{ وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ } ifadesinden, { وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ } ifadesine kadar olan kıssa: Allah Teâlâ, Mûsâ ve Muhammed aleyhimassalâtu vesselâm'ı ve iki kitabını zikredince şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِن قَبْلُ } [Kur'an: "Andolsun, İbrahim'e daha önce doğruluğunu (rüşdünü) vermiştik ve biz onu bilmekteydik."] Yani Mûsâ ve Muhammed'in gönderilmesinden ve kitaplarının inmesinden önce. Allah ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdi ve kendisini tamamladığı, insanları da kendisine davet ettiği rüşdü verdi; alemlerden Muhammed dışında hiç kimseye vermediği bir rüşdü. Rüşdü ona izafe etmesi, onun hâline ve mertebesinin yüceliğine göre bir rüşd olmasındandır; yoksa her mü'minin de imanı oranında bir rüşdü vardır. { وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ } Yani: Ona rüşdünü verdik, onu peygamberlik ve halillik ile seçtik, dünyada ve ahirette seçkin kıldık; çünkü onun buna ehil ve layık olduğunu, zekâsı ve zekîliği sebebiyle biliyorduk. Bu yüzden onun kavmiyle olan münazarasını, putlara tapmaktan onları nehyetmesini, putları kırmasını ve onları delille bağlamasını zikretti. Şöyle buyurdu: { إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ } yani kendi elinizle yonttuğunuz ve bazı yaratıkların şekline benzettiğiniz bu heykeller { الَّتِي أَنتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ } yani onlara tapmaya devam eden, bunu sürekli yapan nedir? Bunların hangi faziletleri sabit olmuştur? Akıllarınız nereye gitti ki ömürlerinizi onlara tapmakla tükettiniz? Oysa onları kendi ellerinizle yontup biçimlendiriyorsunuz; bu en büyük acayiplikten biridir: Yonttuğunuz şeylere tapıyorsunuz. Onlar ise delilsiz, aciz kimsenin cevabıyla karşılık verdiler: { وَجَدْنَا آبَاءَنَا } onların böyle yaptığını gördük, biz de onların yolunu tuttuk ve onlara tapmada onlara uyduk. Bilinmektedir ki peygamberler dışındaki bir insanın fiili delil değildir ve ona uyulmaz; özellikle asıl dinde ve âlemlerin Rabbi'nin tevhidinde. Bu yüzden İbrahim hepsini sapkınlıkla suçlayarak onlara şöyle dedi: { قَالَ لَقَدْ كُنتُمْ أَنتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ } yani apaçık bir sapıklık içindesiniz. Şirkte ve tevhidi terk etmekte olan sapıklıktan daha açık bir sapıklık var mı? Yani söylediğiniz şey tutunmaya elverişli değildir; siz ve babalarınız aynı açık sapıklıkta ortaksınız, bu herkese açıktır. { قَالُوا } onun sözüne hayret ederek ve sözünü büyük bularak; onları ve babalarını akılsızlıkla suçlamaya nasıl başladığına şaşırarak dediler: { أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ } yani: Söylediğin bu söz, bize getirdiğin şey gerçek midir, yoksa bize söylediğin şey oyuncu, alaycı, ne dediğini bilmeyen birinin sözü müdür? Asıl istedikleri budur. Sözü iki durum arasında tekrar etmelerinin sebebi, İbrahim'in söylediği sözün akılsız, ne dediğini bilmeyen bir sefihin sözü olduğunun herkesçe bilinen ve kesinleşmiş bir şey gibi görmeleridir. Bunun üzerine İbrahim, sefihliklerinin ve akıl azlıklarının yüzünü açığa çıkaran bir cevap verdi: { بَل رَّبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُم مِّنَ الشَّاهِدِينَ } Böylece onlara hem akli delili hem de naklî (semî') delili bir araya getirdi. Akli