Basmala hakkında daha önce konuşuldu. Sûrelerin başındaki harf-i mukattaâ (kesik harfler) hakkında ise en selâmetli yol, bunların anlamına dair kesin bir dayanak olmaksızın söz söylememek; bununla birlikte Allah Teâlâ'nın bunları abes olarak indirmediğine, bilmediğimiz bir hikmete dayandığına kesin olarak inanmaktır. Allah'ın, {ذلك الكتاب} "işte bu kitap" buyruğu, gerçek anlamda kitap olan, öncekilerin ve sonrakilerin kitaplarında bulunmayan büyük ilmi ve apaçık hakikati içeren bu büyük kitap demektir. {لا ريب فيه} "onda hiçbir şüphe yoktur"; yani hiçbir yönden kuşku yoktur. Onda şüphenin bulunmadığının nefyedilmesi, onun zıddını gerektirir; çünkü şüphe ve kuşkunun zıddı kesin bilgidir. Dolayısıyla bu kitap, şüphe ve kuşkuyu giderici olan ilm-i yakîni içermektedir. Burada faydalı bir kaide vardır: Övgü amacıyla yapılan nefiy, mutlaka zıddı olan kemali içermelidir; çünkü nefiy yokluktur ve salt yokluğun içinde bir övgü yoktur. Kitap yakîni içerdiğinden ve hidayet ancak yakînle hasıl olduğundan Allah şöyle buyurmuştur: {هدى للمتقين} "Müttakiler için bir hidayettir." Hüda, kişiyi sapıklıktan ve şüphelerden kurtaran ve faydalı yollara iletecek olan şeydir. Burada Allah "hüda" demiş ve mef'ulünü (neye hidayet olduğunu) zikretmemiştir; "falan maslahat için" ya da "falan şey için" dememiştir. Bunun sebebi genelliği murad etmek ve onun iki cihanın bütün maslahatlarına hidayet olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla o, kulları usul ve furû meselelerinde irşad eder, hakkı batıldan, sahihi zayıftan ayırır ve onlara dünya ve âhiretlerinde faydalı olan yolları nasıl izleyeceklerini açıklar. Allah başka bir yerde de şöyle buyurmuştur: {هدى للناس} [Bakara: 185]. Orada genel olarak ifade etmiştir. Bu yerde ve benzerlerinde ise {هدى للمتقين} buyurmuştur; çünkü Kur'an kendi zatı itibariyle bütün mahlûkat için bir hidayettir. Bedbaxtlar ona baş eğmemiş, Allah'ın hidayetini kabul etmemişlerdir. Bu yüzden aleyhlerinde hüccet tamamlanmış, ancak bedbaxtlıkları sebebiyle ondan faydalanamamışlardır. Hidayetin en büyük sebebi olan takvaya sahip olan müttakiler ise, onunla hidayete ermiş ve en yüksek derecede faydalanmışlardır. Takva, hakikatte Allah'ın gazabını ve azabını önleyecek şeyi, O'nun emirlerine uyup yasaklarından kaçınarak edinmektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {يأيها الذين ءامنوا إن تتقوا الله يجعل لكم فرقانا} [Enfâl: 29]. Dolayısıyla müttakiler, Kur'an ayetlerinden ve kâinattaki ayetlerden faydalanan kimselerdir. Ayrıca hidayet iki çeşittir: Beyân hidayeti ve tevfik hidayeti. Müttakiler her iki hidayeti de elde etmişlerdir; başkaları ise tevfik hidayetini elde edememişlerdir. Tevfik olmaksızın yalnız beyân hidayeti, gerçek [tam] bir hidayet değildir. Sonra Allah müttakileri itikadî, bâtınî ve zâhirî amellerle nitelendirmiştir; çünkü takva bunları kapsar. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {الذين يؤمنون بالغيب} "Onlar gayba iman ederler." Imanın hakikati, peygamberlerin haber verdiği şeylere tam bir tasdik ile iman etmek ve bunun gereği olarak uzuvların boyun eğmesidir. Mesele, duyularla müşahede edilen şeylere iman değildir; çünkü bununla Müslüman ile kâfir ayrılmaz. Mesele, görmediğimiz ve müşahede etmediğimiz gayba imandır. Biz ona yalnızca Allah'ın ve Rasûlünün haberi sebebiyle iman ederiz. İşte Müslümanı kâfirden ayıran iman budur; çünkü bu, Allah'a ve peygamberlerine salt bir tasdiktir. Mümin, Allah'ın veya Rasûlünün haber verdiği her şeye iman eder; ister onu müşahede etsin ister etmesin, ister aklı ve idraki onu anlasın ister anlayamasın. Buna karşılık zındıklar ve gaybî hususları yalanlayanlar, kısır ve kusurlu akılları bunlara ulaşamadığı için, ilmini kavrayamadıkları şeyleri yalanlamışlardır. Bu yüzden akılları bozulmuş, düşünceleri karışmış; Allah'ın hidayetine tasdik eden, ona uyan müminlerin akılları ise temizlenmiştir. Gayba imanın içine, Allah'ın haber verdiği geçmiş ve gelecek bütün gaybî haberler, âhiretin halleri, Allah'ın sıfatlarının hakikati ve keyfiyeti, peygamberlerin bu konularda haber verdiği her şey girer. Böylece müttakiler, Allah'ın sıfatlarının varlığına iman eder ve onları kesin olarak bilirler; ancak keyfiyetlerini anlamasalar bile. Sonra şöyle buyurmuştur: {ويقيمون الصلوة} "Namazı dosdoğru kılarlar." "Namazı yaparlar" veya "namaz kılarlar" denmemiştir; çünkü namazda yalnızca dış şeklini yerine getirmek yeterli değildir. Namazı kılmak, zâhiren rükünlerini, vaciblerini ve şartlarını tamamlamakla, bâtınen ise ruhunu, yani namazda kalbin hazır bulunmasını ve okunan ve yapılanları tedebbür etmekle kılmaktır. İşte Allah'ın, {إن الصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر} [Ankebût: 45] buyurduğu namaz budur. Sevap da ancak bu namazdan akledilen kısma göre verilir. Namazın farzları ve nafileleri bu kapsama girer. Sonra şöyle buyurmuştur: {ومما رزقناهم ينفقون} "Onlara rızık olarak verdiklerimizden infak ederler." Bu ifade, zekât gibi vacip nafakaları, eşlere, akrabalara ve memlûklara yapılan nafakaları ve benzerlerini; ayrıca hayrın bütün yollarındaki mendup infakları kapsar. Nafakanın yapıldığı kişi zikredilmemiştir; çünkü nafakanın sebepleri çoktur ve bu sebeplerin sahipleri çeşitlidir. Ayrıca nafakanın kendisi, başlı başına Allah'a bir yakınlık vesilesidir. Allah "min" (bir kısmından) edatını kullanmıştır; bu, onlardan yalnızca mallarının küçük bir kısmını istediğini, bunun onlara zarar vermeyecek ve onları yormayacak bir miktar olduğunu, hatta bu infakla kendilerinin de faydalanacağını, kardeşlerinin de faydalanacağını hatırlatmak içindir. {رزقناهم} ifadesinde ise şu incelik vardır: Elinizdeki bu mallar kendi gücünüzle ve mülkiyetinizle elde edilmiş değildir; bunlar, sizi onunla mükâfatlandıran ve üzerinize nimet ettiği Allah'ın rızkıdır. Öyleyse, O size nimet verip kullarının pek çoğundan üstün kıldığı gibi, verdiği nimetlerin bir kısmını infak ederek ona şükredin ve muhtaç kardeşlerinize yardım edin. Allah Teâlâ Kur'an'da