Allah Teâlâ, kıyametin dehşetlerini ve orada olacak sarsıntıları ve karışıklıkları haber veriyor. Buyurdu ki: {Sana dağlardan soruyorlar.} Yani: Kıyamet gününde onlara ne yapılacak, kalacaklar mı yoksa kalmayacaklar mı? {De ki: Rabbim onları toz edip savuracak.} Yani onları yok eder ve yerlerinden söküp atar; öyle ki yün gibi ve kum gibi olurlar. Sonra onları ufalayıp dağılan toz zerreleri haline getirir; böylece erir ve yok olurlar. Onları yeryüzüyle bir tutar ve yeri {düz bir ova}, yani hiçbir eğrilik görülmeyen, tam düz bir yer haline getirir; bu, yeryüzünün tamamen düzleşmesinin bir parçasıdır. {Ne bir çukur, ne de bir tümsek görmezsin.} Yani çukurlar ve alçak ya da yüksek yerler kalmaz; böylece yeryüzü açılır, yaratılmışların hepsine yer olur ve Allah onu deri gibi gerer. Böylece hepsi tek bir mevkide toplanır; çağıran sesi onları duyar, bakış hepsini kapsar. Bu yüzden buyurdu ki: {O gün çağırıcıya uyarlar.} Bu, insanların kabirlerinden kalkıp dirildikleri zamandır. Çağırıcı onları mahşer yerine toplanmaya çağırır, onlar da ona boyun eğerek koşarlar; ne sağa ne sola dönerler, ne de bir yana sapmaya fırsat bulurlar. {Ona hiçbir eğrilik yoktur} sözü de şunu anlatır: Çağırıcının çağrısında hiçbir eğrilik yoktur; aksine çağrısı hak ve gerçektir, bütün yaratılmışları işitir, hepsini bir araya toplar. Böylece kıyamet mevkiine toplanırlar; sesleri Rahman'a karşı alçalmıştır. {Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.} Yani ayak seslerinden veya dudakların hafifçe kıpırdamasıyla yapılan gizli konuşmadan başka bir şey duyulmaz. Onları huşû, sükûnet ve susuşla kaplar; Rahman'ın onlar hakkındaki hükmünü beklerler. {Yüzler eğilir} yani boyun eğer, alçalır. O büyük mevkide zengin ile fakiri, erkek ile kadını, hür ile köleyi, hükümdar ile halkı görürsün: Hepsi susmuş, dinler durumdadır; gözleri eğilmiş, boyunları bükülmüştür; dizüstü çökmüş, yüzleri zillet içindedir. Her biri neyle hesaba çekileceğini bilmez, kendisine ne yapılacağını da bilmez; herkes kendi derdiyle meşguldür; baba, kardeş, dost ve sevgilisinden habersizdir. {Onlardan her birinin o gün kendisini meşgul edecek bir işi vardır.} [Abese, 37.] Ardından adaletli ve hükmü yerinde olan Hâkim, aralarında hüküm verir; iyiliği yapana iyiliğiyle karşılık verir, kötülük yapana da mahrumiyetle karşılık verir. Kerim olan, Rahman ve Rahîm Rabbe olan ümit şudur: Yaratılmışlar O'ndan, lütuf, ihsan, affetme, bağışlama ve mağfiret olarak, dil ile anlatılamayan ve akılla tasavvur edilemeyen şeyleri görsünler. O zaman bütün yaratılmışlar, gördükleri şey sebebiyle O'nun rahmetini bekler; [bu rahmete özellikle O'na ve peygamberlerine iman edenler mazhar olur]. Eğer denilirse ki: Bu ümidi nereden çıkardınız? Ya da, bu anlattıklarımızı nereden biliyorsunuz? Biz deriz ki: O'nun rahmetinin gazabına galip gelmesini bilmemizden, cömertliğinin bütün yaratılmışları kapsamasından, bu dünyada sürekli gördüğümüz nimetlerden, özellikle kıyamet gününde, ve kendimizde ve başkalarında müşahede ettiğimiz şeylerden dolayı. Nitekim {Sesler Rahman'a karşı alçalmıştır, Rahman'ın izin verdiğinden başkası konuşamaz} buyruğu ve {O gün mülk gerçek anlamda Rahman'ındır} [Furkan, 26] buyruğu, Resûlullah ﷺ'in şu sözüyle birlikte bildirilmiştir: "Allah'ın yüz rahmeti vardır. Bunun birini kullarına indirmiştir; onunla birbirlerine merhamet eder ve şefkat gösterirler. Hatta hayvan, yavrusunu çiğneyeceğinden korktuğu için toynağını onun üzerinden kaldırır. Kıyamet günü geldiğinde bu rahmeti doksan dokuz rahmetle birleştirir ve kullarına onunla merhamet eder." Ayrıca Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Allah, kullarına annenin yavrusuna olan merhametinden daha merhametlidir." Artık O'nun rahmeti hakkında ne dersen de, o, dediğinin üzerindedir; ne tasavvur edersen et, o bundan da üstündür. Rahmetini adaletinde ve cezasında da gösteren Allah'ın şanı yücedir; fazlında ve ihsanında gösterdiği rahmet gibi. Rahmeti her şeyi kuşatan ve kerameti her canlıyı kapsayan Allah yücedir. Kullarından müstağni, onlara rahimdir; onlar ise her hallerinde, bir an bile O'ndan müstağni olamayacakları için, daima O'na muhtaçtırlar. {O gün, Rahman'ın izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez.} Yani, O'nun katında hiçbir yaratılmış, şefaate izin verilmedikçe şefaat edemez; izin ise sadece sözü, yani şefaati kabul edilen kimselere verilir. Bu da peygamberler, resuller ve O'na yakın kullar arasından sözü ve amelini beğendiği, ihlaslı mümin kimse hakkındadır. Bu şartlardan biri bozulursa, hiç kimsenin başka birinin şefaatine ulaşma yolu kalmaz. İnsanlar o mevkide iki gruba ayrılır: Küfürleri ve kötülükleri yüzünden zalim olanlar; bunlar hüsran ve mahrumiyete, cehennemdeki acı azaba ve Dayan'ın gazabına uğrarlar. İkinci grup ise emredilen imana sahip olan ve farz ve sünnet olan salih amel işleyenlerdir. {Bunlar zulme uğramaz} yani kötülüklerine bir artış yapılmaz, {ne de haksızlığa uğrar} yani iyiliklerinden bir eksiltme yapılmaz; aksine günahları bağışlanır, kusurları temizlenir ve iyilikleri katlanır. {Eğer bir iyilik olursa, onu katlar ve katından büyük bir ecir verir.} [Nisa, 40].