Onlara İbrahim'in haberini oku. {…} Bu kıssanın sonuna kadar ve {Şüphesiz Rabbin, en üstün ve merhametli olandır.} Yani: Ey Muhammed, insanlara İbrahim Halil'in haberini, onun yüce kıssasını, bu özel durumda oku. Yoksa onun pek çok haberi vardır; ancak onun haberlerinin en şaşırtıcı ve en değerlisi, peygamberliğini, kavmini davet etmesini, onlarla tartışmasını ve onların üzerinde bulundukları inancı batıl çıkarmasını içeren bu haberdir. Bu yüzden onu bir zaman dilimiyle sınırlandırmış ve şöyle buyurmuştur: {Babasına ve kavmine, "Neye tapıyorsunuz?" dediği zaman. * Onlar, tapınmalarıyla övünerek dediler ki: "Biz putlara tapıyoruz." Onları elleriyle yontup yaptığımız putlar.} {Onlara bağlılıkla devam ederiz.} Yani: Birçok vaktimizde onlara tapmaya devam ederiz. İbrahim de onların tapılmaya layık olmadığını açıklamak için onlara şöyle dedi: {Siz dua ettiğiniz zaman sizi duyuyorlar mı?} Dualarınıza icabet edip sıkıntınızı giderecekler, sizden her türlü kötülüğü uzaklaştıracaklar mı? {Ya size fayda veriyorlar mı, yahut zarar veriyorlar mı?} Onlar bunların hepsinin putlarda bulunmadığını kabul ettiler. Dua işitmezler, fayda vermezler, zarar da vermezler. Bu yüzden İbrahim onları kırıp şöyle dediği zaman: [Kur'an: "Hayır, bunu onların en büyükleri yaptı. Konuşabiliyorlarsa onlara sorun."] [Enbiya: 63] Onlar ona şöyle dediler: [Kur'an: "Bunların konuşamayacağını sen de biliyorsun."] [Enbiya: 65] Yani bu, onların durumu hakkında kesinleşmiş bir gerçektir; itiraz ve şüpheyi kabul etmez. Bunun üzerine sapmış atalarını taklide yöneldiler ve dediler ki: {Hayır, biz atalarımızı böyle yaparken bulduk.} Yani onlara uyduk, onların yolunu izledik ve geleneklerini koruduk. İbrahim onlara şöyle dedi: Siz ve atalarınız, hepiniz bu konuda davacısınız; sözün hepinize karşı söylenişi birdir. {Şimdi size söyleyeyim: Tapmakta olduğunuz şeyleri ve sizin de atalarınızın da tapmakta olduğu şeyleri gördünüz mü? Onlar bana düşmandır.} Bana en küçük bir zararı bile vermek istiyorlarsa versinler, bana tuzak kursunlar; ama yapamazlar. {Âlemlerin Rabbi hariç. O ki beni yaratmıştır, bana yol göstermektedir.} Yaratma nimetini ve dini ve dünyevi maslahatlara hidayet nimetini yalnızca O vermiştir. Sonra bunlardan bazı zorunlu ihtiyaçları belirterek şöyle devam etmiştir: {O ki beni yedirir ve içirir. * Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. * Beni öldürecek, sonra diriltecek olan O'dur. * Kıyamet günü hatalarımı bağışlamasını umduğum O'dur.} Bunların hepsini yalnız O yapar; bu yüzden ibadet ve itaat yalnız O'na yöneltilmeli, bu yaratamayan, hidayet veremeyen, hastalandıramayan, şifa veremeyen, yedirip içiremeyen, öldüremeyen, diriltemeyen ve sıkıntıları gidermek ya da günahları bağışlamak suretiyle tapanlarına fayda veremeyen putlar bırakılmalıdır. Bu, kesin bir delil ve parlak bir hüccettir; siz ve atalarınız buna karşı çıkamazsınız. Bu da sizin sapkınlığa ve hidayet ile doğru yoldan vazgeçmenize ortak olduğunuzu gösterir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Kavmi onunla tartıştı. İbrahim dedi ki: Beni hidayete erdirmiş iken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?"] [En'am: 80 ve devamı] Sonra İbrahim aleyhisselam Rabbine dua ederek şöyle dedi: {Rabbim, bana hüküm (hikmet) ver.} Yani, hükümleri, helal ve haramı tanıyabileceğim, bununla insanlar arasında hükmedebileceğim çok ilim ver. {Beni salihlerin arasına kat.} Yani peygamber ve resullerden kardeşlerimin arasına kat. {Sonraki nesiller arasında bana doğru bir ün ver.} Yani, dünya sona erene kadar sürecek bir iyi anılış ver. Allah onun duasını kabul etti; ona, en üstün peygamberlerden olmasını sağlayacak ilim ve hikmet verdi, onu peygamber kardeşlerinin arasına kattı ve onu bütün milletlerde, her zaman sevilen, kabul gören, saygı duyulan ve övülen biri kıldı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Sonraki nesiller arasında onun adını yaşattık. * İbrahim'e selam olsun. * İyilik edenleri biz böyle ödüllendiririz. * Şüphesiz o, mü'min kullarımızdandır."] [Saffat: 108-111] {Beni Naim cennetinin mirasçılarından kıl.