سورة الأنبياء · الآية ٤٠
﴿بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ﴾
Bal tâtîhim bağtatan fatabhatuhum falâ yastatî’ûna raddahâ va lâ hum yunzarûn
“Belki aniden gelecek de onları şaşırtacaktır. Artık onu geri çeviremezler; kendileri de ertelenmez”
Al-Anbiya 21:40 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Bu, onların küfürlerinin şiddetinden kaynaklanmaktadır. Müşrikler Allah Resûlü ﷺ'i gördüklerinde onunla alay eder ve şöyle derlerdi: [Kur'an: "Şu, sizin ilahlarınızı anan adam değil mi?"] (Enbiyâ, 36). Yani: Onların zannınca, sizin ilahlarınıza sövüp onları kötüleyen, onlara dil uzatan bu küçümsenmiş adam... Dolayısıyla ona aldırmayın, onunla ilgilenmeyin. Bu, onun kemalinden olan şeye rağmen onu küçümsemeleri ve alaya almalarıdır. Oysa o, en mükemmel ve en üstün olandır. Faziletleri ve yüce ahlakı arasında, ibadetin yalnızca Allah'a has kılınması, O'ndan başka tapılan her şeyin yerilmesi ve kötülenmesi, ayrıca onun mertebe ve makamının anılması vardır. Ancak aşağılamanın ve alaya almanın asıl layık olduğu yer, bütün kötü huyları toplayan bu kâfirlerdir. Rabbi inkâr etmeleri ve peygamberlerini reddetmeleri bile yetecek kadar olsa, bu yüzden onlar yaratılmışların en aşağısı ve en rezilleri olmuşlardır. Buna rağmen Rahmân'ın anılması, onların en yüce hâlleri olmasına rağmen, onu anmalarına da küfrederler; çünkü onu ancak ortak koşarak anarlar ve ona ancak ortak koşucu olarak inanırlar. Dolayısıyla onların anmaları da küfür ve şirktir. Öyleyse, bundan sonraki hâllerine ne demeli? Bu yüzden şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Onlar Rahmân'ın zikrine karşı kâfirdirler."] Burada "Rahmân" isminin zikredilmesi, hallerinin çirkinliğini ve Rahmân'a, yani bütün nimetleri veren, kullara sahip oldukları her nimetin ancak O'ndan olduğu ve kötülüğü ancak O'nun def edebildiği Allah'a, nasıl küfür ve şirkle karşılık verdiklerini açıklamaktadır. [Kur'an: "İnsanı acele ile yarattı."] Yani: İnsanı acele eden olarak yarattı; şeylere hemen yönelir ve onların gerçekleşmesini acele ister. Mü'minler, Allah'ın kâfirlere vereceği cezayı acele isterler ve bunun gecikmesine sabırsızlanırlar. Kâfirler ise inkâr ve inatlarından dolayı azabı alaya alarak acele isterler ve şöyle derler: [Kur'an: "Eğer doğru söyleyenlerden iseniz, bu vaad ne zaman?"] Oysa Allah teâlâ mühlet verir, ihmal etmez ve hilm sahibidir; onlara belirli bir süre tayin eder. [Kur'an: "Ecelleri geldiğinde ne bir saat geri kalabilirler ne de öne geçebilirler."] (A'râf, 34). Bu sebeple şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Size ayetlerimi göstereceğim."] Yani, bana küfredip isyan edenlerden intikam alacağım zamanda... [Kur'an: "Öyleyse acele etmeyin."] Kâfirler de: [Kur'an: "Eğer doğru söyleyenlerden iseniz, bu vaad ne zaman?"] derler. Bunu, aldanarak ve cezanın üzerlerine hak olmadan, azabın başlarına inmeden önce söylerler. [Kur'an: "Keşke kâfirler bilseler..."] Yani yüzlerinden ateşi ve sırtlarından ateşi engelleyemedikleri, her yandan kuşatılıp her yerden sarıldıkları o çirkin hâli bilseler... [Kur'an: "Ve onlara yardım da edilmez."] Yani kendilerine başkası yardım etmez; ne yardım edilirler ne de kendilerini savunabilirler. [Kur'an: "Hayır, ateş onlara ansızın gelir de onları şaşkına çevirir."] Yani korku, dehşet ve büyük endişeden dolayı şaşkına dönerler. [Kur'an: "Onu geri çevirmeye güç yetiremezler."] Çünkü onlar bundan daha aşağı ve zayıftırlar. [Kur'an: "Onlara mühlet de verilmez."] Yani onlara süre tanınmaz, azap ertelenmez. Eğer bu hâli gereği gibi bilselerdi, azabı acele istemezlerdi ve ondan çok daha fazla korkarlardı. Ancak bu bilgi onlardan gidince, söylemeleri gerekenleri söylediler. Allah, onların peygamberine alay ettiklerini, [Kur'an: "Şu, sizin ilahlarınızı anan adam değil mi?"] sözleriyle anlattıktan sonra, Resûlü'nü şöyle teselli etmiştir: Bu, geçmiş ümmetlerin peygamberleriyle olan âdetidir. [Kur'an: "Andolsun senden önceki peygamberlerle de alay edilmişti. Fakat alay edenleri, alaya aldıkları şey kuşattı."] Yani başlarına, [Kur'an: "Alay ettikleri azap"] indi; onlara bütün sebepler kesildi. Öyleyse bunlar, o yalanlayıcıların başına gelenlerin bunların da başına gelmesinden sakınsınlar.
