سورة طه · الآية ١
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
{ طه } Birçok surenin başında yer alan harf-i mukattaadan biridir; Peygamber ﷺ'in ismi değildir. { Biz bu Kur'ân'ı sana, sıkıntıya düşesin diye indirmedik. } Yani vahiy, sana Kur'ân'ın indirilmesi ve şeriatın konulması, bununla sıkıntıya düşesin diye değildir; şeriatta mükellefleri zorlayacak, amel edenlerin gücünün yetmeyeceği bir yük bulunsun diye de değildir. Vahyi, Kur'ân'ı ve şeriatı koyan, merhametli ve rahman olan Allah'tır. Onu saadete, felaha ve kurtuluşa ulaştırıcı kılmış, en büyük kolaylıkla kolaylaştırmış, bütün yollarını ve kapılarını kolay kılmış, kalpler ve ruhlar için gıda, bedenler için rahatlık kılmıştır. Bu yüzden selim fıtratlar ve doğru akıllar onu kabul ve teslimiyetle karşılamıştır; çünkü onun dünya ve ahiret için taşıdığı hayrı bilmektedirler. Nitekim şöyle buyurmuştur: { Ancak Allah'tan korkana bir öğüttür. } Yani ancak Allah Teâlâ'dan korkan kimsenin ibret alması içindir. Böylece o, (Allah'a ulaştıran) en yüce hedeflere teşvik eden ve mutsuzluk ile ziyandan sakındıran uyarılardan öğüt alır; ona göre hareket eder ve ondan sakınır. Ayrıca kendisinde özet olarak doğru olduğunu bildiği, fakat ayrıntılarını bilmediği güzel şer'î hükümleri, bu öğütle hatırlar. Böylece ayrıntılı hüküm, fıtratında ve aklında bulduğu şeye uygun düşer. Bu yüzden Allah ona "öğüt" adını vermiştir. Öğüt, var olan fakat sahibinin ondan habersiz olduğu ya da ayrıntısını akılda tutmadığı bir şey için kullanılır. Öğütle özellikle { Allah'tan korkan } kimseler anılmıştır; çünkü başkaları ondan faydalanmaz. Cennete ve cehenneme inanmayan, kalbinde zerre kadar Allah korkusu bulunmayan kimse bundan nasıl faydalanabilir? Bu olacak şey değildir. { Allah'tan korkan, öğüt alacaktır. Ama en bedbaht olan ondan yüz çevirecektir. O, en büyük ateşe girecek olandır. } [A'lâ: 10-12] Sonra bu yüce Kur'ân'ın büyüklüğünü anlatmış ve onun, yeri ve gökleri yaratan, bütün mahlukatı tedbir eden Allah'ın indirdiği bir kitap olduğunu belirtmiştir. Yani onun indirilmesini en yüksek teslimiyet, sevgi ve boyun eğişle kabul edin ve ona en yüksek derecede saygı gösterin. Allah, yaratma ile emri çoğu zaman birlikte zikreder; nitekim bu âyette ve şu âyetlerde olduğu gibi: { Bilin ki yaratma da emir de O'nundur. } [A'râf: 54] { Allah, yedi göğü ve onlara benzer yeryüzünü yaratmıştır; emir de aralarında iner. } [Talâk: 12] Çünkü O, yaratan, emreden ve yasaklayandır. Nasıl ki O'ndan başka yaratıcı yoksa, yaratılmışlara da yaratıcılarından başkasının bağlayıcı emri ve yasağı yoktur. Ayrıca O'nun yaratması, kevnî ve kaderî tedbirini; emri ise şer'î ve dinî tedbirini içerir. Nasıl