delil: Herkes, İbrahim'in tartıştığı bu kimseler dahil, Allah'ın tek başına bütün yaratıkların yaratıcısı olduğunu bilir: İnsanoğlu, melekler, cinler, hayvanlar, gökler ve yer; bunların hepsini her türlü tedbirle yöneten de O'dur. Dolayısıyla her yaratık yaratılmış, tedbir edilmiş ve kendisinde tasarruf edilen bir varlıktır. Allah'tan başka ibadet edilen her şey de bu kapsamın içindedir. Aklının en küçük bir ölçüsü ve ayırt edici gücü olan birinin, kendisinde tasarruf edilen, ne fayda ne zarar ne ölüm ne hayat ne de diriliş sahibi olan bir yaratığa tapması, rızık veren, yaratan ve tedbir eden Yaratıcı'ya ibadeti bırakması uygun düşer mi? Naklî delil ise peygamberlerden (aleyhimüsselâm) nakledilen delildir. Onların getirdiği şey korunmuştur; yanılmaz, hakka aykırı bir şey haber vermez. Bu kısmın türlerinden biri de peygamberlerden birinin bu konuda şahitliğidir. Bunun için İbrahim şöyle dedi: { وَأَنَا عَلَى ذَلِكُم } yani Allah'ın tek başına ma'bud olduğuna ve O'ndan başkasına ibadetin batıl olduğuna { مِّنَ الشَّاهِدِينَ } Allah'ın şahitliğinden sonra peygamberlerin şahitliğinden daha üstün hangi şahitlik olabilir? Özellikle onların ulu'l-azm olanları, hele Rahmân'ın halili. İbrahim, putlarının hiçbir tedbir gücüne sahip olmadığını açıklayınca, onlara fiilen de aczini ve yardım edemediğini göstermek istedi; ayrıca kendilerinin de bunu itiraf edeceği bir hile yapmak istedi. Bu yüzden şöyle dedi: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُم } yani onları hile yoluyla kıracağım { بَعْدَ أَن تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } yani bir bayram yerine gitmek üzere onlardan arkalarını dönüp gittiklerinde. Gidince gizlice putların yanına gitti { فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا } yani parça parça ve kırık kırık yaptı. Hepsi tek bir evde toplanmıştı; hepsini kırdı { إِلَّا كَبِيرًا لَّهُمْ } yani en büyük putlarını dışında. Onu, göstereceği bir maksat sebebiyle bıraktı. Bu çekinmenin ne kadar incelikli olduğuna dikkat et: Allah katında kötü ve iğrenç olan hiçbir şeye, yalnızca sahiplerine izafe edildiğinde yüce anlamlı lafızlar kullanılır. Nitekim Nebî ﷺ, müşrik yeryüzü krallarına mektup yazdığında "Fars büyüğüne", "Rum büyüğüne" gibi ifadeler kullanır, "Büyüğe" demezdi. Burada da Allah Teâlâ "{ إِلَّا كَبِيرًا لَّهُمْ }" buyurdu, "{ كَبِيرًا مِّنْ أَصْنَامِهِمْ }" demedi. Bu husus dikkate alınmalıdır; Allah'ın hor gördüğü şeyi yüceltmekten, ancak onu yüceltene izafe edildiğinde dışında, sakınmak gerekir. { لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ } ifadesi ise şu demektir: İbrahim, bu putlarını kırmayı, onların ona dönmelerini, onun delilini dinlemelerini, ona yönelmelerini ve ondan yüz çevirmemelerini sağlamak için bıraktı. Bu yüzden ayetin sonunda şöyle buyurulmuştur: { فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ } Putlarının uğradığı aşağılanma ve rezaleti görünce { قَالُوا مَن فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ } dediler. Onlar İbrahim'i, kendilerinin daha layık olduğu zulümle suçladılar; onu kırmasının en faziletli menkıbelerinden, adaletinden ve tevhidinden olduğunu bilmediler. Zalim olan, bunları ilah edinendir; onların ne yapıldığını görmüş olsa bile. { قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } yani onları ayıplayan ve yeren