çokça namazı ve zekâtı birlikte zikreder. Çünkü namaz, ibadet edilene ihlâsı içerir; zekât ve infak ise kullara ihsanı içerir. Kulun saadetinin alameti, ma'bûda ihlâsı ve yaratılmışların faydası için çalışmasıdır; kulun bedbaxtlığının alameti ise bu iki şeyin ondan bulunmamasıdır. Böyle bir kişide ne ihlâs vardır ne de ihsan. Sonra şöyle buyurmuştur: {والذين يؤمنون بما أنزل إليك} "Sana indirilene iman edenler." Bu, Kur'an ve sünnettir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة} [Nisâ: 113]. Müttakiler, Rasûlün getirdiği her şeye iman ederler; indirilenin bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr etmezler. Ya inkâr ederek ya da Allah ve Rasûlünün muradı dışında yorumlayarak bir kısmına iman etmezler. Nitekim bunu yapan bid'atçiler, görüşlerine aykırı olan nasları, anlamlarını tasdik etmeyecek şekilde tevil ederler; lafzını tasdik etseler de, onlara gerçek bir iman etmemiş olurlar. Allah'ın, {وما أنزل من قبلك} "Senden önce indirilene" buyruğu, önceki kitaplara imanı kapsar. Kitaplara iman, peygamberlere ve onların getirdiklerine imanı da içerir; özellikle Tevrat, İncil ve Zebur'a. Müminlerin özelliği budur: Bütün semavî kitaplara ve bütün peygamberlere iman ederler ve onlardan hiçbirini diğerinden ayırmazlar. Sonra şöyle buyurmuştur: {وبالآخرة هم يوقنون} "Âhirete de kesin olarak inanırlar." "Âhiret", ölümden sonra olacak şeylerin adıdır. Genel bir ifadeden sonra onu ayrıca zikretmesinin sebebi, âhirete imanın imanın rükünlerinden biri olması ve rağbet, korku ve amel için en büyük teşvik olmasıdır. "Yakîn" ise, hiçbir şüphe barındırmayan, amele sevk eden tam bilgidir. {أولئك} "İşte onlar", yani bu güzel sıfatlarla nitelenenler, {على هدى من ربهم} "Rableri tarafından bir hidayet üzeredirler." Yani büyük bir hidayet üzeredirler; çünkü tenkir, yüceltme içindir. Doğru itikadı ve dosdoğru amelleri içeren bu sıfatlardan daha büyük hangi hidayet vardır? Gerçek hidayet onların hidayetidir; bunun dışındakiler ise sapıklıktır. Burada "üzere" anlamına gelen ve yüksekliği ifade eden {على} edatı kullanılmıştır. Sapıklık için ise {في} edatı gelir, nitekim şöyle buyurulmuştur: {وإنآ أو إياكم لعلى هدى أو في ضلال مبين} [Sebe: 24]. Çünkü hidayet sahibi, hidayetle yükselmiş ve onunla yüceltilmiştir; sapıklık sahibi ise ona batmış ve alçalmıştır. Sonra şöyle buyurmuştur: {وأولئك هم المفلحون} "İşte kurtuluşa erenler de onlardır." Felâh, istenen şeye kavuşmak ve korkulan şeylerden kurtulmaktır. Felâh onlara hasredilmiştir; çünkü felâha ancak onların yolunu izleyerek ulaşılır. Bunun dışındaki yollar ise bedbaxtlık, helâk ve hüsran yollarıdır ve yolcularını helâke götürür. Bu sebeple, gerçekten mümin olanların sıfatlarını zikrettikten sonra, küfürlerini açığa vuran, Rasûle inat eden kâfirlerin sıfatlarını zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {إن الذين كفروا سوآء عليهم ءأنذرتهم أم لم تنذرهم لا يؤمنون...} "Şüphesiz ki küfredenler için, onları uyarman da uyarmaman da birdir; onlar iman etmezler..."