Yani: Firavun, Musa'ya inkâr yollu şöyle dedi: {Ey Musa, o hâlde sizin Rabbiniz kimdir?} Musa da tatmin edici, yeterli ve açık bir cevap vererek şöyle dedi: {Rabbimiz, her şeyi yaratılışına uygun biçimde veren, sonra da yol gösteren zâttır.} Yani: Rabbimiz, bütün mahlûkatı yaratan, her mahlûka kendisine yakışan yaratılışı veren ve yaratışındaki güzel sanatını gösteren zâttır; cismin büyüklüğü, küçüklüğü, orta hâlleri ve bütün sıfatları bu kapsamdadır. {Sonra da yol gösterdi} yani her mahlûka, kendisi için yaratıldığı şeye yol gösterdi. Bu genel hidayet, bütün mahlûkatta müşahede edilen bir hidayettir. Her mahlûku, kendisi için yaratıldığı faydalara doğru çalışırken ve zararları def etmeye uğraşırken görürsün; öyle ki Allah Teâlâ, kendisine bunları yapabilmesi için hayvanlara bile akıl vermiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: "Her şeyi güzel yaratan" [Secde: 7]. Dolayısıyla mahlûkatı yaratan, onlara güzel yaratılışı veren ve maslahatlarına hidayet eden zât, gerçek anlamda Rabbdir. Onu inkâr etmek, varlığı en büyük olan şeyi inkâr etmektir ve apaçık bir inatlaşma, açıkça yalan söylemektir. Eğer insan bilinen şeylerden dilediğini inkâr etse bile, âlemlerin Rabbini inkâr etmesi bundan daha büyük olur. Bu yüzden Firavun, bu kesin delile karşı çıkamayınca, tartışmaya kaçtı ve asıl konudan saptı; Musa'ya dedi ki: {O hâlde önceki nesillerin durumu nedir?} Yani onların hâli nedir, haberleri nasıldır? Bizden önce inkâr, küfür, zulüm ve inat yoluna girdikleri hâlde onlara nasıl bir şey olmuştur, oysa bizim için onlar örnektir? Musa şöyle cevap verdi: {Bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır; Rabbim ne şaşırır ne de unutur.} Yani onların hayır ve şer olarak bütün amellerini Rabbim saymış, bunları Levh-i Mahfuz denilen kitapta yazmış ve bilgi ile haberdar olarak hepsini kuşatmıştır; bu yüzden hiçbirinden şaşırmaz ve bildiği hiçbir şeyi unutmaz. Bunun özü şudur: Onlar işledikleri şeylerle karşılaştılar ve bunların karşılığını göreceklerdir. Dolayısıyla ey Firavun, onlar hakkında sorup soruşturmanın bir anlamı yoktur. {Onlar geçip gitmiş bir ümmettir; kazandıkları kendilerinin, sizin kazandığınız da sizindir.} Eğer size öne sürdüğümüz delil ve gösterdiğimiz mucizeler doğruluğu ve kesinliği bakımından gerçekleşmiş ise ve gerçek olan budur, o hâlde hakka boyun eğ, küfrü ve zulmü ile batılla çok tartışmayı bırak. Eğer bunlardan şüphe ettiysen veya doğru bulmadıysan, yol açıktır ve araştırma kapısı kapalı değildir; delile delille, burhana burhanla karşılık ver. Ama gece gündüz sürdüğü müddetçe bunun için bir yol bulamayacaksın. Nasıl olmasın ki Allah, onun bu delilleri kesin olarak bildiği hâlde inkâr ettiğini haber vermiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Zulmen ve büyüklenerek onları inkâr ettiler; oysa içlerinde ona kesin olarak inanmışlardı} [Neml: 14]. Musa da şöyle demişti: {Andolsun, bunların göklerin ve yerin Rabbinden başkasının indirmediğini gayet iyi biliyorsun; bunlar açık deliller olarak indirilmiştir} [İsrâ: 102]. Böylece Firavun'un tartışmasında zâlim olduğu, yeryüzünde büyüklenmek istediği anlaşılmış olur. Sonra bu kesin delil üzerine, Allah'ın zorunlu olan birçok nimet ve ihsanını anarak devam etti ve şöyle dedi: {O, yeryüzünü sizin için bir beşik kılan, sizin için onda yollar açan ve gökten su indirip onunla çeşit çeşit bitkiler çıkaran zâttır.