köşelerinde, küçük yaratıklarda, bitki tohumlarında ve gönüllerin gizli sırlarında olan gizliyi bilen Allah'a. Yağmuru indirip bitkileri bitirerek yerin ve göğün gizlisini çıkarır; Sûr'a üfürüldüğünde ölüleri yerden çıkarmakla da gizliyi çıkarır, böylece onları amelleriyle karşılayacaktır. {Gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir.} {Allah, O'ndan başka ilah yoktur} yani ibadet, yönelme, boyun eğme ve sevgi yalnızca O'na yaraşır; çünkü O, tek ilahtır ve bunu gerektiren kemal sıfatlarına ve nimetlerine sahiptir. {Büyük arşın Rabbi} ki o, yaratıkların tavanıdır ve yeri ve gökleri kuşatmıştır. Bu hükümdar, büyük otoriteye ve yüce şana sahiptir; kendisine boyun eğilen, secde edilen ve rükû edilen odur. Hüdhüd, bu büyük haberi bildirirken selam verdi; Süleyman da bunun kendisinden nasıl gizli kaldığına şaşırdı. Aklının ve ağırbaşlılığının kemalini göstererek dedi ki: {Doğru mu söylediğini, yoksa yalancılardan mı olduğunu göreceğiz.} {Git bu mektubumla, onlara bırak, sonra da yanlarından uzaklaş} yani biraz uzaklaş, {bakalım ne karşılık verecekler}, sana dönüp ne cevap vereceklerini ve birbirlerine ne söyleyeceklerini gör. Hüdhüd gidip mektubu onun önüne bıraktı. Kraliçe kavmine dedi ki: {Bana çok değerli bir mektup bırakıldı.} Yani büyük bir değer taşıyan, dünyanın en büyük krallarından birinden gelen bir mektup. Sonra içeriğini açıkladı: {Bu, Süleyman'dan ve Besmele ile: Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla} ... {Bana karşı büyüklenmeyin ve teslim olmuş olarak bana gelin.} Yani üstüme çıkmayın, aksine benim egemenliğim altına girin, emirlerime boyun eğin ve Müslüman olarak bana gelin. Bu, tam bir açıklıkla birlikte son derece özlü bir ifadedir. Çünkü onları ona karşı büyüklenmekten nehyetmeyi, mevcut hallerinde kalmalarını, emrine boyun eğmelerini, itaatine girmelerini, kendisine gelmelerini ve İslam'a davet edilmelerini içermektedir. Bu sözde, kitaplara Besmele ile tam olarak başlamanın ve kitabın başlığında ismin öne alınmasının müstehap olduğu da vardır. Kraliçenin ağırbaşlılığı ve aklı sebebiyle, devletinin büyüklerini ve ülkesinin ileri gelenlerini toplayarak dedi ki: {Ey ileri gelenler! İşim hakkında bana fetva verin.} Yani bana bildirin: Ona ne cevap vereceğiz? Onun itaatine girip boyun eğecek miyiz? Yoksa ne yapalım? {Siz benim huzurumda bulunmadıkça hiçbir işi kesin olarak yapmam.} Yani sizin görüşünüz ve danışmanız olmadan tek başıma bir karar almadım. {Dediler ki: Biz güç sahibi ve çetin savaş yiğitleriyiz.} Yani onun sözünü reddedip itaatine girmezsen, biz savaşta güçlüyüz. Bu, sanki sonunda bu görüşe meyletmişler gibidir; ki bu görüş gerçekleşseydi, onların helakı olurdu. Ama bunda da karar kılmadılar. Bilakis dediler ki: {Emir sanadır.} Yani görüş senin gördüğündür; onun aklını, ağırbaşlılığını ve onlara olan nasihatini bildikleri için. {Öyleyse bak} fikir ve tedebbürle düşün {ne emredeceksin?} Ona (onlara, düşüncelerinden vazgeçirmek ve savaşın kötü sonucunu açıklamak için) şöyle dedi: { Krallar bir ülkeye girdiklerinde onu bozarlar } yani öldürerek, esir alarak, mallarını yağmalayarak ve evlerini yıkarak. { Oranın şerefli sakinlerini de alçaltırlar } yani; ileri gelen, soylu kişileri zelil duruma düşürürler. Dolayısıyla bu görüş doğru değildir. Ayrıca, onu denemeden ve durumunu araştırıp inceleyecek birini göndermeden ona itaat etmem doğru olmaz; ancak o zaman işimizde bir basiret sahibi oluruz. Sonra dedi ki: { Ben onlara bir hediye göndereceğim, elçilerin