bir genç işittik. Böyle bir kimsenin ya bunları kıran kişi olması ya da bazılarının onun bunları hile ile kıracağını söylediğini duymuş olması gerekir. { يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ } Adının İbrahim olduğu anlaşılınca { قَالُوا فَأْتُوا بِهِ } yani İbrahim'i getirin { عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ } yani insanların gözü önünde ve kulağı içinde { لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } yani ilahlarını kıranlara ne yapılacağını görmeye hazır olsunlar diye. İbrahim'in istediği ve kastettiği de budur: Hakkın insanların huzurunda açıklanması, hakkı görmeleri ve üzerlerine delilin tamamlanması. Nitekim Mûsâ, Firavun ile randevulaşırken dediği gibi: { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَن يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } [Kur'an: "Randevunuz süs (bayram) günü olsun ve insanların kuşluk vaktinde toplanması."] Halk geldiğinde ve İbrahim getirildiğinde onlara dediler ki: {Ey İbrahim, ilahlarımıza bunu sen mi yaptın?} Yani kırıp parçalamayı. Bu, ikrar talebi içeren bir soru kalıbıdır; yani seni bu cesarete sevk eden ne oldu, bu işe girişmeni gerektiren neydi, demektir. İbrahim, halk şahit olarak dururken dedi ki: {Hayır, bunu onların büyükleri yaptı.} Yani onları, kendileriyle birlikte ibadet edildiği için öfkelenip kırdı ve sizin ibadetinizin yalnızca büyük putunuza olmasını istedi. İbrahim'in bu sözünün amacı, karşısındakini susturmak ve aleyhine delil ortaya koymaktır. Nitekim şöyle dedi: {Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun.} Kastettiği, kırılmış putlardır: Onlara, neden kırıldıklarını sorun. Kırılmamış olan putu da, bunu neden kırdıklarını sorun. Konuşma yetisi varsa size cevap verirlerdi. Oysa ben de siz de, her kes bilir ki onlar ne konuşur, ne söyler, ne fayda verir, ne zarar verir; hatta kendilerine kötülük isteyenden kendilerini bile koruyamazlar. {Bunun üzerine kendilerine döndüler.} Yani akılları yerine geldi, basiretleri uyandı; ibadet ettikleri şeyde sapıklıkta olduklarını anladılar ve kendi aleyhlerine zulüm ve şirk içinde olduklarını itiraf ettiler. {Dediler ki: Doğrusu zalimler sizlersiniz.} Böylece amaç hâsıl olmuş, kendi ikrarlarıyla üzerlerine delil lazım gelmiş oldu; üzerinde bulundukları durumun batıl olduğu ve yaptıklarının küfür ve zulüm olduğu ortaya çıktı. Ancak bu hâlde kalmadılar; bilakis {başları önlerine eğildi.} Yani iş aleyhlerine döndü, akılları altüst oldu, basiretleri şaştı. Bu yüzden İbrahim'e dediler ki: {Bunların konuşamayacağını sen de biliyorsun.} Yani bizi alaya alıp küçümsüyorsun, sen de bilirken onlara sormamızı emrediyorsun. İbrahim ise onları azarlayarak ve şirklerini herkesin önünde ilan ederek, ilahlarının ibadete layık olmadığını açıklayarak dedi ki: {Allah'ı bırakıp size ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere mi tapıyorsunuz?} Ne fayda sağlamak ne de zarar def etmek mümkündür. {Sizin ve Allah'ın dışında taptıklarınızın hâline yazıklar olsun!} Yani sizi ne kadar sapıtmış ve alışverişinizi ne kadar zarara uğratmış; siz ve Allah'ın dışında taptıklarınız ne kadar hor ve değersizsiniz. Akıl erdirebilseydiniz bu hâli fark ederdiniz. Akıllarınızı yitirip bilerek cehalet ve sapkınlığa saplandığınız için hayvanlar sizden daha iyi bir hâle geldi. İbrahim onları susturunca ve bir delil ortaya koyamayınca, güçlerini onu cezalandırmakta kullandılar ve dediler ki: {Onu yakın, ilahlarınıza yardım edin, eğer yapacaksanız.