Allah Teâlâ, velilere ve efendilere, himayelerinde bulunan bekâr erkek ve kadınları, dul olsun bakire olsun, evlendirmelerini emretmektedir. Buna göre akraba ve yetimin velisi, nafakası kendisine vacip olan ve evlenmeye ihtiyacı bulunan kimseleri evlendirmekle yükümlüdür. Himayelerindekileri evlendirmeleri emredilmişse, kendilerinin evlenmeleri daha evlâ bir şekilde emredilmiş olur. {Kullarınızdan ve cariyelerinizden salih olanları da evlendirin} ayetindeki "salihler" ifadesinin iki ihtimali vardır. Birincisi, dinî salâhiyettir; yani köle ve cariyelerden iffetli olup zina etmeyen kimse, salihliğinin karşılığı ve evlenmeye teşvik olarak efendisi tarafından evlendirilmekle emrolunur. Zina eden kimseyle evlenmenin yasak olması da surenin başında geçen, zina eden erkek ve kadınla nikâhın tövbe edinceye kadar haram olduğu hükmünü teyit eder. Köle ve cariyelerde salihliğin hür kimselerde değil de yalnızca onlarda zikredilmesi ise, bu tür durumların köleler arasında âdeten daha çok görülmesinden kaynaklanır. İkinci ihtimal ise, evlenmeye elverişli ve ihtiyacı olan salih köle ve cariyelerin kastedilmesidir. Bu manayı destekleyen husus, efendinin kölesini ihtiyacı doğmadan evlendirmekle yükümlü olmamasıdır. Bu iki anlamın birlikte murat edilmesi de uzak değildir. Allah en iyisini bilir. "{Eğer fakir olsalar bile Allah onları lütfuyla zengin kılar}" buyruğundaki "fakir" ifadesi, evlenecek olan kimseler ve evlendirilenler anlamındadır. Yani sizin "evlenirse aile yükü yüzünden fakirleşir" diye zannettiğiniz şey, engel olmasın; bu, evlenenin fakirlikten sonra zenginliğe kavuşacağına dair bir vaad ve evlenmeye bir teşviktir. {Allah geniş ihsan sahibidir} yani hayrı çok, fazlı büyüktür. {Alîm}dir; dinî ve dünyevî fazlına layık olanı, ya da bunlardan birine layık olanı bilir ve herkese bildiği ve hikmetinin gerektirdiği şekilde verir. {Nikâh imkânı bulamayanlar, Allah onları lütfuyla zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar} ayeti, nikâha gücü yetmeyenin hükmünü açıklar. Allah, böyle kimseye iffetini korumasını, haram olan şeylerden sakınmasını ve bu konuda kendisini koruyacak sebeplere başvurmasını emretmiştir. Bu sebepler arasında, kalbinde zinaya sürükleyecek düşünceleri uzaklaştırmak da vardır. Nitekim Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ey gençler topluluğu! Sizden kim evlenmeye gücü yetiyorsa evlensin. Gücü yetmeyen ise oruç tutsun, çünkü oruç onun için bir kalkandır." {Nikâh imkânı bulamayanlar} ifadesi, fakirlikleri ya da velilerinin ve efendilerinin fakirliği yüzünden, ya da onları evlendirmekten kaçınmaları sebebiyle, evlenmeye gücü yetmeyenler demektir. Bunları evlendirmeye zorlayacak bir kudret de yoktur. Bu takdir, "mihr bulamayanlar" diye takdir edenlerin görüşünden daha güzeldir; çünkü o görüş iki sakıncayı içerir. Birincisi, kelamda hazfin (söz kısaltmasının) bulunmasıdır; oysa asıl olan hazfetmemektir. İkincisi, mananın yalnızca malı ile evlenme gücü olan ve olmayan iki haldeki kimselere özgülenmesi, bu yüzden kölelerin ve cariyelerin ve velisi tarafından evlendirilmesi gereken kimselerin dışarıda kalmasıdır; oysa daha önce belirttiğimiz gibi bunlar da kapsama girer. {Allah onları lütfuyla zengin kılıncaya kadar} ifadesi, iffetini koruyana, Allah'ın onu zengin kılacağına ve işini kolaylaştıracağına dair bir vaaddir. Ayrıca kendisinin içinde bulunduğu durum ona zor gelmesin diye, kurtuluşu beklemesi de emredilmiştir. {Ellerinizin altında bulunan kölelerden, kendilerini satın alma (mukâtebe) isteyenlere gelince, onlarda bir hayır bildiğiniz takdirde, onlarla mukâtebe yapın} ayetine gelince: Yani sizden, köle ya da cariye olup kendi bedellerini ödeyerek hürriyetlerini satın almayı isteyen kimselere, istediklerini verin ve onlarla mukâtebe akdi yapın. {Onlarda bir hayır bildiğiniz takdirde} yani mukâtebe isteyenlerde kazanç sağlama gücü ve dinlerinde salâh bulunduğunu bildiğiniz takdirde. Çünkü mukâtebede iki maslahat birden elde edilir: Azat ve hürriyet maslahatı ile, kendini fidye olarak ödediği bedel maslahatı. Çoğu zaman köle gayret eder, çalışır ve mukâtebe süresinde efendisine, kölelik halinde elde edemeyeceği kadar mal kazandırır. Bu yüzden efendiye bir zarar gelmez, kölenin de büyük bir fayda sağlamış olur. Bu sebeple Allah, mukâtebeyi bu şekilde emretmiştir; zahire göre bu bir vücub emridir, diğer bir görüşe göre ise istihbap emridir. Allah ayrıca, mukâtebe eden kölelere yardım edilmesini emretmiştir, çünkü onların malı yoktur ve bu yardıma ihtiyaçları vardır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Size verdiği Allah'ın malından onlara da verin.} Bunun içine, mukâtebe yaptığı kölesine, mukâtebe bedelinden bir kısmını vermek veya bir kısmını affetmek suretiyle yardım etmesi de girer. Keza insanların da bu konuda onlara yardımcı olmaları emredilmiştir. Bu sebeple Allah, mukâteplere zekâttan bir pay ayırmış ve onlara verilmesini "Size verdiği Allah'ın malından" ifadesiyle teşvik etmiştir. Yani mal Allah'ın malıdır; elinizdeki ise Allah'ın size bir ihsanı ve saf bir lütfudur. O halde Allah'ın kulları üzerine iyilik yapın, nasıl Allah size iyilik yaptıysa. Ayetin mefhumuna göre, köle mukâtebe istemezse efendisinin ona kendiliğinden mukâtebe teklif etmesi gerekmez. Ayrıca köleden bir hayır bilinmiyorsa, yani tersine bir durum bilinirse, ya kazancı olmadığı ve bu yüzden insanlara yük olup telef olacağı bilinir, ya da azat edildiğinde hürriyetine kavuşup fesada yönelebileceğinden korkulursa, böyle bir kölenin mukâtebesi emredilmez; bilakis, sözü geçen mahzur sebebiyle bundan men edilir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {Cariyelerinizi, iffetli kalmak istedikleri halde, dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için fuhşa zorlamayın.} Yani cariyelerinizi, zina etmeye zorlamayın. Böyle bir zorlamanın ancak iffetli kalmak istedikleri durumda söz konusu olacağı açıktır. Eğer iffetli kalmak istemiyorlarsa, zaten onlar fahişedir ve efendilerinin bunu önlemesi gerekir. Bu nehiy, câhiliye döneminde efendilerin cariyelerini fuhşa zorlayıp onlardan kazanç elde etmesi uygulamasına karşı gelmiştir. Bu yüzden {dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için} buyurulmuştur. Yani sizin, cariyelerinizin sizden daha hayırlı olması ve zinadan daha iffetli kalması yakışmaz; oysa siz onlara bunu, geçici, gelip geçici bir dünya malı uğruna yapıyorsunuz. Sizin için iffet, temizlik ve onurlu olmak, ahiretteki sevap ve azaptan bağımsız olarak, sizi rezillik ve alçaklığa götüren bu az dünya malından daha üstündür. Sonra, zorlamada bulunan kimseyi tövbeye çağırmıştır: {Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah onlar zorlandıktan sonra bağışlayıcı ve merhametlidir.} Yani o kimse Allah'a tövbe etsin ve Allah'ı gücendiren işinden vazgeçsin. Bunu yaptığında Allah günahlarını bağışlar ve kendisine merhamet eder; tıpkı kendi nefsini azaptan kurtararak merhamet ettiği gibi, cariyesine de onu zarara sokacak bir şeyi zorlamayarak merhamet etmiş olduğu gibi.