Rahmân'ın kulları, yeryüzünde tevazuyla yürüyenlerdir; cahiller onlara hitap ettiklerinde "selâm" derler. Rablerine secde ve kıyamla geceleyenler de onlardır. Onlar şöyle dua ederler: "Ey Rabbimiz! Cehennem azabını bizden çevir; çünkü onun azabı yapışkan bir helâktir." Orası ne kötü bir kalıcılık ve ne kötü bir konaklama yeridir. [Kur'an: "Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a kul olarak gelecektir." (Meryem: 93)] Kulluk iki çeşittir: Rubûbiyet (yaratılmış ve idare edilmiş olma) yönünden kulluk. Bu kulluğa bütün yaratıklar ortaktır; Müslüman da kâfir de iyi de kötü de Allah'ın kuludur, hepsi O'nun terbiye edip idare ettiği kullardır. Bir de ulûhiyet, ibadet ve rahmet yönünden kulluk vardır ki bu, peygamberlerin ve velilerin kulluğudur. Burada murat edilen de budur. Bu yüzden Allah bu kulluğu kendi ismi olan "Rahmân"a izafe etmiştir; işaret ettiği üzere onlar bu hâle O'nun rahmeti sayesinde ulaşmışlardır. Böylece sıfatlarının en mükemmel sıfatlar, nitelemelerinin en üstün nitelemeler olduğu bildirilmiştir. "Yeryüzünde tevazuyla yürürler" buyrulmasıyla, Allah'a ve kullara karşı sakin ve alçakgönüllü olmaları, yani vekâr, sükûnet ve tevazu sahibi olmaları kastedilmiştir. "Cahiller onlara hitap ettiğinde" yani cahilce bir hitapla muhatap olduklarında, fiilin bu sıfata izafe edilmesi bunu gösterir. "Selâm derler": Yani günaha girmekten kendilerini koruyacak, cahili cehaletiyle karşılamaktan uzak kalacak bir söz söylerler. Bu, çok büyük hilmleri, kötülüğe iyilikle karşılık vermeleri, cahili affetmeleri ve bu hâle ulaştıran akıl olgunlukları sebebiyle onlara yapılan bir övgüdür. "Rablerine secde ve kıyamla geceleyenler": Yani gece namazını çok kılarlar, bunda Rablerine ihlasla yönelir, O'na boyun eğerek yalvarırlar. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Yanları yataklardan ayrılır, korkuyla ve umutla Rablerine dua ederler; rızık olarak verdiklerimizden infak ederler. Yaptıklarına karşılık olarak onların gözlerini aydınlatacak neşeler, kimsenin bilmediği şekilde gizlenmiştir." (Secde: 16-17)] "Ey Rabbimiz! Cehennem azabını bizden çevir": Yani onu bizden uzaklaştır; azabın sebeplerinden bizi koru ve azabı gerektiren işlerimizi bağışla. "Onun azabı yapışkan bir helâktir": Yani azabı ehline sıkı sıkıya bağlıdır; borçlunun alacaklısını bırakmaması gibi ondan ayrılmaz. "Orası ne kötü bir kalıcılık ve ne kötü bir konaklama yeridir." Bunu onlar Rablerine yalvararak, O'na ne kadar muhtaç olduklarını, bu azabı taşımaya güçlerinin yetmediğini belirtmek için söylerler; ayrıca Allah'ın kendilerine olan lütfunu hatırlamak içindir. Çünkü şiddetin giderilmesi, şiddetinin ve dehşetinin derecesine göre büyük bir etki yapar ve bu giderildiğinde sevinç de artar. "Harcama yaptıklarında": Vacip ve müstehap harcamalarda bulunduklarında "israf etmezler", yani sınırı aşıp savurganlığa, vacip haklarını ihmal etmeye girmezler; "cimrilik de etmezler", yani bu defa cimriliğe ve bağıl tutumluluğa düşmezler. Harcamaları "bunların arası" yani israf ile cimrilik arasında "dengeli" olur. Zekât, kefaret