البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة الحج · الآية ٢٦

﴿وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ﴾

Va iz bavvânâ li ibrâhîma makânal baiti allâ tuşrik bî şai’anv va tahhir baitiya litâ’ifîna valkâ’ imîna varrukka ’is sucûd

“Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, orada kıyama duranlar, rüku edenler ve secdeye varanlar için Evimi temiz tut" diye İbrahim'i Kabe'nin yerine yerleştirmiştik”

Al-Hajj 22:26 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ, Beytü'l-Haram'ın yüceliğini, onun azametini ve onu bina eden zatın büyüklüğünü anlatmaktadır. Bu zat Rahmân'ın halilidir. Allah şöyle buyurmuştur: {Hani İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık} [Kur'an: "Hani İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlamıştık."]. Yani onu İbrahim'e hazırladık, orada yerleştirdik, zürriyetinden bir kısmını da oranın sakinleri kıldık. Allah ona onu inşa etmesini emretti; o da Allah'ın takvası üzere bina etti, temelini Allah'a itaat üzerine attı. Onu oğlu İsmail ile birlikte inşa etti. Allah ona hiçbir şeyi O'na ortak koşmamasını emretti; yani amellerini yalnızca Allah için halis kılması ve onu Allah'ın adı üzerine bina etmesi gerekiyordu. {Evimi temizle} [Kur'an: "Evimi temizle."], yani onu şirkten, günahlardan, pisliklerden ve kirlerden arındır. Rahmân, Beyt'i şerefi ve faziletinden dolayı kendisine nispet etmiştir; böylece onun sevgisi kalplerde büyüsün, gönüller her taraftan ona yönelsin, onun temizlenmesi ve yüceltilmesi daha da artsın. Çünkü o, Rabbin evidir; onun etrafında tavaf edenler, yanında itikâfa girenler, zikir, Kur'an okuma, ilim öğrenme ve öğretme ile diğer çeşitli ibadetlerle Allah'a yaklaşanlar için bir evdir. {Rükûa varanlar ve secde edenler için} [Kur'an: "Rükûa varanlar ve secde edenler için."], yani namaz kılanlar için. Yani Allah, Beyt'i, efendilerine itaat etmeyi ve hizmet etmeyi, onun evinde O'na yaklaşmayı kendilerine öncelik edinen bu erdemli kimseler için temizlemiştir. Bunlara hak ve ikram vardır; onlara ikramın bir parçası da Beyt'i onlar için temizlemektir. Bu temizliğe, namaz ve tavafla ibadet edenleri rahatsız eden boş ve yüksek sesli konuşmalardan arındırılması da dahildir. Tavaf, bu evin özelliği olduğu için itikâftan ve namazdan önce zikredilmiş, sonra itikâf, mescitlerin genel özelliği olduğu için anılmıştır. {İnsanlara hac için çağrıda bulun} [Kur'an: "İnsanlara hac için çağrıda bulun."]. Yani onlara bunu bildir, onları oraya davet et; yakın ve uzak olan herkese hacca farz oluşunu ve faziletini ulaştır. Çünkü sen onları çağırdığında, şevkle yaya olarak, hacı ve ziyaretçi olarak sana gelecekler. {Her zayıf deveye binerek} [Kur'an: "Her zayıf deveye binerek."], yani çöl ve uçsuz bucaksız yerleri aşan, durmadan yol alarak en şerefli mekânlara ulaşan develere binerek {Uzak yollardan} [Kur'an: "Uzak yollardan."], yani her uzak beldeden gelirler. Halil (aleyhisselam) bunu yapmıştır, ondan sonra oğlu Muhammed ﷺ de bunu yapmış, insanları bu evi hacca çağırmış, bunu tekrar tekrar yinelemişlerdir. Allah'ın vaad ettiği gerçekleşmiş; insanlar yaya ve binekle, yeryüzünün doğusundan ve batısından gelmişlerdir. Sonra Allah, Beytullah'ı ziyaretin faydalarını anlatarak buna teşvik etmiştir: {Kendileri için birçok faydaya tanık olsunlar diye} [Kur'an: "Kendileri için birçok faydaya tanık olsunlar diye."], yani Allah'ın evinde dini faydalara, yani orada yapılması gereken faziletli ibadetlere ve yalnız orada yapılabilen amellere ulaşsınlar; dünyevi faydalara da, yani ticaret yapmaya ve dünyevi kazanç elde etmeye de ulaşsınlar. Bunların hepsi herkesin bildiği, görüp tanıdığı bir gerçektir. {Ve Allah'ın, kendilerine rızık olarak verdiği hayvanlar üzerine belli günlerde O'nun adını anmaları için} [Kur'an: "Ve Allah'ın, kendilerine rızık olarak verdiği hayvanlar üzerine belli günlerde O'nun adını anmaları için."]. Bu da hem dini hem dünyevi faydalardandır. Yani kurban hayvanlarını keserken Allah'ın adını ansınlar; onları kendilerine rızık olarak verip kolaylaştırdığı için Allah'a şükretsinler. {Artık onlardan yiyin ve sıkıntılı, yoksul olanı doyurun} [Kur'an: "Artık onlardan yiyin ve sıkıntılı, yoksul olanı doyurun."], yani çok yoksul olanı. {Sonra kirlerini gidersinler} [Kur'an: "Sonra kirlerini gidersinler."], yani ibadetlerini tamamlasınlar, ihram halinde kendilerine gelen kir ve sıkıntıyı giderip temizlensinler. {Adaklarını yerine getirsinler} [Kur'an: "Adaklarını yerine getirsinler."], yani kendi üzerlerine vacip kıldıkları hac, umre ve kurbanlarla ilgili adaklarını yerine getirsinler. {Ve eski Beyt'in çevresinde tavaf etsinler} [Kur'an: "Ve eski Beyt'in çevresinde tavaf etsinler."], yani kadim evi. Bu ev, mutlak anlamda en faziletli mescittir ve zorbaların eline geçmekten azade kılınmıştır. Bu, genel olarak manasik emrinden sonra özellikle tavafın emredilmesidir; çünkü tavaf hem faziletli hem şerefli bir ibadettir, asıl maksat odur, öncesindeki ibadetler ise ona vesiledir. Allah en iyi bilendir; belki bunda başka bir fayda daha vardır: Tavaf her zaman meşrudur, hac ibadetinin parçası olsun ya da tek başına yapılsın.