Arapça metin
وهذا من شدة كفرهم، فإن المشركين إذا رأوا رسول الله صلى الله عليه وسلم، استهزأوا به وقالوا: { أهذا الذي يذكر آلهتكم } [الأنبياء: 36] أي: هذا المحتقر بزعمهم، الذي يسب آلهتكم ويذمها ويقع فيها، أي: فلا تبالوا به، ولا تحتفلوا به. هذا استهزاؤهم واحتقارهم له، بما هو من كماله، فإنه الأكمل الأفضل، الذي من فضائله ومكارمه، إخلاص العبادة لله، وذم كل ما يعبد من دونه وتنقصه، وذكر محله ومكانته، ولكن محل الازدراء والاستهزاء، هؤلاء الكفار، الذين جمعوا كل خلق ذميم، ولو لم يكن إلا كفرهم بالرب وجحدهم لرسله، فصاروا بذلك من أخس الخلق وأرذلهم، ومع هذا فذكرهم للرحمن، الذي هو أعلى حالاتهم، كافرون بها، لأنهم لا يذكرونه، ولا يؤمنون به إلا وهم مشركون، فذكرهم كفر وشرك، فكيف بأحوالهم بعد ذلك؟ ولهذا قال: { وهم بذكر الرحمن هم كافرون } وفي ذكر اسمه { الرحمن } هنا، بيان لقباحة حالهم، وأنهم كيف قابلوا الرحمن - مسدي النعم كلها، ودافع النقم الذي ما بالعباد من نعمة إلا منه، ولا يدفع السوء إلا إياه - بالكفر والشرك. { خلق الإنسان من عجل } أي: خلق عجولا، يبادر الأشياء، ويستعجل بوقوعها، فالمؤمنون يستعجلون عقوبة الله للكافرين، ويتباطؤونها، والكافرون يتولون ويستعجلون بالعذاب، تكذيبا وعنادا، ويقولون: { متى هذا الوعد إن كنتم صادقين } والله تعالى، يمهل ولا يهمل ويحلم، ويجعل لهم أجلا مؤقتا فإذا جآء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون [الأعراف: 34] ولهذا قال: { سأوريكم آياتي } أي: في انتقامي ممن كفر بي وعصاني { فلا تستعجلون } ذلك، وكذلك الذين كفروا يقولون: { متى هذا الوعد إن كنتم صادقين } قالوا هذا القول، اغترارا، ولما يحق عليهم العقاب، وينزل بهم العذاب. ف { لو يعلم الذين كفروا } حالهم الشنيعة حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم، إذ قد أحاط بهم من كل جانب، وغشيهم من كل مكان { ولا هم ينصرون } أي: لا ينصرهم غيرهم، …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… إني وكلت بكل جبار عنيد، الذي جعل مع الله إلها آخر، وبكذا وكذا (2) وتذكر (3) أصنافا من الناس، كما جاء في الحديث. ثم تنطوي (4) عليهم وتتلقطهم من الموقف كما يتلقط الطائر الحب قال الله تعالى: {إذا رأتهم من مكان بعيد سمعوا لها تغيظا وزفيرا وإذا ألقوا منها مكانا ضيقا مقرنين دعوا هنالك ثبورا لا تدعوا اليوم ثبورا واحدا وادعوا ثبورا كثيرا} [الفرقان: 12 -14] ، وقال تعالى: {ورأى المجرمون النار فظنوا أنهم مواقعوها ولم يجدوا عنها مصرفا} [الكهف: 53] . وقال تعالى: {لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون بل تأتيهم بغتة فتبهتهم فلا يستطيعون ردها