} Yani, Allah'ın mirasçı kıldığı cennet ehlinden kıl. Allah da duasını kabul etti ve onu Naim cennetlerinde yüceltti. {Babamı da bağışla; çünkü o sapkınlardandı.} Bu dua, babasına verdiği şu sözden dolayıdır: [Kur'an: "Rabbim, sana mutlaka istiğfar edeceğim; çünkü o bana karşı çok lütufkârdır."] [Meryem: 47] Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "İbrahim'in babası için istiğfarı, ona verdiği bir söz üzerineydi. Ama ona Allah'a düşman olduğu açıkça anlaşılınca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok içli ve yumuşak huylu idi."] [Tevbe: 114] {Beni, insanların diriltileceği gün rezil etme.} Yani, bazı günahlarımdan dolayı azarlayarak, cezalandırarak ya da rezil ederek utandırma; bilakis beni o gün mutlu kıl. O gün ki, {mal da oğullar da fayda vermez.} {Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen müstesna.} Senin katında fayda verecek ve azaptan kurtarıp büyük sevaba layık kılacak olan budur. Selim kalp, şirkten, şüpheden, şerre olan sevgiden, bid'at ve günahlarda ısrardan kurtulmuş kalptir. Bu selametin gerektirdiği şey, bunların zıtlarıyla vasıflanmasıdır: ihlas, ilim, yakin, hayra sevgi ve onu kalbinde süslemek; irade ve sevgisinin Allah'ın sevgisine, arzusunun Allah'tan gelene tabi olması. Sonra o büyük günün vasıflarını ve orada bulunan sevap ile azabı anlatarak şöyle buyurmuştur: {Cennet, takvâ sahiplerine yaklaştırılır.} Yani, Rablerine karşı takva sahiplerine, emirlerine uyan, yasaklarından kaçınan, gazabından ve cezasından korunanlara yaklaştırılır. {Cehennem, azgınlara açığa çıkarılır.} Yani, Allah'ın günahlarına dalan, haramlarına cüret eden, peygamberlerini yalanlayan ve getirdikleri hakkı reddeden azgınlara, içindeki bütün azapla birlikte hazır ve açık hale getirilir. {Onlara denir ki: "Allah'tan başka tapmakta olduğunuz şeyler nerede? Size yardım edebiliyorlar mı, yahut kendilerine yardım edebiliyorlar mı?"} Bunlardan hiçbir şey olmaz; yalancılıkları ve rezillikleri ortaya çıkar, kayıpları belli olur, pişmanlıkları görünür ve çabaları boşa gider. {Sonra onlar, yani tapılan putlar ve azgınlar, onlara tapanlar, cehenneme yuvarlanırlar.} {İblis'in orduları da topluca.} İnsan ve cinlerden olan İblis'in orduları, onları günaha kışkırtan, şirkleri ve imansızlıkları sebebiyle üzerlerine musallat olan, böylece onun davetçileri ve rızasını arayanlar olan kimselerdir. Bunlar, kendisine itaat etmeye çağıranlar, onlara uyanlar ve şirklerinde onları taklit edenler arasında olanlardır. {Azgın İblis ordusu, tapındıkları putlarına dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki, biz apaçık bir sapıklık içindeydik. * Sizi âlemlerin Rabbine eş tutarken."} İbadet ve sevgide, korku ve ümitte eş tutup, Allah'ı çağırdığımız gibi sizi de çağırıyorduk. O zaman sapıklıkları kendilerine açıkça belli olur, cezalarının adaletli ve yerinde olduğunu kabul ederler. Onlar putları âlemlerin Rabbine eş tutmuş değillerdi; yalnızca ibadette eş tutmuşlardı, yaratmada değil. Bunun delili, "âlemlerin Rabbi" demeleridir; yani Allah'ın, putlarının da içinde bulunduğu bütün âlemlerin Rabbi olduğunu kabul ederler. {Bizi bu sapıtanlardan başkası saptırmadı} ki bizi hidayet ve doğru yoldan saptırıp azgınlık ve fasıklık yoluna çağıran; {suçlu olanlar} yani ateşe çağıran önderlerdir. {Artık bizim için, bizi azabından kurtaracak şefaatçilerimiz yoktur,} {ne de samimi bir dost.} Yani, dünyada olduğu gibi en küçük bir fayda sağlayacak, yakın ve samimi bir dost da yoktur. Böylece her hayırdan ümitlerini keserler, işledikleri şeylerle perişan olurlar ve iyi bir amelde bulunmak için dünyaya dönmeyi arzu ederler. {Keşke bir kez daha dünyaya dönebilsek de mü'minlerden olsak!} Böylece azaptan kurtulur ve sevabı hak ederiz. Ama olmaz, olmaz; aralarına, arzu ettikleri şey engel olmuş ve onların rehinleri kilitlenmiştir. {Şüphesiz bunda, size anlattığımız ve tarif ettiğimiz şeylerde bir ayet vardır.} {Ayetler gelmesine rağmen onların çoğu mü'min değildi.}