} Yani yeryüzünü, onda oturmanıza, karar kılmanıza, bina yapmanıza, ağaç dikmenize ve ekin ekmek gibi işler için sürmenize elverişli bir döşek kıldı; onu bunlara müsait kıldı ve maslahatlarınızdan hiçbirine engel olmadı. {Onda sizin için yollar açtı} yani birbirine ulaştıran yolları, bir diyardan diğerine, bir bölgeden başka bir bölgeye, sizin için kolaylaştırdı; öyle ki insanlar yeryüzünün tamamına en kolay biçimde ulaşabiliyor ve yolculuklarından, ikamet etmelerinden daha çok fayda sağlayabiliyorlar. {Gökten su indirdi, onunla çeşit çeşit bitkiler çıkardık} yani yağmuru indirdi; {Onunla ölmüş toprağı diriltti} [Bakara: 164] ve bununla bütün bitki türlerini, çeşitli cinslerini, farklı şekil ve hâllerini bitirdi. Suyu, bunu takdir ederek ve kolaylaştırarak, bizim ve hayvanlarımızın rızkı olarak sevk etti. Eğer bu olmasaydı, üzerindeki insanlar ve hayvanlar helak olurdu. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Yiyin, hayvanlarınızı otlatın.} Bu ifade bir minnet ve ihsan yolunda gelmiştir; bu da bütün bitkilerde aslın mubah olduğunu gösterir. Dolayısıyla zararlı olanlardan başka hiçbiri haram kılınmaz; zehirli bitkiler gibi. {Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ayetler vardır.} Yani sağlam akıl ve doğru düşünceye sahip olanlar için; Allah'ın fazlına, ihsanına, rahmetine, geniş cömertliğine ve tam ilgisine, ayrıca onun ibadet edilmeye layık tek Rab, övülmeye layık tek Malik olduğuna ve bu nimetleri bahşeden zâttan başkasının ibadete, hamde, medhe ve övgüye layık olmadığına, onun her şeye kadir olduğuna işaret vardır. Nitekim ölmüş yeri diriltmesi gibi, ölüleri de diriltecektir. Allah bu ayetleri akıl sahipleri için özellikle kılmıştır; çünkü onlar bundan faydalanan ve ibret nazarıyla bakan kimselerdir. Onların dışındakiler ise otlayan hayvanlar ve salınan davarlar gibidir; ibret nazarıyla bakmazlar, basiretleri amacı kavrayamaz. Onların payı hayvanların payı gibidir: yerler, içerler, kalpleri gaflet içindedir ve bedenleri yüz çevirmiştir. {Yerlerde ve göklerde nice ayet vardır ki onların yanından geçerler, ama ondan yüz çevirirler} [Yusuf: 105]. Yeryüzünün cömertliğini, Allah'ın indirdiği yağmura karşı güzel karşılığını ve Allah'ın izniyle türlü türlü bitkileri çıkarmasını anlattıktan sonra, Allah'ın bizi topraktan yarattığını, öldüğümüzde onda gömülerek yine ona döndüğümüzü ve bir kez daha ondan çıkarılacağımızı haber verdi. Bizi daha önce yokluktan var ettiği gibi, bunu bildiğimiz ve kesinleştirdiğimiz için, ölümümüzden sonra da bizi diriltecek ve üzerinde yaptığımız amellerimizin karşılığını verecektir. Bu, yeniden dirilişin iki açık akli delilidir: toprağın ölümünden sonra bitkileri çıkarması ve yaratılışta mükellefleri ondan çıkarması.