ki yaratma hikmetin dışına çıkmaz ve hiçbir şeyi boş yere yaratmamıştır, öyle de O, ancak adalet, hikmet ve ihsan olanı emreder ve yasaklar. O'nun yaratan, tedbir eden, emreden ve yasaklayan olduğunu açıkladıktan sonra, azamet ve kibriyasını bildirerek buyurmuştur: { Rahman, arşa istiva etmiştir. } Arş, mahlukatın en yücesi, en büyüğü ve en geniş olanıdır. O, celaline yakışan, azametine ve güzelliğine uygun bir istiva ile arşa istiva etmiş ve mülkü kuşatmıştır. { Göklerde, yerde ve bu ikisi arasında ve toprağın altında olan her şey O'nundur. } Yani melek, insan, cin, hayvan, cansız ve bitki; hepsi Allah Teâlâ'nın mülküdür, kulları ve O'nun kaza ve tedbiri altında tasarruf edilenlerdir. Hiçbirinin mülkten bir payı yoktur; kendilerine ne fayda, ne zarar, ne ölüm, ne hayat, ne de diriliş sağlayamazlar. { Sözü yüksek sesle söylesen de, O gizliyi ve daha gizliyi bilir. } Gizli söz, yani kalpte olan ve dile getirilmeyen gizli şey. Ya da "sır": kalbe gelen şeydir; "daha gizli" ise henüz kalbe gelmeyen şeydir. Allah Teâlâ, bunun kendi vaktinde ve kendi niteliğiyle ortaya çıkacağını bilir. Anlam şudur: Allah'ın ilmi, her şeyi, küçüğü büyüğü, gizlisi açığı kuşatır. Sözünü açıktan söylesen de gizlesen de Allah'ın ilmi açısından hepsi birdir. Allah'ın mutlak kemalini; genel yaratışını, genel emir ve yasağını, genel rahmetini, geniş azametini, arşının üstünlüğünü, genel mülkünü ve genel ilmini ortaya koyunca, şu sonuç çıkar: O, ibadete layık olandır ve O'na yapılan ibadet, şeriatın, aklın ve fıtratın gerektirdiği gerçek ibadettir; O'ndan başkasına yapılan ibadet ise batıldır. Bu yüzden buyurmuştur: { O'ndan başka ilah yoktur. } Yani hakkıyla ibadet edilecek, sevgi, zillet, korku, ümit, muhabbet, yönelme ve dua ile tapınılacak hiçbir ilah yoktur; yalnız O vardır. { En güzel isimler O'nundur. } Yani O'nun, çok, kâmil ve güzel isimleri vardır. Bu isimlerin güzelliğinden biri, hepsinin övgüyü ifade eden isimler olmasıdır; övgü ve hamd ifade etmeyen bir isim yoktur. Güzelliklerinden biri de bunların salt özel isimler olmayıp, isim ve sıfat olmalarıdır. Diğer bir güzellikleri, kâmil sıfatlara delalet etmeleri ve O'nda her sıfatın en mükemmel, en kapsamlı ve en yüce olanının bulunduğunu göstermeleridir. Bir diğer güzellikleri ise kulların O'na bu isimlerle dua etmesini emretmesidir; çünkü bu isimler O'na yaklaştırıcı bir vesiledir. O da bunları sever, bunları seveni sever, bunları koruyanı sever, anlamlarını araştırıp bunlarla O'na ibadet edeni sever. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { Allah'ın en güzel isimleri vardır; onlarla O'na dua edin. } [A'râf: 180]
Arapça metin