ne ile döneceğini bekleyip göreceğim. } Yani onun görüşünde ve sözünde kalıp kalmayacağını, yoksa hediye ile aldanıp fikrinin değişip değişmeyeceğini, ayrıca halini ve ordularını öğreneceğim. Bunun için kavminin akıllı ve görüş sahibi kişilerinden oluşan elçilerle hediye gönderdi. { Elçi Süleyman'a gelince } yani hediye ile elçiler ona ulaşınca, onlara kızarak ve hediyeyi kabul etmemelerine öfkelenerek { dedi ki: "Siz bana mal ile yardım mı edeceksiniz? Allah'ın bana verdiği, sizin verdiğinizden daha hayırlıdır." } Yani bu hediye bende bir değer ifade etmez, onunla sevinmem; Allah beni ondan müstağni kılmış ve nimetlerini bana çoğaltmıştır. { Hayır, siz hediyeniz ile sevinirsiniz. } Çünkü dünyayı sevdiniz ve elinizdekiler Allah'ın bana verdiğine kıyasla azdır. Sonra elçiye, akıllı olduğunu görüp sözünü olduğu gibi aktaracağını bildiği için yazılı bir mektup olmaksızın şunu emretti: { Onlara geri dön. } Yani hediyenle birlikte. { Andolsun, onların karşı koyamayacakları ordularla onların üzerine geleceğiz ve onları oradan aşağılanmış ve zelil olmuş olarak çıkaracağız. } Elçi geri dönüp Süleyman'ın söylediklerini onlara bildirdi. Onlar Süleyman'a gitmek için hazırlandılar. Süleyman, mutlaka kendisine geleceklerini anladı ve orada bulunan cinlere ve insanlara şöyle dedi: { Onlar teslim olmuş olarak bana gelmeden önce, sizden hangisi tahtını bana getirir? } Yani, onlar Müslüman olmadan önce onda tasarrufta bulunabilmemiz ve böylece mallarının dokunulmazlığını korumamız için. { Cinlerden bir ifrit dedi ki: } İfrit, son derece güçlü ve çevik olan demektir: { Sen yerinden kalkmadan önce ben onu sana getiririm. Ben buna gerçekten güçlü ve güvenilirim. } Görünüşe göre o sırada Süleyman Şam'dadır; Sebe ile arasında yaklaşık dört aylık bir yol vardır, gidiş iki ay, dönüş iki ay. Buna rağmen bu ifrit, tahtın büyüklüğüne ve ağırlığına, uzaklığına rağmen, sen oturduğun meclisten kalkmadan önce onu getireceğini üstlenmektedir. Uzun süren meclisler genellikle kuşluk vaktinin büyük bölümünü, yani yaklaşık bir gün üçte birini kapsar; bu, olağan sürenin sonudur, bundan az ya da çok olabilir. Bu büyük hükümdarın, tebasının sıradan bireylerinde bile bu güç ve kudret vardır. Daha da önemlisi, { Kitaptan bilgisi olan kişi dedi ki: } Müfessirler şöyle demiştir: Bu, Süleyman'ın yanında bulunan, Âsaf b. Berhiyâ adında, Allah'ın ism-i a'zamını bilen, dua edildiğinde icabet edilen ve kendisinden istendiğinde verilen salih bir âlimdir. { Gözünü kırpmadan önce onu sana getiririm. } Yani o, bu ismle dua eder, hemen hazır olur; gerçekten de dua etti ve hazır oldu. Allah en iyi bilendir. [Bu kastedilen mana mıdır, yoksa onun, uzak olanı getirmeye ve zor olanı elde etmeye muktedir kılan kitaptan bir bilgisi mi vardır, Allah bilir.] { Süleyman tahtı yanında yerleşmiş olarak görünce } Allah'a hamd etti, ona bu gücü ve mülkü verdiği için ve işleri kolaylaştırdığı için, { dedi ki: "Bu, Rabbimin lütfundandır, beni deneyerek şükredip şükretmeyeceğimi sınamak içindir." } Yani beni bununla imtihan etmek için. Dolayısıyla diğer câhil hükümdarların yaptığı gibi mülkü, saltanatı ve kudreti sebebiyle kibirlenmedi; bunun Rabbi tarafından bir imtihan olduğunu bildi ve bu nimete şükredemeyeceğinden korktu. Sonra bu şükrün Allah'a fayda sağlamadığını, faydasının sahibine döneceğini açıkladı ve şöyle dedi: { Kim şükrederse, ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim nankörlük ederse, Rabbim şüphesiz zengindir, kerimdir. } Yani