Allah Teâlâ, Kıyamet gününün dehşetini ve o gündeki sarsıcı, kaygı verici şeyleri haber vermektedir. Sûr'a üflendiğinde diriliş üfürüşü yapılacak, bütün insanlar toplanacaktır; belli bir günün vaktine göre. Onlara öyle bir dehşet isabet edecek ki, en güçlü bağlar olan nesepleri bile unutturacaktır; neseplerin unutulması ise daha evlâdır. Hiç kimse kendi derdine düştüğü için başkasının durumunu sormayacaktır. Kişi, kurtulacağı, ardından bir bedbahtlık olmayan kurtuluşa mı erişeceğini, yoksa ardından mutluluk olmayan bir bedbahtlığa mı düşeceğini bilemeyecektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Kişi, kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı o gün; herkesin o gün kendisini meşgul edecek bir hâli vardır." [Kur'an: "Kişi, kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı o gün; herkesin o gün kendisini meşgul edecek bir hâli vardır." Abese, 34-37] Kıyamette sıkıntısı çok artan, etkisi büyük olan birtakım durak ve hâller vardır. Bunların başında kulun amellerinin tartıldığı, neyin lehine neyin aleyhine olduğunun adaletle görüldüğü mizan gelir; orada zerre ağırlığındaki hayırlar ve şerler bile ortaya çıkar. {Kimin tartıları ağır gelirse} yani iyilikleri kötülüklerine üstün gelirse, {işte onlar kurtuluşa erenlerdir} çünkü ateşten kurtulmuşlar, cennete hak kazanmış ve güzel bir övgüye nail olmuşlardır. {Kimin tartıları hafif gelirse} yani kötülükleri iyiliklerine üstün gelir ve hataları onu kuşatırsa, {işte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır} her türlü hüsrana uğramışlardır. Bu hüsran, bundan başka her hüsrana göre kolay kalır; ama bu hüsran zor bir hüsrandır, musibeti telafi edilemez, kaçırılanı geri alınamaz. Bu, sonsuz bir hüsran ve ebedî bir bedbahtlıktır. Kişi, kendisiyle ebedî mutluluğa erişebileceği şerefli nefsini kaybetmiş, bu yüzden Rabbinin yanında kalıcı nimetleri elden çıkarmıştır. {Onlar cehennemde ebedî kalacaklardır.} Bu tehdit, daha önce de belirttiğimiz gibi, ancak hataları iyiliklerini kuşatanlara yöneliktir ve bu da ancak kâfir için geçerlidir. Dolayısıyla bunlar, iyilikleri ve kötülükleri tartılan kimseler gibi hesaba çekilmezler; çünkü onların iyilikleri yoktur. Ancak amelleri sayılır ve kaydedilir; onlar bunların başında durdurulur, bunlarla yüzleştirilir ve bunlarla rezil edilirler. İmanın aslı bulunan, ama kötülükleri ağır basan kimseye gelince, o cehenneme girse de orada ebediyen kalmaz; bunu Kitap ve Sünnet'in nasları göstermektedir. Sonra Allah Teâlâ kâfirlerin kötü akıbetini anlatmış ve şöyle buyurmuştur: {Yüzlerini ateş kavurur.} Yani ateş onları her taraftan kuşatır, şerefli uzuvlarına kadar ulaşır ve alevleri yüzlerini yalar. {Onlar orada somurtkan bir hâlde olurlar.} Yaşadıkları şiddetli durum ve çektikleri büyük azap yüzünden yüzleri asılmış, dudakları büzülmüştür. Onlara azarlama ve kınama olarak şöyle denir: {Size ayetlerim okunmuyor muydu?} Onlarla iman etmeniz, ibret almanız için size sunulan ayetler okunmuyor muydu? {Siz de onları yalanlıyordunuz.} Zulmünüz ve inatlaşmanız yüzünden. Bu ayetler, hakkı ve batılı gösteren, haklıyı ile haksızı ayıran apaçık ayetlerdi. O zaman itiraf etmeye başlarlar, fakat itiraf artık fayda vermez: {Rabbimiz, bedbahtlığımız bizi bastırdı.} Yani zulümden ve hakka sırt çevirmekten, zarar verene yönelip faydalı olandan vazgeçmekten doğan bedbahtlık bize galip geldi. {Biz sapıtmış bir topluluk idik.