ve vacip nafakalar gibi vacipler ile yerinde olan şeylere, gereken şekilde, zarar ve zarar verme olmaksızın harcarlar. Bu onların adaletlerinden ve ölçülü davranışlarından kaynaklanır. "Allah'la birlikte başka bir ilâha dua etmezler": Yalnız O'na ibadet ederler, dinlerini O'na has kılarlar, hanif olarak O'na yönelirler, O'ndan başkasından yüz çevirirler. "Allah'ın haram kıldığı cana, hak olmadan kıymazlar": Bu can Müslümanın canı ve antlaşmalı kâfirin canıdır. Hak olarak öldürmek ise can karşılığı can, evli zinakârı öldürmek ve öldürülmesi helal olan kâfir gibi durumlardır. "Zina da etmezler": Bilakis "eşlerinden veya sahip oldukları cariyelerden başkasıyla cinsel ilişkiye girmeyerek" ırzlarını korurlar. [Kur'an: "Ancak eşlerine veya sağ elinin sahip olduklarına karşı kınanmazlar." (Mü'minûn: 6)] "Kim bunu yaparsa": Yani Allah'a şirk koşar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürür veya zina ederse, "ceza ile karşılaşır" (yani "esam" denilen cezaya uğrar). Ardından şöyle açıklanır: "Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada aşağılanmış olarak ebedî kalır." Yani azapta ebedî kalır. Bu üç fiilden hepsini işleyene ebedîlik tehdidi kesinlikle geçerlidir; şirk koşana da aynı şekilde geçerlidir. Bu üçünden her birine şiddetli azap tehdidi de vardır, çünkü bunların her biri ya şirk ya da en büyük günahlardan biridir. Ancak katil ve zina edenin azapta ebedî kalması ebediyet kavramına girmez; çünkü Kur'an nasları ve Sünnet, bütün mü'minlerin ateşten çıkarılacağını, hiçbir mü'minin – ne günah işlemiş olursa olsun – orada ebedî kalmayacağını göstermiştir. Allah bu üç günahı açıkça saymıştır, çünkü bunlar en büyük günahlardır: Şirkte dinlerin bozulması, katilde bedenlerin bozulması, zinada ise namusların bozulması vardır. "Ancak tövbe eden": Bu günahlardan ve diğerlerinden hemen vazgeçen, geçmişte işlediği için pişman olan, bir daha dönmemeye kesin karar veren, "iman eden": Yani Allah'a sahih bir iman getiren, günahları terk etmeyi ve taatleri yapmayı gerektiren bir iman; "salih amel işleyen": Yani Şâri'in emrettiği, Allah rızası için yapılan bir amel. "İşte onların kötülüklerini Allah iyiliklere çevirir": Yani onların fiilleri ve sözleri, kötülük yapmaya hazır olmuş iken iyiliğe dönüşür; şirkleri imana, isyanları taata dönüşür; işledikleri kötülüklerin kendisi de iyiliklere çevrilir, çünkü her günahtan sonra tövbe, yönelme ve taat ederler; âyetin açık anlamı da budur. Bu konuda şu hadis de rivayet edilmiştir: Allah'ın kulunu bazı günahları hakkında hesaba çektiği, bunları tek tek sayıp kendisine gösterdiği, sonra her kötülüğün yerine bir iyilik yazdığı ve adamın "Ey Rabbim! Burada görmediğim günahlarım var" dediği rivayet edilen hadis. Allah en iyi bilendir. "Allah tövbe edene çok bağışlayan": Büyük günahları bağışlayan, "kullarına merhametli" olandır; O, kendisine karşı büyük suçlar işlemelerine rağmen onları tövbeye çağırmış, sonra onlara tövbe etme imkânı vermiş, sonra da tövbelerini kabul etmiştir. "Kim tövbe eder ve salih amel işlerse, şüphesiz Allah'a dönerek