{ طه } من جملة الحروف المقطعة، المفتتح بها كثير من السور، وليست اسما للنبي صلى الله عليه وسلم، { مآ أنزلنا عليك القرآن لتشقى } أي: ليس المقصود بالوحي، وإنزال القرآن عليك، وشرع الشريعة، لتشقى بذلك، ويكون في الشريعة تكليف يشق على المكلفين، وتعجز عنه قوى العاملين. وإنما الوحي والقرآن والشرع، شرعه الرحيم الرحمن، وجعله موصلا للسعادة والفلاح والفوز، وسهله غاية التسهيل، ويسر كل طرقه وأبوابه، وجعله غذاء للقلوب والأرواح، وراحة للأبدان، فتلقته الفطر السليمة والعقول المستقيمة بالقبول والإذعان، لعلمها بما احتوى عليه من الخير في الدنيا والآخرة، ولهذا قال: { إلا تذكرة لمن يخشى } إلا ليتذكر به من يخشى الله تعالى، فيتذكر ما فيه من الترغيب إلى أجل المطالب، فيعمل بذلك، ومن الترهيب عن الشقاء والخسران، فيرهب منه، ويتذكر به الأحكام الحسنة الشرعية المفصلة، التي كان مستقرا في عقله حسنها مجملا، فوافق التفصيل ما يجده في فطرته وعقله، ولهذا سماه الله { تذكرة } والتذكرة لشيء كان موجودا، إلا أن صاحبه غافل عنه، أو غير مستحضر لتفصيله، وخص بالتذكرة { من يخشى } لأن غيره لا ينتفع به، وكيف ينتفع به من لم يؤمن بجنة ولا نار، ولا في قلبه من خشية الله مثقال ذرة؟ هذا ما لا يكون، سيذكر من يخشى * ويتجنبها الأشقى * الذى يصلى النار الكبرى [الأعلى: 10-12] ثم ذكر جلالة هذا القرآن العظيم، وأنه تنزيل خالق الأرض والسماوات، المدبر لجميع المخلوقات، أي: فاقبلوا تنزيله بغاية الإذعان والمحبة والتسليم، وعظموه نهاية التعظيم. وكثيرا ما يقرن بين الخلق والأمر، كما في هذه الآية، وكما في قوله: ألا له الخلق والأمر [الأعراف: 54] وفي قوله: الله الذي خلق سبع سموت ومن الأرض مثلهن يتنزل الأمر بينهن [الطلاق: 12] وذلك أنه الخالق الآمر الناهي، فكما أنه لا خالق سواه فليس على الخلق إلزام ولا أمر ولا نهي إلا من خالقهم، وأيضا فإن خلقه للخلق فيه …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
الأنهار، كما وصف النار بأن وقودها الناس والحجارة، ومعنى {تجري من تحتها الأنهار} أي: من تحت أشجارها وغرفها، وقد جاء في الحديث: أن أنهارها تجري من (1) غير أخدود، وجاء في الكوثر أن حافتيه قباب اللؤلؤ المجوف، ولا منافاة بينهما، وطينها المسك الأذفر، وحصباؤها اللؤلؤ والجوهر، نسأل الله من فضله [وكرمه] (2) إنه هو البر الرحيم. وقال ابن أبي حاتم: قرئ على الربيع بن سليمان: حدثنا أسد بن موسى، حدثنا ابن ثوبان، عن عطاء بن قرة، عن عبد الله بن ضمرة، عن أبي هريرة، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "أنهار الجنة تفجر من تحت تلال -أو من تحت جبال-المسك" (3) . وقال أيضا: حدثنا أبو سعيد، حدثنا وكيع، عن الأعمش، عن عبد الله بن مرة، عن مسروق، قال: قال عبد الله: أنهار الجنة تفجر من جبل مسك. وقوله تعالى: {كلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذي رزقنا من قبل} قال السدي في تفسيره، عن أبي مالك، وعن أبي صالح، عن ابن عباس وعن مرة عن ابن مسعود، وعن ناس من الصحابة: {قالوا هذا الذي رزقنا من قبل} قال: إنهم أتوا بالثمرة في الجنة، فلما نظروا إليها قالوا: هذا الذي رزقنا من قبل في [دار] (4) الدنيا. وهكذا قال قتادة، وعبد الرحمن بن