} Amellerinde sapmış, kendilerinin zalim olduklarını bilseler de dünyada şaşkın ve akılsız bir sapkın gibi davranmışlardır. Başka bir ayette de dedikleri gibi: "Dinleseydik ya da akıl etseydik, çılgın ateşin yakıtlarından olmazdık." [Kur'an: "Dinleseydik ya da akıl etseydik, çılgın ateşin yakıtlarından olmazdık." Mülk, 10] {Rabbimiz! Bizi bundan çıkar; eğer tekrar dönersek şüphesiz zalimleriz.} Bu sözlerinde yalancıdırlar. Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi: "Yasaklandıkları şeylere mutlaka geri dönerlerdi." [Kur'an: "Yasaklandıkları şeylere mutlaka geri dönerlerdi." En'âm, 28] Allah onlara bir delil bırakmamış, mazeretlerini kesmiştir. Dünyada onlara, düşünen kimsenin düşünebileceği ve suçlunun geri durabileceği kadar ömür verilmişti. Bunun üzerine Allah, sorularına cevap olarak şöyle buyurur: {Orada susun, bana bir şey söylemeyin.} Allah'tan afiyet dileriz. Bu söz, suçluların işitebileceği, azarlama, yerme, zillet, hüsran ve her hayırdan ümidin kesilmesi ile her şerrin müjdelenmesi bakımından mutlak anlamda en büyük sözdür. Merhametli Rab'bin bu sözü ve öfkesi, onlara cehennem azabından daha şiddetli ve daha acı vericidir. Sonra onları azaba sürükleyen ve rahmetten uzaklaştıran hâli anlatır: {Gerçekten kullarımdan bir topluluk, "Rabbimiz, iman ettik; bizi bağışla ve bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın" diyorlardı.} Böylece imanı, ona gerekli olan salih amelleri, Rablerinden bağışlanma ve merhamet dilemeyi, rububiyetini ve imanla kendilerine lütfettiğini vesile etmeyi, Allah'ın rahmetinin genişliğini ve ihsanının genelliğini haber vermeyi bir arada yapmışlardır. Bunların içinde, Rablerine boyun eğdiklerini, huşu ve tevazu gösterdiklerini, korku ve ümit taşıdıklarını gösteren ifadeler de vardır. İşte bunlar insanların efendileri ve faziletlileridir. {Siz ey alçak ve akılları eksik kâfirler, onları alaya aldınız.} Onları alaya alıp küçümsediniz; bu akılsızlıkla meşgul oldunuz. {Öyle ki beni anmayı unuttunuz ve siz onlarla alay ediyordunuz.} Onların anmayı unutmasına sebep olan şey, onlarla alay etmekle meşgul olmalarıdır; nitekim anmayı unutmaları da alaya devam etmelerine yol açar. İki durum birbirini besler. Bu cüretin üstünde bir cüret var mıdır? {Şüphesiz ben bugün, sabretmeleri sebebiyle onları mükâfatlandırdım.} Bana itaat ve size karşı katlanmaları sebebiyle, sonunda bana ulaşmışlardır. {Şüphe yok ki onlar kazananlardır.} Kalıcı nimetlerle ve cehennemden kurtuluşla. Başka bir ayette de buyurduğu gibi: "Bugün iman edenler, kâfirlere gülüyorlar." [Kur'an: "Bugün iman edenler, kâfirlere gülüyorlar." Mutaffifîn, 34] Allah onlara, akılsızlıklarını yüzlerine vurarak buyurur ki: {Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?} Onlar da derler ki: {Bir gün ya da bir günün bir kısmı kadar kaldık.} Bu sözleri, dünyada kalış sürelerini çok az görmelerine dayanır. Bu, süreyi gösterir ama miktarını ve kesin sayısını belirtmez. Bu yüzden şöyle denir: {Sayıyı bilenlere sorun.} Yani sayıyı tespit edenlere. Onlar ise dehşet verici bir azap içinde, sayıyı bilmekten habersiz bir hâldedirler. Bunun üzerine onlara şöyle buyurulur: {Sadece az bir süre kaldınız; keşke bilseydiniz.} Sayıyı belirlemiş olsanız da olmasanız da durum budur.