Bu, Allah'ın mü'min kullarını anması, onların kurtuluşunu ve mutluluğunu, bu mutluluğa hangi şeylerle ulaştıklarını bildirmesidir. Bunun içinde, onların vasıflarıyla nitelenmeye teşvik ve bu vasıflara rağbet ettirme vardır. Kul, kendisini ve başkalarını bu âyetlerin ölçüsüyle tartmalıdır; böylece kendisinde ve başkalarında bulunan imanın artıp eksildiğini, çok ya da az olduğunu bilir. Allah'ın, {Mü'minler gerçekten kurtuldu} sözü, yani onlar kazandı, mutlu oldu, başarıya ulaştı ve istedikleri her şeye erişti demektir. Bu mü'minler, Allah'a iman edip peygamberleri tasdik edenlerdir. Onların kemal vasıflarından biri, {namazlarında huşu içinde olmalarıdır}. Namazda huşu, kalbin Allah Teâlâ'nın huzurunda bulunması, O'nun yakınlığını hatırda tutmasıdır. Bunun sonucunda kalbi sakinleşir, nefsi huzur bulur, hareketleri durulur, etrafa bakışı azalır; Rabbinin huzurunda edeplenir ve namazının başından sonuna kadar söylediği ve yaptığı her şeyi hatırlar. Böylece vesveseler ve kötü düşünceler ortadan kalkar. Bu, namazın ruhudur ve namazdan maksat budur; sevap da kulun için bunun yazılmasıdır. Huşu ve kalp hudurunun bulunmadığı namaz, yeterli olup sevabı alınsa da, sevap kalbin namazdan anladığı ölçüde verilir. {Onlar boş şeylerden yüz çevirenlerdir}. Lağv, hayrı ve faydası olmayan sözdür. Onlar bundan hoşlanmadıkları için, kendilerini temize çekmek ve yücelik göstermek amacıyla ondan uzak dururlar. Bir boş şeyin yanından geçtiklerinde, onurlu insanlar gibi geçerler. Boş şeylerden yüz çevirenler, haram olan şeylerden yüz çevirmeye daha çok ve daha evlâ olarak hazırdırlar. Kul dilini zapt edip onu hayır dışında tutarsa, işinin sahibi olur. Nitekim Peygamber ﷺ, Muâz b. Cebel'e birtakım vasiyetlerde bulunduğunda şöyle buyurmuştur: "Sana bütün bunların temelini haber vermeyeyim mi?" Muâz: "Evet, ey Allah'ın Resûlü" dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ kendi dilini tuttu ve "Bunu tut" buyurdu. Mü'minlerin güzel vasıflarından biri de dillerini boş ve haram sözlerden tutmalarıdır. {Onlar zekâtı ödeyenlerdir}. Yani mallarının zekâtını, mal türlerinin farklılığına göre verirler ve nefislerini ahlaktaki kirlerden ve amellerdeki kötülüklerden arındırırlar. Bu kirlerden kaçınmakla nefis temizlenir. Böylece hem Yaratıcı'ya ibadette güzel davranmış olurlar, hem de zekât vermekle O'nun yaratıklarına iyilik etmiş olurlar. {Onlar ferclerini koruyanlardır}, yani zinadan sakınırlar. Korunmanın tamamı, bunu çağıran şeylerden kaçınmakla olur; bakmak, dokunmak ve benzeri şeyler gibi. Dolayısıyla ferclerini herkesten korurlar; {ancak eşlerine ya da sağ ellerinin sahip olduğu cariyelere karşı başka} türlü değildir, {onlar kınanmazlar}, çünkü Allah bu ikisini helal kılmıştır. {Bunun ötesine geçmek isteyenler} ise, yani eş ve cariye dışında arayanlar, {işte onlar haddi aşanlardır}. Yani Allah'ın helal kıldığını aşıp haram kıldığına yönelen, Allah'ın yasaklarına cüret edenlerdir. Bu âyetin genelliği, mut'a nikâhının haram olduğunu gösterir, çünkü mut'a nikâhındaki kadın gerçek anlamda kalıcılığı amaçlanan bir eş değildir ve cariye de değildir. Aynı şekilde, kadını başkası için helal kılmak amacıyla yapılan muhallil nikâhı da haramdır. {Ya da sağ ellerinin sahip olduğu} sözü, bir cariyenin helal olması için onun tamamının kişinin mülkünde olması gerektiğini gösterir. Eğer cariyenin yalnızca bir kısmı kişinin mülkünde ise, o cariye helal olmaz; çünkü bu, sağ elinin sahip olduğu bir şey değildir, aksine hem ona hem de başkasına aittir. Nitekim hür bir kadında iki kocanın ortak olması caiz olmadığı gibi, köle cariyede de iki efendinin ortak olması caiz değildir. {Onlar emanetlerine ve ahitlerine riayet edenlerdir}, yani bunlara gözetenler, korumaya dikkat edenler, bunları yerine getirmeye ve icra etmeye özen gösterenlerdir. Bu, Allah'a ait emanetlerin ve kullara ait emanetlerin tamamını kapsar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Biz emaneti göklere, yere ve dağlara arzettik; onlar bunu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular, insan ise onu yüklendi."] (Ahzâb, 72). Dolayısıyla Allah'ın kulu üzerine farz kıldığı her şey bir emanettir; kulun bunu tam olarak yerine getirerek koruması gerekir. Buna insanların emanetleri de dahildir: mallar, sırlar ve benzerleri. Kul her iki tür emanete riayet etmeli ve iki emaneti de ödemelidir. [Kur'an: "Şüphesiz Allah, emanetleri ehline ödemenizi emreder."] (Nisâ, 58). Ahit de böyledir; hem kulun Rabbi ile arasındaki ahdi, hem de kulların kendi aralarındaki ahdi kapsar. Bunlar kulun yaptığı taahhütler ve akitlerdir; bunlara riayet etmek ve yerine getirmek kulun görevidir, bunları ihmal etmek ve gevşek davranmak ise haramdır. {Onlar namazlarına devam edenlerdir}, yani namazlarını vakitlerinde, sınırlarında, şartlarında ve rükünlerinde sürdürürler. Allah, onları namazda huşu ile ve namaza devamla övmüştür; çünkü işleri bu iki şey olmadan tamamlanmaz. Huşu olmadan namaza devam eden ya da devam etmeden huşu gösteren kimse yerilmiş ve eksik kalmıştır. {İşte onlar}, yani bu vasıflarla nitelenenler, {mirası alacak olanlardır. * Firdevsi miras alanlardır}. Firdevs, cennetin en yüksek, ortası ve en faziletlisidir; çünkü onlar hayır vasıflarının en yükseğini ve zirvesini kazanmışlardır. Ya da kastedilen, cennetin tamamıdır ve böylece mü'minlerin genelini, derece ve mertebelerine göre, herkes hâline uygun olarak kapsar. {Onlar orada ebedi kalacaklardır}; oradan ayrılmazlar, başka bir yere arzulamazlar; çünkü cennet, hiçbir kederi ve kaygısı olmayan, en mükemmel, en faziletli ve en tam nimetleri içerir.