Hayır, onların kalpleri bundan (Kur'an'dan) habersiz bir gaflet içindedir ve bunun dışında yapageldikleri başka işleri vardır. Nihayet içlerindeki refaha dalmış zenginleri azapla yakaladığımızda, bir de bakarsın, feryat figan ederler. [Onlara denir ki:] "Bugün feryat etmeyin; çünkü sizler bizden yardım göremezsiniz. Size ayetlerim okunuyordu, siz ise topuklarınız üzerine geri dönüyordunuz. Kibirlenerek, geceleyin toplanıp O'nu konuşup dururdunuz." [Mü'minûn: 67] — Allah Teâlâ, inkârcıların kalplerinin bu Kur'an'dan habersiz bir gaflet içinde olduğunu haber veriyor; yani cehalet, zulüm, gaflet ve yüz çevirmenin içinde bulunduklarını, bu da onları Kur'an'a ulaşmaktan alıkoyduğunu, dolayısıyla bununla hidayete ermediklerini ve kalplerine ondan hiçbir şeyin ulaşmadığını bildiriyor. "Sen Kur'an okuduğunda, seninle ahirete inanmayanlar arasına gizli bir perde koyarız. Kalplerinin üzerine de onun anlamasına engel perdeler, kulaklarına da ağırlık koyarız." [İsrâ: 45-46] Kalpleri bu gafletin içinde olduğu için, bu durumun gereğince, onlara azabı gerektiren küfrî işlerde ve şeriata karşı inatçılıkta bulundular. {Ve} fakat bu işlerin {dışında} onların {yapageldikleri başka işleri vardır}; yani bu yüzden onların başlarına azabın inmemesine şaşmamalıdırlar. Çünkü Allah, yazılmış olan ve kendilerinden geriye kalan bu işleri yapmaları için onlara mühlet verir. Bunları yerine getirip tamamladıklarında, en kötü hâl üzere Allah'ın gazabına ve azabına geçerler. {Nihayet içlerindeki refaha dalmış zenginleri}, yani nimet içinde yaşayan, lüks, rahatlık ve nimetten başka bir şeye alışmamış ve başlarına hiç sıkıntı gelmemiş olanları, {azapla yakaladığımızda} ve azabın dokunmasını hissettiklerinde, {bir de bakarsın, feryat figan ederler}; yani bağırıp acı çekerler, çünkü kendi durumlarına aykırı bir şey başlarına gelmiştir, yardım isterler. Onlara denir ki: {"Bugün feryat etmeyin; çünkü sizler bizden yardım göremezsiniz."} Allah'tan yardım onlara gelmez ve O'nun tarafından imdat kesilirse, kendi kendilerine yardım edemezler ve kimse de onlara yardım etmez. Sanki şöyle denmiş gibidir: Onları bu hâle getiren sebep nedir? Allah şöyle buyurur: {"Size ayetlerim okunuyordu"}, onlara inanıp yönelmeniz için; ama siz bunu yapmadınız, {"aksine topuklarınız üzerine geri dönüyordunuz"}; yani geriye doğru, arkaya dönüp gidiyordunuz. Çünkü Kur'an'a uymakla ilerlerler, ondan yüz çevirmekle geri kalırlar ve aşağıların en aşağısına inerler. {"Kibirlenerek, geceleyin toplanıp O'nu konuşup dururdunuz."} Müfessirler şöyle demiştir: Anlamı şudur: Kibirlenerek; zamir, muhataplarca bilinen Beyt'e, ya da Harem'e döner; yani bu sebeple insanlara karşı büyüklenerek: "Biz Haremin ehliyiz, bu yüzden başkalarından daha üstün ve yücеyiz" dersiniz. {Samir}, yani geceleri Beyt'in çevresinde konuşan topluluk; {tehcür}, yani bu Kur'an hakkında çirkin olan hezeyan sözleri söylersiniz. Yalanlayanların Kur'an'a karşı tutumu yüz çevirmek ve birbirlerine bunu tavsiye etmekti: "İnkâr edenler dediler ki: Bu Kur'an'ı dinlemeyin, onda gürültü çıkarın ki galip gelesiniz." [Fussilet: 26] Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: "Bu söze mi şaşıyorsunuz? Gülüyor, ağlamıyorsunuz. Siz gaflet içinde oyalanıyorsunuz." [Necm: 59-61] "Yoksa, 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?" [Tûr: 33] Onlar bu kötü huyları bir arada taşıdıkları için, cezayı hak ettiler. Bu duruma düştüklerinde, onları kurtaracak bir yardımcı ve kendilerini kurtaracak bir imdatçı yoktur. Bu sırada bu çirkin işlerinden dolayı azarlanırlar: {Onlar sözü hiç mi düşünmediler?} Yani Kur'an'ı tefekkür etmiyorlar mı, onu düşünüp incelemiyorlar mı? Eğer onu düşünseler, kendilerine imanı gerektirirdi ve onları küfürden alıkoyardı. Ancak başlarına gelen musibet, ondan yüz çevirmelerinin sonucudur. Bu ayet, Kur'an'ı tedebbür etmenin her hayra çağırdığını ve her şerden koruduğunu gösterir. Onları tedebbürden alıkoyan şey ise kalplerinin üzerindeki kilitlerdir. {Yoksa onlara, atalarına gelmemiş olan şey mi gelmiştir?