Bu, insanların durumuna duyulan bir şaşkınlıktır. Onlara öğüt fayda vermiyor, uyarıcıya kulak asmıyorlar. Hesapları yaklaşmış, iyi ve kötü amellerinin karşılığı kendilerine yaklaşmışken, hâlâ gaflet içinde yüz çeviriyorlar. Yani yaratılış amaçlarından habersiz, kendilerini uyarıldıkları şeylerden yüz çevirmiş durumdadırlar. Sanki dünya için yaratılmışlar, onun nimetlerinden faydalanmak için doğmuşlar gibidirler. Oysa Allah Teâlâ onlara sürekli yeni uyarılar ve öğütler göndermektedir; onlar ise gafletlerinde ve yüz çevirmelerinde devam etmektedirler. Bunun için şöyle buyurmuştur: {Rableri tarafından kendilerine yeni bir öğüt gelmez ki onu dinlemiş olmasınlar, oyun oynarlarken.} Yani, kendilerine fayda sağlayacak ve onu yapmaya teşvik eden, zarar verecek şeyleri de sakındıran ve korkutan bir uyarı gelir; ama onlar bunu hüccetin üzerlerine gerekli olacak şekilde sadece işitmekle yetinirler. {Oyun oynarlarken} ve {kalpleri gafil olarak} yani kalpleri dünyevi istekleriyle gaflet içinde, yüz çevirmiş ve oyalanmış durumdadır; bedenleri ise oyun oynamaktadır. Şehvetlerin peşinde koşmakla, batıl işlerle ve kötü sözlerle meşgul olmuşlardır. Oysa onların olması gereken durum bunun tersidir: kalpleri Allah'ın emir ve yasaklarına yönelmeli, onları dinleyerek kavramalı, uzuvları da yaratılış amaçları olan Rablerine kulluk için çalışmalıdır. Kıyameti, hesabı ve karşılığı akıllarından çıkarmamalıdırlar. Ancak bu şekilde işleri yoluna girer, halleri düzelir ve amelleri temizlenir. {İnsanlara hesapları yaklaştı} sözünün anlamı hakkında iki görüş vardır. Birincisi: Bu ümmet son ümmettir, peygamberi de son peygamberdir ve kıyamet onun ümmeti üzerine kopacaktır. Bu yüzden hesap, önceki ümmetlere göre kendisine yaklaşmıştır. Nitekim Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Ben ve kıyamet şu ikisi gibi gönderildik" ve şahadet parmağı ile ondan sonraki parmağını birleştirdi. İkinci görüşe göre, hesabın yaklaşmasından maksat ölümdür; kim ölürse kıyameti kopmuş olur ve amellerinin karşılığının verildiği yurda girmiş olur. Bu ifade, sabah mı akşam mı kendisine ölümün geleceğini bilmeyen her gafil ve yüz çeviren kimse hakkında bir şaşkınlıktır. İnsanların hepsinin hali budur; ancak ilahi inayete mazhar olan ve ölüme ve ötesine hazırlananlar bundan müstesnadır. Sonra, inatlaşarak ve hakkı batılla karşılayarak, kâfir ve zalim kimselerin aralarında yaptıkları gizli konuşmalar anlatılmaktadır. Aralarında anlaşıp şöyle demeye karar vermişlerdi: Peygamber ﷺ sizin gibi bir insandır; onu sizin üstün kılan nedir, sizin arasından onu seçmek ne demektir? Eğer sizden biri de onun iddiasında bulunsaydı, onun sözü de onun sözünün benzeri olurdu. Ama o sizin üzerinizde üstünlük kurmak ve sizin başınız olmak istiyor. Öyleyse ona itaat etmeyin, onu doğrulamayın. Ayrıca onun bir sihirbaz olduğunu, getirdiği Kur'an'ın da bir sihir olduğunu söyleyin; ondan uzaklaşın, insanları da uzaklaştırın ve şöyle deyin: {Siz görür olduğunuz hâlde sihre mi uyuyorsunuz?} Oysa onlar, onun gerçekten Allah'ın Resûlü olduğunu, başkalarının görmediği parlak mucizeleri gördüklerinden dolayı biliyorlardı. Fakat bu tutumu onlara bedbahtlık, zulüm ve inat yüklemiştir. Allah Teâlâ onların gizlice konuştuklarını ilmiyle kuşatmıştır ve onlara bunun karşılığını verecektir. Bunun için şöyle buyurmuştur: {De ki: Rabbim, gökte ve yerde söylenen sözü bilir.} Yani gizli ve açık her sözü, gök ve yerin bütün kenarlarında olanı bilir. {Hem O, işitendir} yani dillerin farklılığıyla birlikte bütün sesleri, ihtiyaçların çeşitliliğine rağmen işitir. {Bilendir} yani gönüllerdekini ve sırların sakladığını bilir.