Arapça metin

يذكر تعالى عظمة البيت الحرام وجلالته وعظمة بانيه، وهو خليل الرحمن، فقال: { وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت } أي: هيأناه له، وأنزلناه إياه، وجعل قسما من ذريته من سكانه، وأمره الله ببنيانه، فبناه على تقوى الله، وأسسه على طاعة الله، وبناه هو وابنه إسماعيل، وأمره أن لا يشرك به شيئا، بأن يخلص لله أعماله، ويبنيه على اسم الله. { وطهر بيتي } أي: من الشرك والمعاصي، ومن الأنجاس والأدناس وأضافه الرحمن إلى نفسه، لشرفه، وفضله، ولتعظم محبته في القلوب، وتنصب إليه الأفئدة من كل جانب، وليكون أعظم لتطهيره وتعظيمه، لكونه بيت الرب للطائفين به والعاكفين عنده، المقيمين لعبادة من العبادات من ذكر، وقراءة، وتعلم علم وتعليمه، وغير ذلك من أنواع القرب، { والركع السجود } أي: المصلين، أي: طهره لهؤلاء الفضلاء، الذين همهم طاعة مولاهم وخدمته، والتقرب إليه عند بيته، فهؤلاء لهم الحق، ولهم الإكرام، ومن إكرامهم تطهير البيت لأجلهم، ويدخل في تطهيره، تطهيره من الأصوات اللاغية والمرتفعة التي تشوش المتعبدين، بالصلاة والطواف، وقدم الطواف على الاعتكاف والصلاة، لاختصاصه بهذا البيت، ثم الاعتكاف، لاختصاصه بجنس المساجد. { وأذن في الناس بالحج } أي: أعلمهم به، وادعهم إليه، وبلغ دانيهم وقاصيهم، فرضه وفضيلته، فإنك إذا دعوتهم، أتوك حجاجا وعمارا، رجالا، أي: مشاة على أرجلهم من الشوق، { وعلى كل ضامر } أي: ناقة ضامر، تقطع المهامه والمفاوز، وتواصل السير، حتى تأتي إلى أشرف الأماكن، { من كل فج عميق } أي: من كل بلد بعيد، وقد فعل الخليل عليه السلام، ثم من بعده ابنه محمد صلى الله عليه وسلم، فدعيا الناس إلى حج هذا البيت، وأبديا في ذلك وأعادا، وقد حصل ما وعد الله به، أتاه الناس رجالا وركبانا من مشارق الأرض ومغاربها، ثم ذكر فوائد زيارة بيت الله الحرام، مرغبا فيه فقال: { ليشهدوا منافع لهم } أي: لينالوا ببيت الله منافع دينية، من العبادات …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