زيد بن أسلم، ونصره ابن جرير. وقال عكرمة: {قالوا هذا الذي رزقنا من قبل} قال: معناه: مثل الذي كان بالأمس، وكذا قال الربيع بن أنس. وقال مجاهد: يقولون: ما أشبهه به. قال ابن جرير: وقال آخرون: بل تأويل ذلك هذا الذي رزقنا من ثمار الجنة من قبل هذا (5) لشدة مشابهة بعضه بعضا، لقوله تعالى: {وأتوا به متشابها} قال سنيد بن داود: حدثنا شيخ من أهل المصيصة، عن الأوزاعي، عن يحيى بن أبي كثير، قال: يؤتى أحدهم بالصحفة (6) من الشيء، فيأكل منها ثم يؤتى (7) بأخرى فيقول: هذا الذي أوتينا به من قبل. فتقول الملائكة: كل، فاللون واحد، والطعم مختلف. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سعيد بن سليمان، حدثنا …
تفسير الطبري (جامع البيان)
يقول في تأويل قوله: {لعلكم تتقون} [البقرة: 21] تطيعون حدثنا ابن وكيع، قال: حدثني أبي، عن سفيان، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد، في قوله: " {لعلكم تتقون} [البقرة: 21] قال: لعلكم تطيعون " قال أبو جعفر: والذي أظن أن مجاهدا أراد بقوله هذا: لعلكم أن تتقوا ربكم بطاعتكم إياه PageEndV01P387 وإقلاعكم عن ضلالتكم. قال أبو جعفر: فإن قال لنا قائل: فكيف قال جل ثناؤه: {لعلكم تتقون} [البقرة: 21] أولم يكن عالما بما يصير إليه أمرهم إذا هم عبدوه وأطاعوه، حتى قال لهم: لعلكم إذا فعلتم ذلك أن تتقوا، فأخرج الخبر عن عاقبة عبادتهم إياه مخرج الشك؟ قيل له: ذلك على غير المعنى الذي توهمت، وإنما معنى ذلك: {اعبدوا ربكم الذي خلقكم والذين من قبلكم} [البقرة: 21] ، لتتقوه بطاعته وتوحيده وإفراده بالربوبية والعبادة، كما قال الشاعر: [البحر الطويل] وقلتم لنا كفوا الحروب لعلنا %~% نكف ووثقتم لنا كل موثق فلما كففنا الحرب كانت عهودكم %~% كلمح سراب في الفلا متألق يريد بذلك: قلتم لنا كفوا لنكف. وذلك أن لعل في هذا الموضع لو كان شكا لم يكونوا وثقوا لهم كل موثق
التحرير والتنوير
وتقدم وجه المد في (طا) (ها) في أول سورة يونس. وقيل مقتضبان من فعل (طأ) أمرا من الوطء. ومن (ها) ضمير المؤنثة الغائبة عائد إلى الأرض. وفسر بأن النبيء صلى الله عليه وسلم كان في أول أمره إذا قام في صلاة الليل قام على رجل واحدة فأمره الله بهذه الآية أن يطأ الأرض برجله الأخرى. ولم يصح. وقيل (طاها) كلمة واحدة وأن أصلها من الحبشية، ومعناها إنسان، وتكلمت بها قبيلة (عك) أو (عكل) وأنشدوا ليزيد بن مهلهل: إن السفاهة طاها من شمائلكم ... لا بارك الله في القوم الملاعين وذهب بعض المفسرين إلى اعتبارهما كلمة لغة (عك) أو (عكل) أو كلمة من الحبشية أو النبطية وأن معناها في لغة: (عك) يا إنسان، أو يا رجل، وفي ما عداها: يا حبيبي، وقيل: هي اسم سمى الله به نبيئه صلى الله عليه وسلم وأنه على معنى النداء، أو هو قسم به. وقيل: هي اسم من أسماء الله تعالى على معنى القسم. ورويت في ذلك آثار وأخبار ذكر بعضها عياض في «الشفاء» . ويجري فيها قول من جعل جميع هذه الحروف متحدة في المقصود منها. كقول من قال: هي أسماء للسور الواقعة فيها، ونحو ذلك مما تقدم في سورة البقرة. وإنما غرهم بذلك تشابه في النطق فلا نطيل بردها. وكذلك لا التفات إلى قول من زعموا أنه من أسماء النبيء صلى الله عليه وسلم.