} Yani imanlarına engel olan şey, kendilerine atalarına gelmemiş bir peygamber ve kitabın gelmiş olması mıdır? Bu yüzden onlar, sapık atalarının yolunu tercih ettiler ve bunun dışındaki her şeye karşı çıktılar. Bu yüzden onlar ve onlara benzeyen kâfirler şöyle dediler; Allah onlar hakkında şöyle haber vermiştir: "Biz senden önce herhangi bir şehre bir uyarıcı gönderdiğimizde, oranın refaha dalmış zenginleri mutlaka şöyle demişlerdir: 'Biz atalarımızı bir yol üzerinde bulduk ve biz de onların izinden gidiyoruz.'" [Zuhruf: 23] Allah onlara şöyle cevap vermiştir: "De ki: Ya ben, atalarınızı üzerinde bulduğunuz yoldan daha doğru bir yol getirmiş olsam da mı?" [Zuhruf: 24] Onlar gerçekten hak istiyorlarsa, uyar mısınız? Onlar gerçek durumlarına uygun bir cevap verdiler: "Biz sizin getirdiğiniz şeyi inkâr ediyoruz." [Zuhruf: 24] Ayrıca {Yoksa peygamberlerini tanımıyorlar mı ki ona yabancı mı davranıyorlar?} Yani hakka uymalarına engel olan şey, peygamberleri Muhammed ﷺ'in kendilerince tanınmıyor olması ve bu yüzden onu inkâr etmeleri midir? Şöyle derler: "Biz onu tanımıyoruz ve doğruluğunu bilmiyoruz; durumuna bakalım ve onu bilen birine soralım." Oysa durum böyle değildir. Onlar Resûlullah ﷺ'i tam olarak tanırlar; küçükleri ve büyükleri ondan her güzel ahlakı bilirler ve onun doğruluğunu, emanetini bilirler. Hatta peygamberlik öncesinde ona "el-Emîn" derlerdi. Öyleyse apaçık hakikati ve açık doğruluğu getirdiğinde neden ona inanmasınlar? {Yoksa onda bir cinnet mi var diyorlar?} Yani delilik. Bu yüzden böyle söylüyorlar; delinin sözü dinlenmez ve sözüne itibar edilmez, çünkü boş şeyler ve saçma sözler söyler. Allah, bu iddialarına karşılık şöyle buyurmuştur: {Hayır, o onlara hakkı getirdi;} yani sabit olan, doğru ve adil olan, hiçbir ihtilaf ve çelişki bulunmayan bir gerçeği. Hakkı getiren kişide nasıl cinnet olabilir? Oysa o, ilim, akıl ve güzel ahlak bakımından en yüksek derecede kemal sahibidir. Ayrıca bu, önceki sözden bir geçiştir: Yani onları imana engel kılan gerçek şudur: Onlara hakkı getirmiştir. {Ama onların çoğu hakka karşı nefret duyanlardır.} Onlara getirdiği hakkın en büyüğü, ibadeti yalnızca Allah'a has kılmak ve O'ndan başka tapılan şeyleri terk etmektir. Onların bu işten nefret ettiklerini ve buna şaşırdıklarını biliyoruz. Peygamberin hakkı getirmesi ile onların aslında hakka karşı nefret taşımaları, onları ne şüpheden dolayı ne de peygambere yalancılık isnadından dolayı, hakkı yalanlamaya sevk etmiştir. Nitekim Allah şöyle buyurur: "Onlar seni yalanlamıyorlar, ama zalimler Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar." [En'âm: 33] Eğer denirse: Hak, onlara daha kolay iman edip hemen boyun eğmeleri için neden onların arzularına uygun olmadı? Allah şu sözüyle cevap vermiştir: {Eğer hak onların arzularına uysaydı, gökler ve yer bozulurdu.} Bunun gerekçesi şudur: Onların arzuları zulme, küfre ve ahlaktaki ve amellerdeki bozgunculuğa bağlıdır. Eğer hak onların arzularına uysaydı, zulüm ve adaletsizliğe dayanan tasarruf ve düzen bozulacağı için gökler ve yer bozulurdu. Oysa gökler ve yer ancak hak ve adaletle ayakta durur. {Bilakis onlara şanlarını getirdik;} yani, onların her hayra vesile olan, kendilerine şeref ve üstünlük sağlayan, onunla ayağa kalktıklarında insanların efendisi olacakları bu Kur'an'ı getirdik. {Ama onlar o şanlarından yüz çevirmektedirler.} Bu, kendi bedbahtlıkları ve tevfikten mahrum oluşları yüzündendir. "Allah'ı unuttular, Allah da onları unutturdu." [Tevbe: 67] "Allah'ı unuttular; Allah da onlara kendi nefislerini unutturdu." [Haşr: 19] Kur'an ve onu getiren, Allah'ın onlara ulaştırdığı en büyük nimettir; ama onlar bunu sadece reddederek ve yüz çevirerek karşıladılar. Bu mahrumiyetten sonra daha büyük bir mahrumiyet var mıdır? Bunun ardında ancak hüsranın sonu olabilir mi?