وقوله: {وأذن في الناس بالحج} أي: ناد في الناس داعيا لهم إلى الحج إلى هذا البيت الذي أمرناك ببنائه. فذكر أنه قال: يا رب، وكيف أبلغ الناس وصوتي لا ينفذهم؟ فقيل: ناد وعلينا البلاغ. فقام على مقامه، وقيل: على الحجر، وقيل: على الصفا، وقيل: على أبي قبيس، وقال: يا أيها الناس، إن ربكم قد اتخذ بيتا فحجوه، فيقال: إن الجبال تواضعت حتى بلغ الصوت أرجاء الأرض، وأسمع من في الأرحام والأصلاب، وأجابه كل شيء سمعه من حجر ومدر وشجر، ومن كتب الله أنه يحج إلى يوم القيامة: "لبيك اللهم لبيك". هذا مضمون ما روي عن ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وسعيد بن جبير، وغير واحد من السلف، والله أعلم. أوردها ابن جرير، وابن أبي حاتم مطولة (1) (2) . وقوله: {يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق} قد يستدل بهذه الآية من ذهب من العلماء إلى أن الحج ماشيا، لمن قدر عليه، أفضل من الحج راكبا؛ لأنه قدمهم في الذكر، فدل على الاهتمام بهم وقوة هممهم وشدة عزمهم، والذي عليه الأكثرون أن الحج راكبا أفضل؛ اقتداء برسول الله صلى الله عليه وسلم، فإنه حج راكبا مع كمال قوته، عليه السلام. وقوله: {يأتين من كل فج} يعني: طريق، كما قال: {وجعلنا فيها فجاجا سبلا} [الأنبياء: 31] . وقوله: {عميق} أي: بعيد. قاله مجاهد، وعطاء، والسدي، وقتادة، ومقاتل بن حيان، والثوري، وغير واحد. وهذه الآية كقوله تعالى إخبارا عن إبراهيم، حيث قال في دعائه: {فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم} [إبراهيم: 37] فليس أحد من أهل الإسلام إلا وهو يحن إلى رؤية الكعبة والطواف، فالناس يقصدونها من سائر الجهات والأقطار. قال ابن عباس: {ليشهدوا منافع لهم} قال: منافع الدنيا والآخرة؛ أما منافع الآخرة فرضوان الله، وأما منافع الدنيا فما يصيبون من منافع البدن والربح (3) والتجارات. وكذا قال مجاهد، وغير واحد: إنها منافع الدنيا والآخرة، كقوله: {ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم} [البقرة: …

Kitapta devam et ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

الذي أمر إبراهيم خليله صلى الله عليه وسلم ببنائه وتطهيره من الآفات والريب والشرك: واذكر يا محمد، كيف ابتدأنا هذا البيت الذي يعبد قومك فيه غيري، إذ بوأنا لخليلنا إبراهيم، يعني بقوله: {بوأنا} [يونس: 93] : وطأنا له مكان البيت

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ١٦/٥١١) ↗

التحرير والتنوير

وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت أن لا تشرك بي شيئا وطهر بيتي للطائفين والقائمين والركع السجود (26) عطف على جملة ومن يرد فيه بإلحاد بظلم [الحج: 25] عطف قصة على قصة. ويعلم منها تعليل الجملة المعطوفة عليها بأن الملحد في المسجد الحرام قد خالف بإلحاده فيه ما أراده الله من تطهيره حتى أمر ببنائه، والتخلص من ذلك إلى إثبات ظلم المشركين وكفرانهم نعمة الله في إقامة المسجد الحرام وتشريع الحج. و (إذ) اسم زمان مجرد عن الظرفية فهو منصوب بفعل مقدر على ما هو متعارف في أمثاله. والتقدير: واذكر إذ بوأنا، أي اذكر زمان بوأنا لإبراهيم فيه كقوله تعالى: وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة [البقرة: 30] ، أي اذكر ذلك الوقت العظيم، وعرف معنى تعظيمه من إضافة اسم الزمان إلى الجملة الفعلية دون المصدر فصار بما يدل عليه الفعل من التجدد كأنه زمن حاضر. والتبوئة: الإسكان. وتقدم في قوله تعالى: وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها [يوسف: 56] . والمكان: الساحة من الأرض وموضع للكون فيه، فهو فعل مشتق من الكون، فتبوئته المكان: إذنه بأن يتخذه مباءة، أي مقرا يبني فيه بيتا، فوقع بذكر مكان إيجاز في الكلام كأنه قيل: وإذ أعطيناه مكانا ليتخذ فيه بيتا، فقال: مكان البيت، لأن هذا حكاية عن قصة معروفة لهم. وسبق ذكرها فيما نزل قبل هذه الآية من القرآن. واللام في لإبراهيم لام العلة لأن إبراهيم مفعول أول ل بوأنا الذي هو من باب أعطى، فاللام مثلها في قولهم: شكرت

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ١٧/٢٤٠) ↗