gerçek bir dönüş yapmış olur": Yani bu tövbesinin tam bir kemale ulaştığını bilsin; çünkü tövbe, kulun saadetinin ve kurtuluşunun ta kendisi olan, Allah'a ulaştıran yola dönüştür. Bu yüzden tövbesini ihlasla yapsın, fasit gayelerin karışıklığından arındırsın. Bu âyetin maksadı, tövbeyi kemale erdirmeye, en faziletli ve en yüce şekillerde yapmaya teşviktir; ki Allah, tövbe edilen Zat, tövbe edenlere kemaline göre mükâfatlarını versin. "Onlar yalan şahitliği yapmazlar": Yani zûr, yani haram olan söz ve fiillere katılmazlar; bu yüzden haram sözlerin, haram fiillerin yapıldığı bütün meclislerden uzak dururlar. Bunlar: Allah'ın âyetlerine dalıp konuşmak, batıl tartışma, gıybet, nemimecilik, sövme, iftira, alay, haram olan şarkı-türkü, içki meclisleri, ipek döşeme, resim ve benzeri şeylerdir. Onlar zûra şahitlik etmiyorsa, onu söylemeleri ve yapmaları ise daha çok uzaktır. Yalan şahitlik de zûr sözünün içine girer ve bu âyete öncelikle dahildir. "Boş ve faydasız bir şeyin yanından geçerlerken": Yani içinde hayır olmayan, ne dinî ne de dünyevî bir faydası bulunmayan, sefihlerin sözleri gibi lağvı geçerlerken "vakarla geçerler": Yani kendilerini oradaki boş konuşmaya bulaşmaktan tenzih ederler; bu konuda dalmanın günah olmasa bile sefahat ve insanlık ile mürüvvet noksanlığı olduğunu görerek kendilerini ondan korurlar. "Boş ve faydasız bir şeyin yanından geçerlerken" ifadesinde, onların bu tür şeylere kasten gitmediklerine, dinlemek için yönelmediklerine işaret vardır; ancak kasıtsız olarak karşılaştıklarında kendilerini bundan yüce tutarlar. "Ayetlerle hatırlatıldıklarında": Yani Rableri'nin kendilerine dinlemeyi ve onunla hidayet bulmayı emrettiği âyetlerle uyarıldıklarında, "onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar": Yani onlara yüz çevirmez, dinlemeyi reddetmez, gönüllerini ve bakışlarını ondan çevirmezler; inanmayan ve tasdik etmeyenlerin yaptığı gibi yapmazlar. Onların durumu, ayetleri dinledikleri zaman secdeye kapanmaları, tesbih ve hamd etmeleri, büyüklenmemeleridir. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Ayetlerimize ancak, kendilerine onlarla öğüt verildiğinde secdeye kapanan, Rablerini hamd ile tesbih eden ve büyüklenmeyenler inanır." (Secde: 15)] [Secde: 15] Bu âyetleri, kabul ile karşılarlar; onlara muhtaç olurlar, boyun eğerler ve teslim olurlar. Onlarda işitmeye açık kulaklar, anlayan kalpler bulursun. Bu sayede imanları artar, yakinleri tamamlanır; onlarda bir canlılık meydana gelir ve sevinç ve mutluluktan ferahlarlar. {Ey Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve zürriyetimizden göz aydınlığı ver} yani, bize arkadaşlarımız, dostlarımız, eşlerimiz ve çocuklarımız hakkında göz aydınlığı ver, yani onları Rabbimize itaat eder, bilen ve amel eden olarak gözümüzle görelim. Onların hallerini ve sıfatlarını incelediğimizde, himmetlerinin yüksekliğini ve derecelerinin ululuğunu anlarız: Onların gözleri, eşlerini ve zürriyetlerini Rablerine itaat eder, bilen ve amel eden olarak görmedikçe aydınlanmaz. Bu dua, eşleri ve zürriyetleri için salâh (iyi olma) isteği olduğu gibi, kendileri için de bir duadır; çünkü faydası onlara döner. Bu yüzden bunu kendilerine bir bağış olarak isteyip "bize bağışla" demişlerdir. Hatta duaları, genel olarak bütün Müslümanların yararına döner; çünkü adı geçenlerin salâhı, onlarla ilgili birçok kimsenin salâhına ve onlardan faydalanmasına sebep olur. {Bizi takva sahiplerine önder kıl} yani: Ey Rabbimiz, bizi bu yüksek dereceye, sıddıklar ve Allah'ın salih kullarının kâmil olanlarının derecesine ulaştır. Bu, dinde önderlik derecesidir; onlar takva sahiplerine sözleri ve fiilleriyle örnek olurlar, fiilleri örnek alınır, sözlerine güvenilir ve hayır ehli onların ardınca yürür, onlar hidayet eder, onlar da hidayete erer. Bilindiği gibi, bir şeyin elde edilmesi için dua etmek, o şey olmadan tamamlanmayacak olan şeyleri de istemektir. Dinde önderlik derecesi ise ancak sabır ve yakinle tamamlanır, nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Sabrettikleri ve âyetlerimize kesin inandıkları için, emrimizle doğru yola ileten önderler kıldık onlardan."] [Secde: 24]. Bu dua, Allah'a itaat ve günahtan sakınma konusunda sabrı, O'nun acı takdirlerine karşı sabrı, bir de sahibini yakin derecesine ulaştıran tam ilmi gerektirir; ayrıca onların dünyada ve ahirette, yaratılmışlar arasında peygamberlerden sonra ulaşılabilecek en yüksek derecelerde olmalarını gerektirir. Bu sebeple, himmetleri ve istekleri yüksek olduğu için, karşılık da amelin cinsinden olmuştur; Allah onlara yüksek mertebelerle karşılık verdi ve şöyle buyurdu: {İşte onlar, sabrettikleri için yüksek odalarla mükâfatlandırılırlar} yani: Yüce makamlar ve her arzu edilen şeyi ve gözün lezzet aldığı şeyleri bir araya toplayan güzel konutlar; bu, sabretmelerinin sebebiyledir; elde ettikleri de bu yüzdendir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Melekler her kapıdan yanlarına girerler: Sabretmeniz sebebiyle size selam olsun! Ahiret yurdunun sonu ne güzeldir."] [Ra'd: 23-24]. Burada da şöyle buyurmuştur: {Orada birbirlerine selam ve esenlik temennisiyle karşılanırlar} yani Rableri tarafından, kerim meleklerden ve birbirlerinden; ve bütün kederlerden ve bulandırıcı şeylerden selamette olurlar. Özet olarak: Allah onları vakar ve sükûnet, Allah'a ve kullarına karşı tevazu, güzel edep, hilm, geniş gönüllülük, cahillerin kusurlarını affetme, onlardan yüz çevirme, kötülüğe iyilikle karşılık verme, gece namazı kılma ve bunda ihlâslı olma, cehennemden korkma, Rablerine onu kendilerinden uzaklaştırması için yalvarma, nafakada farz ve müstehap olanı verme, bu konuda orta yolu tutma ile vasıflandırmıştır. Gerçekten de, alışkanlık olarak ihmal veya israf edilen bir konuda orta yolu tutuyorlarsa, başka konularda orta yolu tutmaları daha da evleadır. Kişinin büyük günahlardan uzak olması, ibadetinde Allah'a ihlâslı olması, kan ve namusa dokunmaktan kaçınması, bunlardan biri meydana geldiğinde tevbe etmesi; ayrıca sözlü ve fiilî fısk ve münkerin meclislerine katılmamaları, bunları kendileri de yapmamaları, boş ve hayırsız sözlerden ve fiillerden