} Yani en çirkin öldürme yöntemi olan yakmakla onu öldürün; ilahlarınız adına öfkelenerek ve onlara yardım ederek. Onlara ne büyük bir lanet! Kendilerine yardıma muhtaç olduğunu kabul ettikleri birine tapıp onu ilah edindiler. Allah ise dostu İbrahim'e yardım etti; onu ateşe attıklarında ateşe şöyle buyurdu: {Ey ateş, İbrahim'e karşı serin ve selamet ol.} Ateş ona serin ve selamet oldu; hiçbir zarar görmedi ve hiçbir sıkıntı duymadı. {Ona bir tuzak kurmak istediler} çünkü onu yakmaya karar vermişlerdi. {Biz de onları en büyük kaybedenler kıldık,} yani hem dünyada hem ahirette; Allah'ın dostunu ve tabilerini kazananlar ve kurtuluşa erenler kıldığı gibi. {Onu ve Lût'u kurtardık} Çünkü kavminden ona iman eden yalnızca Lût aleyhisselam olmuştu; kardeşinin oğlu olduğu söylenmiştir. Allah onu kurtardı ve {dünyanın bereketlendirdiğimiz yere} yani Şam'a hicret etti. Kavminden ayrıldı; Irak topraklarındaki Babil'den ayrılarak şöyle dedi: {Ben Rabbime doğru hicret ediyorum; şüphesiz O, güçlü ve hikmet sahibidir.} [Ankebût: 26] Şam'ın bereketi, birçok peygamberin orada bulunmasında, Allah'ın dostunun hicret yeri olarak onu seçmesinde ve üç mukaddes mescidinden birinin, yani Beytülmukaddes'in orada olmasındadır. {Kavminden uzaklaşınca ona} İshak'ı ve İshak'ın oğlu Yakub'u {nafile olarak bağışladık.} İhtiyarlıktan sonra verilmiştir, eşi kısır iken melekler ona İshak'ı müjdelemişti. [Hûd: 71] {İshak'ın arkasından Yakub'u.} Yakub İsrail'dir; büyük ümmet ondan gelmiştir. İbrahim'in oğlu İsmail de vardır ki, faziletli Arap ümmeti ondan gelmiştir ve onun soyundan evvelkilerin ve sonrakilerin efendisi gelmiştir. {Hepsini} yani İbrahim, İshak ve Yakub'u {salih kıldık,} yani Allah'ın hakkını ve kulların haklarını gözeten kıldık. Salihliklerinden biri de, emriyle doğru yola ileten önderler kılmasıdır. Bir kulun, hidayete erenlerin ardınca gittiği bir önder olması, Allah'ın kuluna verdiği en büyük nimetlerdendir. Bu da sabretmeleri ve Allah'ın ayetlerine kesin inanmalarıyla gerçekleşmiştir. {Emrimizle insanları doğru yola iletirler} sözü, insanları dinimizle hidayete erdirdikleri, nefislerinin arzularıyla değil Allah'ın emri ve dini ile emrettikleri, O'nun rızasına uydukları anlamına gelir. Kul, Allah'ın emrine davet etmedikçe önder olamaz. {Onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik.} Bunları yapan ve insanları da bunlara çağıran oldular; bu, Allah'a ve kullara ait bütün hayırları kapsar. {Namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi.} Bu, özelin genele atfedilmesi kabilindendir; bu iki ibadetin şerefi ve faziletinden dolayıdır. Bu ikisini emredildiği gibi tam yerine getiren kişi dinine sadık kalmış olur; bunları ihmal eden ise başkalarını daha çok ihmal eder. Ayrıca namaz, O'nun hakkının bulunduğu en faziletli ameldir; zekât ise O'nun yaratıklarına iyilik yapmanın bulunduğu en faziletli ameldir. {Onlar bize} yani başkasına değil {ibadet edenler idi;} yani kalbî, sözlü ve bedenî ibadetleri çoğu zaman sürdüren kimselerdi. Böylece ibadet sıfatları olmayı hak ettiler; Allah'ın yaratıkları emrettiği şeylerle sıfatlandılar ve yaratılış gayeleri olan şeyi yerine getirdiler.