Allah Teâlâ, müşriklerin ve onların ilah edindikleri varlıkların kıyamet günündeki durumunu, bunların birbirlerinden uzaklaşmalarını ve yaptıkları çabanın boşa çıkmasını haber vermektedir. Şöyle buyurur: {Onları ve Allah'tan başka taptıklarını bir araya topladığı gün} yani yalanlayan müşrikleri ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı gün, {Allah da, kendilerine tapanları azarlamak üzere, o ilahlara hitaben şöyle buyurur: "Siz mi bu kullarımı saptırdınız, yoksa onlar kendileri mi yoldan çıktılar?"} Onlara ibadet etmelerini siz mi emrettiniz ve bunu onlara süslü gösterdiniz, yoksa bu, kendi iradeleriyle mi oldu? {Onlar, "Seni tenzih ederiz" derler} yani Allah'ı müşriklerin ona ortak koşmasından tenzih ederler ve kendilerini bundan uzak tutarlar. {Bizim, senin yanında dost edinip onlara velayet etmemiz, onlara tapıp onlara dua etmemiz asla yakışmazdı} yani bize uygun değildir ve bizden güzel karşılanmaz. Biz, senin ibadetine muhtaç ve ihtiyaç içinde olup, başkasına tapmaktan beri olduğumuza göre, nasıl olur da birini bize tapmaya çağırırız? Bu olmaz. Ya da "Seni, senden başka dost edinmekten tenzih ederiz" anlamındadır. Bu, Meryem oğlu Mesih İsa aleyhisselamın sözü gibidir: {Allah, "Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin dedin?" dediği zaman, İsa şöyle der: "Seni tenzih ederim. Hakkım olmayan bir şeyi söylemem bana yakışmaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, sen bunu bilirdin. Sen benim içimdekini bilirsin, ben ise senin içindekini bilmem. Şüphesiz sen gaybları bilensin. Ben onlara, bana emrettiğin şeyden başkasını söylemedim: Benim ve sizin Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin."} [Mâide: 116-117]. Allah Teâlâ ayrıca şöyle buyurur: {O gün onları hep birlikte toplayacak, sonra meleklere, "Bunlar mı size tapıyorlardı?" diyecek. Melekler, "Seni tenzih ederiz, bizim velimiz sendin, onlar değil. Onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu da onlara inanmıştı" diyecekler.} [Sebe': 40-41] {İnsanlar haşrolunduğunda onlar kendilerine düşman olacaklar ve onların ibadetlerini inkâr edeceklerdir.} [Ahkâf: 6] Onlar kendilerini Allah'tan başkasına ibadet etmekten veya onları saptırmış olmaktan tenzih edince, müşriklerin sapmasına yol açan sebebi de anlatıp şöyle dediler: {Ama sen onları ve babalarını dünyanın lezzetleriyle ve nefsânî isteklerle yaşatıp rahatlattın, öyle ki zikri unuttular.} Dünya lezzetlerine dalıp şehvetlerine gömüldükleri için dünyalarını korudular, dinlerini ise zayi ettiler. {Onlar helak olmuş bir topluluktu} yani hayır görmeyen, doğruya uygun olmayan, ancak helak ve yıkıma elverişli kimselerdi. Böylece hidayete uymalarına engel olan şeyi, yani dünyada nimetlenmeyi, ki bu onları hidayetten alıkoymuştur, ve hidayeti gerektiren şeyin, yani onlarda bir hayrın bulunmamasının yokluğunu zikrettiler. Hidayeti gerektiren sebep yok, engel ise var olunca, onlarda ne kadar şer ve helak aranırsa bulunur. Onlar böyle berilik gösterince, Allah azarlayıp kınamak üzere ibadet edenlere şöyle buyurdu: {Artık onlar, söylediklerinizde sizi yalanladılar.} Yani size, kendilerine tapmanızı emrettiklerini, fiilinizi onayladıklarını ve Rabbinizin katında sizin şefaatçileriniz olduklarını söylediler; ama bu iddialarında sizi yalanladılar, sizin en büyük düşmanlarınız oldular. Artık azap size hak oldu. {Artık ne azabı sizden savmaya ne de yardım almaya gücünüz yetmez} yani kendi fiilinizle, bir fidye ile veya başka bir yolla azabı sizden çeviremezsiniz, sizin acizliğiniz ve yardımcınızın bulunmayışı yüzündendir. Bu, taklit eden, cahil ve sapmış kimselerin hükmüdür; gördüğünüz gibi en kötü hüküm ve en şerli sondur. Hakkı bilip ondan yüz çeviren inatçı kimseye gelince, Allah onun hakkında şöyle buyurur: {İçinizden kim zulmederek, yani hakkı inatla terk ederek haksızlık yaparsa, ona büyük bir azap tattırırız.} Onun azabının büyüklüğü tarif edilemez ve sonu sözle anlatılamaz. Sonra, yalanlayanların sözüne cevap olarak şöyle buyurdu: [Furkân: 7] {Bu peygamber de nasıl yemek yiyor ve çarşılarda dolaşıyor?} Buna karşılık: {Senden önce gönderdiğimiz peygamberlerin hepsi de yemek yiyor ve çarşılarda dolaşıyorlardı.} Onları yemek yemeyen bir beden yapmadık, onları melek de yapmadık; bu konuda sana bir örnek vardır. Zenginlik ve fakirlik ise Allah'ın bir imtihanı ve hikmetidir. Nitekim buyurur: {Sizin bir kısmınızı diğerinize bir imtihan kıldık.} Peygamber, kendisine gönderildiği kavim için bir imtihandır; itaat edenler ile isyan edenler ayrılır. Peygamberler, insanları davet etmekle imtihan edildiler. Zengin fakir için, fakir de zengin için bir imtihandır. Bu dünya, fitne, bela ve imtihan yurdudur ve bütün yaratılmış sınıfları bu yurtta böyle imtihan edilir. Bu imtihanın amacı şudur: {Sabreder misiniz?} Yani üzerinize düşen, sürekli yapmakla yükümlü olduğunuz görevi yerine getirip sabreder misiniz ki Efendiniz sizi mükâfatlandırsın; yoksa sabretmeyip cezayı hak eder misiniz? {Rabbin her şeyi görendir.} Yani sizin hallerinizi bilir, risaletine lâyık olanı bilip onu seçer ve fazlıyla ona özel muamele eder; amellerinizi de bilir ve onlara göre karşılık verir: hayır ise hayır, şer ise şer.