ولا هم ينظرون} [الأنبياء: 39، 40] . ثم أخبر تعالى عن تبرئ آلهتهم منهم أحوج ما يكونون إليها، فقال: {وإذا رأى الذين أشركوا شركاءهم} أي: الذين كانوا يعبدونهم في الدنيا، {قالوا ربنا هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون} أي: قالت لهم الآلهة: كذبتم، ما نحن أمرناكم (5) بعبادتنا. كما قال تعالى: {ومن أضل ممن يدعو من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة وهم عن دعائهم غافلون وإذا حشر الناس كانوا لهم أعداء وكانوا بعبادتهم كافرين} [الأحقاف: 5، 6] وقال تعالى: {واتخذوا من دون الله آلهة ليكونوا لهم عزا كلا سيكفرون بعبادتهم ويكونون عليهم ضدا} [مريم: 81، 82] . وقال الخليل عليه الصلاة والسلام: {ثم يوم القيامة (6) يكفر بعضكم ببعض ويلعن بعضكم بعضا ومأواكم النار وما لكم من ناصرين} [العنكبوت: 25] وقال تعالى: {ويوم يقول نادوا شركائي الذين زعمتم (7) فدعوهم فلم يستجيبوا لهم وجعلنا بينهم موبقا} [الكهف: 52] والآيات في هذا كثيرة. وقوله: {وألقوا إلى الله يومئذ السلم} -قال قتادة، وعكرمة: ذلوا واستسلموا يومئذ، أي: استسلموا لله جميعهم، فلا أحد إلا سامع مطيع، كما قال: {أسمع بهم وأبصر يوم يأتوننا} [مريم: 38] …
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
ويقولون متى هذا الوعد إن كنتم صادقين (38) لو يعلم الذين كفروا حين لا يكفون عن وجوههم النار ولا عن ظهورهم ولا هم ينصرون (39) بل تأتيهم بغتة فتبهتهم فلا يستطيعون ردها ولا هم ينظرون (40) نشأ عن ذكر استبطاء المسلمين وعد الله بنصرهم على الكافرين ذكر نظيره في جانب المشركين أنهم تساءلوا عن وقت هذا الوعد تهكما، فنشأ به القولان واختلف الحالان فيكون قوله تعالى: ويقولون متى هذا الوعد عطفا على جملة سأريكم آياتي [الأنبياء: 37] . وهذا معبر عن مقالة أخرى من مقالاتهم التي يتلقون بها دعوة النبيء صلى الله عليه وسلم استهزاء وعنادا. وذكر مقالتهم هذه هنا مناسب لاستبطاء المسلمين النصر. وبهذا الاعتبار تكون متصلة بجملة وإذا رآك الذين كفروا إن يتخذونك إلا هزوا [الأنبياء: 36] فيجوز أن تكون معطوفة عليها. وخاطبوا بضمير الجماعة النبيء صلى الله عليه وسلم والمسلمين، ولأجل هذه المقالة كان المسلمون يستعجلون وعيد المشركين. واستفهامهم استعملوه في التهكم مجازا مرسلا بقرينة إن كنتم صادقين لأن المشركين كانوا موقنين بعدم حصول الوعد. والمراد بالوعد ما توعدهم به القرآن من نصر رسوله واستئصال معانديه. وإلى هذه الآية ونظيرها ينظر قول النبيء صلى الله عليه وسلم يوم بدر حين وقف على القليب الذي دفنت فيه جثث المشركين وناداهم بأسمائهم قد وجدنا ما وعدنا ربنا حقا فهل وجدتم ما وعد ربكم حقا [الأعراف: 44]