O, kullarının amellerinden müstağnidir, kerimdir, hayrı çok olandır; hayrı şükredenleri ve nankörleri kapsar. Ancak nimetlerine şükretmek onların artmasına, nankörlük etmek ise yok olmasına sebep olur. Sonra yanındakilere dedi ki: { Onun tahtını tanınmayacak şekilde değiştirin } yani artırma ve eksiltme gibi yollarla değiştirin, { bakalım doğru yolu bulacak mı, yoksa doğru yolu bulamayanlardan mı olacak, görelim. } Akıllılığını deneyerek. { Gelince, ona tahtı gösterildi } Süleyman'ın yanına geldiğinde, tahtı önüne konuldu; bu tahtı kendi ülkesinde bırakmıştı. { Ona: "Tahtın böyle midir?" denildi. } Yani bizde senin büyük bir tahtın olduğu biliniyor; bunun bize getirdiğimiz bu tahta benzeyip benzemediği soruluyordu. { "Sanki o" dedi. } Bu, onun zekâsı ve basiretindendir; "o" demedi, çünkü tahtta değişiklik vardı; inkâr da etmedi, çünkü onu tanımıştı. Her iki duruma da uyan, ihtimalli bir ifade kullandı. Süleyman onun hidayetine ve akıllılığına hayret ederek ve Allah'a, ondan daha büyüğünü verdiği için şükrederek dedi ki: { Biz ondan önce ilim verilmiştik } yani hidayet, akıl ve basiret onun gelmesinden önce bize verilmişti. { Biz Müslümanlardık. } Bu, gerçek ve asıl faydalı hidayettir. Bu sözün Sebe melikesinin sözü olması da muhtemeldir: "Süleyman'ın mülkü ve saltanatı, kudretinin artması hakkında ilim verildik; onun uzak bir mesafeden tahtı getirme gücünü gördüğümüz bu halden önce. Bu yüzden ona boyun eğdik ve onun saltanatına boyun eğerek Müslüman olarak geldik." Allah Teâlâ buyurdu ki: { Allah'tan başka taptığı şeyler onu (İslam'dan) alıkoymuştu. } Yani; oysa onun zekâ ve anlayışı, hakkı batıldan ayırt etmeye yeterliydi; ama batıl inançlar kalbin basiretini giderir. { Çünkü o, kâfir bir kavimdendi. } Böylece dinlerinde devam etti. Bir kişinin, inanç sahibi topluluktan ayrılması ve kendi aklıyla onların sapkınlık ve hatalarını görmesi son derece nadir bir durumdur; bu yüzden onun küfürde kalmasına şaşılmamalıdır. Sonra Süleyman, onun kendi saltanatından aklı şaşırtacak bir şey görmesini istedi. Bu yüzden ona yüksek ve geniş bir köşk olan sarayına girmesini emretti; bu köşk camdan yapılmış olup altından ırmaklar akıyordu. { Ona: "Sarayın içine gir" denildi. Onu görünce, derin bir su sandı. } Çünkü cam saydamdır; altındaki su, aralarında hiçbir şey yokmuş gibi akıyor görünür. { Eteklerini sıvadı. } Suya girmek için. Bu da onun aklı ve edebidir; çünkü kendisine sadece ikram için çağrıldığını bilerek girmekten çekinmedi ve Süleyman'ın mülkünün ve düzeninin hikmete dayandığını biliyordu. Gördüklerinden sonra onun kalbinde kötü bir düşünce yoktu. Suya girmeye hazırlanınca kendisine şöyle denildi: { Bu, camdan yapılmış düzgün bir saraydır. } Yani düzgün ve cilalıdır; bu yüzden bacaklarını açmana gerek yok. Böylece Süleyman'a varıp onun durumunu gördüğünde ve onun peygamberliğini ve resulluğunu anladığında tövbe etti, küfründen döndü ve { dedi ki: "Rabbim! Ben kendime zulmettim. Süleyman ile birlikte âlemlerin Rabbi Allah'a teslim oldum." } İşte Allah'ın bize Sebe melikesinin kıssasını ve onun Süleyman ile yaşadıklarını anlattığı budur. Bunun dışındaki türetilmiş dallar ve İsrailiyat kıssaları, Allah'ın kelamının tefsiriyle ilgili değildir; kesin olarak bilinmesi, masumdan (Peygamber'den) gelen bilinen bir delile dayanması gereken konulardandır. Bu konudaki nakillerin hepsi veya çoğu böyle değildir; bu yüzden en büyük ihtiyat, bunlardan uzak durmak ve tefsirlere almamaktır. Allah en iyi bilendir.