arınmaları; bu da onların mürüvvetini, insanlığını, kemalini ve her alçak sözden ve fiilden nefislerini yüceltmelerini gerektirir. Ayrıca Allah'ın âyetlerine kabulle, anlamlarını kavrayarak, onlarla amel ederek ve hükümlerini uygulamak için çalışarak karşılık verirler. Kendileri için faydalı olan ve bağlı oldukları kimselerin, bütün Müslümanların da faydalanacağı en mükemmel duayla Allah Teâlâ'ya dua ederler: Eşlerinin ve zürriyetlerinin salâhı için dua ederler. Bunun gereği olarak, onları öğretmek, öğüt vermek ve nasihat etmek için çaba gösterirler; çünkü bir şeyi isteyen ve onun için Allah'a dua eden kimse, mutlaka onun sebebi olmaya çalışır. Ayrıca Allah'tan kendileri için mümkün olan en yüksek dereceye, yani önderlik ve sıddıklık derecesine ulaşmayı dilemişlerdir. Allah'ın bu sıfatları ne kadar yücedir, bu himmetler ne kadar yüksektir, bu istekler ne kadar değerlidir, şu nefisler ne kadar temizdir, şu kalpler ne kadar arınmıştır, bu seçkinler ne kadar saftır, bu efendiler ne kadar takvalıdır!! Allah'ın onlara lutfu, nimeti ve kendilerini kuşatan rahmeti ne büyüktür; onları bu makamlara ulaştıran lütfu ne güzeldir! Allah'ın kullarına minnetidir ki, onlara sıfatlarını açıklamış, hallerini tarif etmiş, himmetlerini göstermiş ve sevaplarını açıklamıştır; böylece kullar bu sıfatlarla vasıflanmaya özlem duysunlar, bunun için gayret etsinler ve kendilerine lütufta bulunan ve ikram eden, her zaman ve her yerde fazlı bulunan Allah'tan, onları kendi hidayetine erdirdiği gibi hidayete erdirmesini ve özel terbiyesiyle onları koruyup gözetmesini istesinler. Allah'ım! Hamd sanadır, şikâyet yalnız sanadır, yardım isteyen yalnız sensin, sığınılan yalnız sensin; güç ve kuvvet ancak sanadır. Kendimize ne bir fayda ne de bir zarar malikiyiz; sen bize kolaylaştırmadıkça bir zerre kadar hayır yapmaya gücümüz yetmez. Çünkü biz her yönden zayıf ve âciziz. Biz şuna şahitlik ederiz ki: Sen bizi bir an bile kendi nefsimize bıraksan, bizi zayıflığa, acizliğe ve hataya bırakırsın. Ey Rabbimiz, sana yakarırız ki, yarattığın ve rızıklandırdığın, zahir ve batın nimetlerinle bize ihsanda bulunduğun, bizden belaları uzaklaştırdığın rahmetinden başka bir şeye güvenmeyiz. Bizi, senden başkasının rahmetine muhtaç olmaktan kurtaracak bir rahmetinle esirge. Senden dileyen ve sana umut bağlayan hiçbir kimse ümitsiz kalmaz. Allah Teâlâ bu kulları rahmetine nispet ettiği ve onları şerefleri ve faziletleri sebebiyle kendi kulluğuna seçtiği için, bir kimse, başkalarının da kulluğa dahil olup olmayacağını düşünebilir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, bu kişilerden başkasına değer vermediğini ve onları önemsemediğini bildirmiş; eğer sizin ibadet duanız ve isteme duanız olmasaydı, sizinle ilgilenmeyeceğini ve sizi sevmeyeceğini belirterek şöyle buyurmuştur: {De ki: Eğer duanız olmasaydı, Rabbim size ne değer verirdi! Ama siz yalanladınız; onun cezası yakasını bırakmayacaktır} yani: Borçlunun alacaklısına yapışması gibi size yapışacak bir azap olacaktır. Allah ileride sizinle mü'min kulları arasında hükmedecektir.